Планиметрия курс − 2

Медводдза юкӧн тані.

Биссектрисалӧн да шӧр перпендикулярлӧн аслунъяс

Кутшӧмкӧ чут да индӧм веськыд визь кост ылнаӧн шуӧны тайӧ чутсяньыс веськыд визьланьыс перпендикулярлысь кузьтасӧ.

Теорема. Пельӧсын биссектрисалӧн быд чутыс кыкнан дорсяньыс ӧтылнаын.

Подулалӧм. Мед A чут лоӧ пельӧс йыв, M чут куйлӧ биссектрисаын, а K да L чутъяс — пельӧс доръясынӧсь, MK ⊥ AK, ML ⊥ AL. Сідзкӧ, ∆MKA = ∆MLA гипотенуза да ёсь пельӧс серти. Та вӧсна MK = ML.

Теорема. Пельӧс пытшкӧсса чутыс кӧ кыкнан дорсяньыс ӧтылнаын, сылы быть лоны биссектрисаын.

Подулалӧм. Мед A чут лоӧ пельӧс йыв, M куйлӧ пельӧс пытшкын, а K да L — пельӧс доръясынӧсь, MK ⊥ AK, ML ⊥ AL, MK = ML. Сідзкӧ, ∆MKA = ∆MLA гипотенуза да катет серти. Та вӧсна ∠MAK = ∠MAL.

Теорема. Вундӧг шӧр пыр вӧчӧм перпендикулярас быд чутыс лоӧ вундӧг кыкнан помсянь ӧтылнаын.

Подулалӧм. Мед AB — вундӧг, C — сылӧн шӧр чутыс, l — шӧр перпендикулярыс, M чут сюрӧ l-ас. Сэки MCA да MCB куимсэрӧгъяс ӧткодьӧсь кык катет серти. Сідзкӧ, AM = BM.

Теорема. Чутыс кӧ вундӧг кыкнан помсянь ӧтылнаын, сійӧ быть сюрас вундӧг шӧр пыр вӧчӧм перпендикулярас.

Подулалӧм. Мед AB — вундӧг, MA = MB. Сэки AMB — ӧткодь берда куимсэрӧг. Мед MC — сылӧн биссектриса. Ми тӧдам нин: ӧткодь берда куимсэрӧгын йыв пельӧсса биссектриса лоӧ ӧттшӧтш сылы шӧрвизьнас и, судтанас и. Та вӧсна MC лоӧ AB вундӧглы шӧр перпендикулярӧн, кытчӧ М-ыс сюрӧ жӧ.

Фалеслӧн теорема

Фалеслӧн теорема. Мед кутшӧмкӧ пельӧслӧн ӧти дорас эмӧсь A, B, C да D чутъяс, а мӧд дорас — A’, B’, C’ да D’ чутъяс, та дырйи AA’, BB’, CC’, DD’ куйлӧны параллель ногӧн, а AB да CD вундӧгъяс ӧткузьтаӧсь. Сэки A’B’ = C’D’.

Подулалӧм. Гижтам A’C’-лы параллель ногӧн веськыд визьяс A да C чутъяс пыр. Ӧтиыс вомӧнасьӧ BB’-кӧд K чутын, мӧдыс вомӧнасьӧ DD’-кӧд L чутын. Миян артмӧ: AA’B’K да CC’D’L — параллелограммъяс.

Параллелограммлӧн аслун серти, A’B’ = AK, C’D’ = CL.

Петкӧдлам, мый AK = CL. Сы могысь видлалам ABK да CDL куимсэрӧгъяссӧ.

Миян артмӧ:

1) AK ∥ CL (найӧ кыкнанныс A’C’-лы параллельяс да), ∠KAB да ∠LCD — весьтаса пельӧсъяс; сідзкӧ ∠KAB = ∠LCD;

2) BK ∥ LD (видзӧдӧй теоремалысь формулировка), ∠KBA да ∠LDC — весьтаса пельӧсъяс; сідзкӧ ∠KBA = ∠LDC;

3) AB = CD (видзӧдӧй теоремалысь формулировка).

Сідзкӧ ABK да CDL куимсэрӧгъяс ӧткодьӧсь мӧд тӧдмӧг серти. Та вӧсна AK = CL.

Миян артмис: A’B’ = AK, C’D’ = CL, AK = CL. Сідзкӧ A’B’ = C’D’.

Шӧр визь

Куимсэрӧгын шӧр визь

Куимсэрӧгса шӧр визьӧн шуам кык дорсьыс шӧр чутъяссӧ йитан вундӧг.

Теорема. Куимсэрӧгын шӧр визь лоӧ коймӧд дорлы параллельӧн.

Подулалӧм. Мед ABC — куимсэрӧг, D — AB-лӧн шӧр чут, E — BC-лӧн шӧр чут. Гижтам D чут пыр AC-лы параллель. Сійӧ вомӧнасьӧ BC-кӧд F чутын. AD = DB, DF ∥ AC; сідзкӧ, Фалеслӧн теорема серти, CF = FB. Та вӧсна F — BC-лӧн шӧр чут, кыдзи и E чут. Сідзкӧ F = E да DE ∥ AC.

Теорема. Куимсэрӧгын шӧр визьыс лоӧ сыкӧд параллель ногӧн куйлысь дорлӧн джын кузьта.

Подулалӧм. Мед ABC — куимсэрӧг, D — AB-лӧн шӧр чут, E — BC-лӧн шӧр чут, F — AC-лӧн шӧр чут. Кыдзи ми тӧдам нин, DE ∥ AC, EF ∥ AB, найӧ ABC-лӧн шӧр визьяс да. Сідзкӧ ADEF — параллелограмм. Параллелограммлӧн аслун серти, DE = AF. Но F — AC-лӧн шӧр чут; сідзкӧ AF = AC/2. Со миян и артмис: DE = AC/2.

Трапецияын шӧр визь

Трапецияса шӧр визьӧн шуам кыкнан боквыв дорсьыс шӧр чутъяссӧ йитан вундӧг.

Теорема. Трапецияын шӧр визьыс лоӧ подувъяслы параллельӧн.

Подулалӧм. Мед ABCD — трапеция, AB да CD — сылӧн боквыв доръяс, E — AB-лӧн шӧрчут, F — CD-лӧн шӧрчут. Гижтам E чут пыр AD-лы параллель. Сійӧ вомӧнасьӧ CD-кӧд G чутын. AE = BE, EG ∥ AD ∥ BC; сідзкӧ, Фалес теорема серти, CG = GD. Та вӧсна G — CD-лӧн шӧрчут, кыдзи и F чут. Сідзкӧ F = G да EF ∥ AD.

Теорема. Трапецияын шӧр визьыс лоӧ сы подувъяс суммалӧн джын кузьта.

Подулалӧм. Мед ABCD — трапеция, AD да BC — сылӧн подувъяс, EF — шӧр визьыс. Гижтам B чут пыр CD‐лы параллель. Сылысь AD‐кӧд вомӧнасянінсӧ пасъям G‐ӧн; EF да BG‐лысь вомӧнасян чутсӧ пасъям H‐ӧн. Кыдзи ми тӧдам нин, EF лоӧ подувъяслы параллельӧн. Сідзкӧ HBCF да GHFD — параллелограммъяс. А параллелограммын воча доръясыс век ӧткузяӧсь. Сідзкӧ BC = HF = GD.

Таысь кындзи, AG ∥ EH, AE = BE. Фалеслӧн теорема серти, BH = HG. Сідзкӧ EH лоӧ ABG куимсэрӧгын шӧр визьнас. Войдӧр ми тӧдмалім нин: куимсэрӧгын шӧр визьыс лоӧ сылы параллель дорлӧн джын кузьта. Сідзкӧ EH = AG/2.

Миян артмӧ:

EF = EH + HF = BC + AG/2 = BC + (AD − GD)/2 =

= BC + (AD − BC)/2 = (AD + BC)/2.

Фалеслӧн мӧд теорема

Ми шуам: AB да CD, EF да GH вундӧгъяс пропорцияынӧсь, кор AB : CD да EF : GH юкӧсъяс ӧткодьӧсь:

AB : CD = EF : GH.

Арифметикаысь ми тӧдам: AB да CD, EF да GH вундӧгъяс кӧ пропорцияынӧсь, сэки 1) AB да EF, CD да GH пропорцияынӧсь; 2) AB ∙ GH = CD ∙ EF.

Теорема. Мед E да F чутъяс куйлӧны AB да CD вундӧгъяс вылын, AE да BE, CF да DF вундӧгъяс пропорцияынӧсь. Сэки AE да AB, CF да CD вундӧгъяс пропорцияынӧсь.

Подулалӧм. Миян артмӧ пропорция: AE : BE = CF : DF; сідзкӧ, BE : AE = DF : CF. Та вӧсна

(BE : AE) + 1 = (DF : CF) + 1,

кытысь артмӧдам

(BE + AE) : AE = (DF + CF) : CF.

Аксиома серти,

BE + AE = AB, DF + CF = CD.

Сідзкӧ, AB : AE = CD : CF, кытысь AE : AB = CF : CD.

Фалеслӧн мӧд теорема. Мед A да B чутъяс куйлӧны O йыла пельӧслӧн ӧти дор вылын, C да D чутъяс — мӧд дор вылын, AC ∥ BD. Сэки OA да OB, OC да OD вундӧгъяс пропорцияынӧсь.

Подулалӧм. Мед, шуам, A чут куйлӧ O да B чутъяс костын. Петкӧдлам:

OA : AB = OC : CD.

Воддза теорема серти, миян артмас OA : OB = OC : OD.

Ми кутам подулавны теоремасӧ сӧмын сэк, кор OA : AB = p : q, кӧні p да q — дзонь плюса лыдъяс.

Юклам OA вундӧгсӧ p пельӧ (артмӧм вундӧгъясыс OA : p кузьтаӧсь); AB вундӧгсӧ юклам q пельӧ (артмӧм вундӧгъясыс AB : q кузьтаӧсь).

Пропорцияысь аддзам: OA : p = AB : q. Сідзкӧ, OB вундӧг юклӧма p + q пельӧ, став артмӧм вундӧгыс ӧтыджда. Нуӧдам артмӧм вундӧгъяслӧн помъяс пыр BD-кӧд параллель веськыдъяс. Фалеслӧн медводдза теорема серти, найӧ юклӧны OD вундӧгсӧ ӧтыджда вундӧгъяс артмӧдӧмӧн; OC вундӧгыс кутӧ p ӧтыджда вундӧг, CD вундӧгыс — q ӧтыджда вундӧг. Сідзкӧ, OC : CD = p : q = OA : AB.

Теорема (мӧдара). Мед A да B чутъяс куйлӧны O йыла пельӧслӧн ӧти дор вылын, C да D чутъяс — мӧд дор вылын, OA да OB, OC да OD вундӧгъяс пропорцияынӧсь. Сэки AC ∥ BD.

Подулалӧм. Нуӧдам A чут пыр BD-лы параллель. Мед сійӧ вомӧнасьӧ пельӧслӧн мӧд доркӧд E чутын. Фалеслӧн мӧд теорема серти, OA : OB = OE : OD. Сідзкӧ OE = OA ∙ OD/OB = OC. Та вӧсна E = C да AC ∥ BD.

Ӧтсяма куимсэрӧгъяс

ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь (∆ABC ~ ∆A’B’C’), налӧн пельӧсъясыс кӧ гозйӧн-гозйӧн ӧтыдждаӧсь (∠A = ∠A’, ∠B = ∠B’, ∠C = ∠C’) да доръясыс пропорцияынӧсь (AB : A’B’ = BC : B’C’ = CA : C’A’).

Теорема. Мед ABC — куимсэрӧг, D чут куйлӧ AB дор вылын, E чут куйлӧ AC дор вылын, DE ∥ BC. Сэки ABC да ADE куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Подулалӧм. ∠D = ∠B, ∠E = ∠C, найӧ весьтаса пельӧсъяс да; ∠A куимсэрӧгъясыслӧн ӧтувъя пельӧс. Фалеслӧн мӧд теорема серти, AD : AB = AE : AC.

Колис петкӧдлыны: AD : AB = DE : BC.

Мед F чут куйлӧ AB дор вылын, BF = AD; G чут куйлӧ BC дор вылын, FG ∥ AC. Сэки ∠EAD = ∠GFB, ∠EDA = ∠GBF кыдзи весьтаса пельӧсъяс. Сідзкӧ EAD да GFB куимсэрӧгъяс ӧткодьӧсь мӧд тӧдмӧг серти. Та вӧсна ED = GB.

Фалеслӧн мӧд теорема серти, GB : BC = BF : AB. Сідзкӧ ED : BC = AD : AB.

Ӧтсяма куимсэрӧгъяслӧн медводдза тӧдмӧг.

Теорема. Мед ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяслӧн ∠A = ∠A’, ∠B = ∠B’. Сэки ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Подулалӧм. Мед, шуам, A’B’ ≤ AB. Мед M чут куйлӧ AB дор вылын, AM = A’ B’, N чут куйлӧ AC дор вылын, AN = A’C’. Сэки ∆AMN = ∆A’B’C’ медводдза тӧдмӧс серти. Та вӧсна ∠NMA = ∠C’B’A’ = ∠CBA. Сідзкӧ, MN ∥ BC. Воддза теорема серти, AMN да ABC куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь. Сідзкӧ, A’B’C’ да ABC куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Ӧтсяма куимсэрӧгъяслӧн мӧд тӧдмӧг.

Теорема. Мед ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяслӧн ∠A = ∠A’, AB : A’B’ = AC : A’C’. Сэки ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Подулалӧм. Мед, шуам, A’B’ ≤ AB. Мед M чут куйлӧ AB дор вылын, AM = A’ B’, N чут куйлӧ AC дор вылын, AN = A’C’. Сэки ∆AMN = ∆A’B’C’ медводдза тӧдмӧс серти да, AB : AM = AC : AN. Фалеслӧн теорема серти, MN ∥ BC. Миян артмӧ: ∆AMN ~ ∆ABC. Та вӧсна A’B’C’ да ABC куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Ӧтсяма куимсэрӧгъяслӧн коймӧд тӧдмӧг.

Теорема. Мед ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяслӧн AB : A’B’ = AC : A’C’ = BC : B’C’. Сэки ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Подулалӧм. Мед k = AB : A’B’ = AC : A’C’. Мед M чут куйлӧ AB дор вылын, AM = A’ B’, N чут куйлӧ AC дор вылын, AN = A’C’. Сэки AMN да ABC куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь да AM : AB = AN : AC = MN : BC. Но AM : AB = A’B’ : AB = k. Сідзкӧ, MN = k∙BC = B’C’. Та вӧсна AMN да A’B’C’ куимсэрӧгъяс ӧткодьӧсь коймӧд тӧдмӧс серти. Сідзкӧ, ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Кывкӧртӧд. Ӧткодь доръяса куимсэрӧгъяс ӧта-мӧдыскӧд ӧтсямаӧсь.

Кывкӧртӧд. Ӧткодь берда бур пельӧса куимсэрӧгъяс ӧта-мӧдыскӧд ӧтсямаӧсь.

Кывкӧртӧд. Ӧткодь берда куимсэрӧгълӧн кӧ йывса пельӧсъяс ӧтыдждаӧсь, тайӧ куимсэрӧгъясыс ӧтсямаӧсь.

Кывкӧртӧд. Ӧткодь берда куимсэрӧгъяслӧн кӧ подувбердса пельӧсъяс ӧткузяӧсь, тайӧ куимсэрӧгъясыс ӧтсямаӧсь.

Кывкӧртӧд. Бур пельӧса куимсэрӧгъяслӧн кӧ эмӧсь ӧтыджда гипотенузабердса пельӧсъяс, тайӧ куимсэрӧгъясыс ӧтсямаӧсь.

Кывкӧртӧд. Бур пельӧса куимсэрӧгъяслӧн кӧ катетъяс пропорцияынӧсь, тайӧ куимсэрӧгъясыс ӧтсямаӧсь.

Теорема. Мед ABC да A’B’C’ — ӧтсяма куимсэрӧгъяс, BL да B’L’ — налӧн биссектрисаяс. Сэки BL : B’L’ = AB : A’B’.

Подулалӧм. BL да B’L’ биссектрисаяс, та вӧсна ∠ABL = ∠ABC/2 = ∠A’B’C’/2 = ∠A’B’L’. ∆ABC ~ ∆A’B’C’; сідзкӧ, ∠BAL = ∠B’A’L’. Та понда ∆ABL ~ ∆A’B’L’ медводдза тӧдмӧс серти. Сідзкӧ, BL : B’L’ = AB : A’B’.

Теорема. Мед ABC да A’B’C’ — ӧтсяма куимсэрӧгъяс, BM да B’M’ — налӧн медианаяс. Сэки BM : B’M’ = AB : A’B’.

Подулалӧм. BM да B’M’ медианаяс, та вӧсна AM = AC/2, A’M’ = A’C’/2, кытысь артмӧдам: AM : A’M’ = AB : A’B’. ∆ABC ~ ∆A’B’C’; сідзкӧ, ∠BAM = ∠B’A’M’. Та понда ∆ABM ~ ∆A’B’M’ мӧд тӧдмӧс серти. Сідзкӧ, BM : B’M’ = AB : A’B’.

Теорема. Мед ABC да A’B’C’ — ӧтсяма куимсэрӧгъяс, BH да B’H’ — налӧн судтаяс. Сэки BH : B’H’ = AB : A’B’.

Подулалӧм. BH да B’H’ судтаяс, та вӧсна ∠AHB = 90° = ∠A’H’B’. ∆ABC ~ ∆A’B’C’; сідзкӧ, ∠BAH = ∠B’A’H’. Та понда ∆ABH ~ ∆A’B’H’ медводдза тӧдмӧг серти. Сідзкӧ, BH : B’H’ = AB : A’B’.

Теорема. Мед ABC куимсэрӧгын AK да BM — медианаяс, O — налӧн вомӧнасян чут. Сэки AO : OK = BO : OM = 2 : 1.

Подулалӧм. KM — ABC куимсэрӧглӧн шӧр визь. Сідзкӧ, KM ∥ AB, AB : KM = 2 : 1. Та вӧсна ∠KAB = ∠AKM, ∠MBA = ∠BMK (пельӧсъясыс ӧтыдждаӧсь кыдз пытшкӧсса ӧтар-мӧдар куйлысьяс). Сідзкӧ, ∆OAB ~ ∆OKM медводдза тӧдмӧс серти. Миян артмӧ: AO : OK = BO : OM = AB : KM = 2 : 1.

Кывкӧртӧд. Куимсэрӧглӧн медианаяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед AK, BM да CN — ABC куимсэрӧглӧн медианаяс, O — AK да BM-лӧн вомӧнасян чут, O’ — AK да CN-лӧн вомӧнасян чут. Сэки AO : OK = 2 : 1, AO’ : O’K = 2 : 1. Та вӧсна O’ = O.

Теорема. Мед BL — ABC куимсэрӧглӧн биссектриса. Сэки AL : LC = AB : BC.

Подулалӧм. BL кӧ нӧшта лоӧ судтаӧн, ∆ABL = ∆CBL мӧд тӧдмӧг серти; сідзкӧ, AL : LC = AB : BC = 1. Мед, шуам, ALB пельӧс ёсь. Мед M чут куйлӧ BL визьньӧв вылын, AM = BM. Сэки ∠AML = ∠ALM (ӧткодь берда куимсэрӧгын подувбердса пельӧсъяс), ∠ALM = ∠BLC (сувтса пельӧсъяс). Сідзкӧ, ∠ABM = ∠CBL, ∠AMB = ∠CLB. Та вӧсна ∆ABM ~ ∆CBL медводдза тӧдмӧс серти да AB : BC = AM : LC = AL : LC.

Теорема. Мед ABC — бур пельӧса куимсэрӧг, B — сылӧн бур пельӧс, BH — судтаыс. Сэки ABC, AHB да BHC куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Подулалӧм. ABC, AHB да BHC — бур пельӧса куимсэрӧгъяс, кодъяслӧн ∠BAC = ∠HAB = ∠HBC. Сідзкӧ ∆ABC ~ ∆AHB ~ ∆BHC медводдза тӧдмӧс серти.

Пифагорлӧн теорема

Теорема. Мед ABC — бур пельӧса куимсэрӧг, B — сылӧн веськыд пельӧс, BH — судтаыс. Сэки BH² = AH∙HC.

Подулалӧм. Воддза теорема серти, ∆AHB ~ ∆BHC; сідзкӧ, AH : HB = HB : HC. Пропорция медшӧр торъяланлун серти, BH² = AH∙HC.

Пифагорлӧн теорема. Бур пельӧса куимсэрӧглӧн гипотенуза квадрат ӧтыджда кык катет квадрат суммакӧд.

Подулалӧм. Мед ABC — бур пельӧса куимсэрӧг, B — сылӧн веськыд пельӧс. ∆ABC ~ ∆AHB да, AH : AB = AB : AC; ∆ABC ~ ∆BHC да, HC : BC = BC : AC. Сідзкӧ, AC∙AH = AB², AC∙HC = BC². Содтам тайӧ кык ӧткодьлун: AC∙(AH + AC) = AB² + BC². Миян артмӧ: AC² = AB² + BC².

Кывкӧртӧд. Мед ABC да A’B’C’ — бур пельӧса куимсэрӧгъяс, B да B’ — бур пельӧсъяс, AB : A’B’ = AC : A’C’. Сэки ABC да A’B’C’ куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь.

Подулалӧм. Мед AB = k∙A’B’. Сэки AC = k∙A’C’. Пифагор теорема серти, BC² = AC² – AB² = k²(A’C’² – A’B’²) = k²B’C’², кытысь артмӧ BC = k∙B’C’. Та вӧсна AB : A’B’ = BC : B’C’ да куимсэрӧгъясыс ӧтсямаӧсь кык катет серти.

Теорема. Куимсэрӧглӧн кӧ ӧти дор квадрат ӧтыджда мӧд кык дор квадрат суммакӧд, тайӧ бур пельӧса куимсэрӧг.

Подулалӧм. Мед ABC куимсэрӧглӧн AB² + BC² = AC². Босьтам бур пельӧса куимсэрӧг AB да BC кузьта катетъясӧн. Пифагорлӧн теорема серти, сылӧн гипотенуза AC кузьта. Сідзкӧ, тайӧ куимсэрӧгыс ӧткодь ABC-кӧд коймӧд тӧдмӧг серти. Та вӧсна ABC пельӧсыс веськыд.

Видлӧг. Египетса куимсэрӧг — тайӧ куимсэрӧг, кодлӧн доръясыс лӧсялӧны 3 : 4 : 5 моз. 5² = 3² + 4² да, тайӧ бур пельӧса куимсэрӧг.

Теорема. Куимсэрӧглӧн биссектрисаяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед ABC куимсэрӧгса A да B пельӧсъяслӧн биссектрисаяс вомӧнасьӧны O чутын. Сэки O чут ӧтылнаын AB да AC доръяссянь; сійӧ жӧ ӧтылнаын AB да BC доръяссянь. Та вӧсна сійӧ ӧтылнаын AC да BC доръяссянь. Сідзкӧ, сійӧ куйлӧ C пельӧс биссектриса вылын. Миян артмис: куимнан биссектриса мунӧны O чут пыр.

Теорема. Куимсэрӧг доръяслӧн шӧр перпендикуляръяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед ABC — куимсэрӧг, O — AB да AC доръяслӧн шӧр перпендикуляръяс вомӧнасян чут. Сэки OA = OB, OA = OC. Сідзкӧ, OB = OC. Та вӧсна O чут куйлӧ BC дорлӧн шӧр перпендикуляр вылын.

Теорема. Куимсэрӧглӧн судтаяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед ABC — куимсэрӧг, AK, BL, CM — сылӧн судтаяс. Нуӧдам A, B да C чутъяс пыр BC-кӧд, AC-кӧд да AB-кӧд параллель нога веськыдъяс. Мед найӧ вомӧнасьӧны A’, B’ да C’ чутъясын. ABA’C да AC’BC — параллелограммъяс. Сідзкӧ, C’B = AC = BA’ да BL — A’C’ дорлӧн шӧр перпендикуляр. Сідзи жӧ миян артмӧ: AK — B’C’ дорлӧн шӧр перпендикуляр, CM — A’B’ дорлӧн шӧр перпендикуляр. Та вӧсна найӧ вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Менелайлӧн теорема. Мед B чут куйлӧ AC вундӧгын, F чут куйлӧ AE вундӧгын, BE да CF вомӧнасьӧны D чутын. Сэки (AB : BC)∙(CD : DF)∙(EF : AE) = 1.

Подулалӧм. Мед FG — параллель AB-лы. Сэки ABE да FGE куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь, та вӧсна FE : AE = GF : AB; FGD да CBD куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь, та вӧсна FG : DF = BC : CD. Сідзкӧ, (FE : AE)∙AB = (BC : CD)∙DF, кытысь (AB : BC)∙(CD : DF)∙(EF : AE) = 1.

Чевалӧн теорема. Мед ABC куимсэрӧгын K, L да M чутъяс куйлӧны BC, AC да AB вылын. Мед AK, BL да CM вундӧгъяс вомӧнасьӧны ӧти чутын. Сэки (AM : MB)∙(BK : KC)∙(CL : AL) = 1.

Подулалӧм. Мед O — AK, BL да CM вундӧгъяслӧн вомӧнасян чут. Менелайлӧн теорема серти, (AM : MB)∙(BO : OL)∙(CL : AC) = 1, (CK : KB)∙(BO : OL)∙(AL : LC) = 1. Сідзкӧ, (AM : MB)∙(BK : KC)∙(CL : AL) = 1.

Теорема (мӧдара). Мед ABC куимсэрӧгын K, L да M чутъяс куйлӧны BC, AC да AB вылын. Мед (AM : MB)∙(BK : KC)∙(CL : AL) = 1. Сэки AK, BL да CM вундӧгъяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед M’ чут куйлӧ AB вылын, AK, BL да CM’ вомӧнасьӧны ӧти чутын. Чева теорема серти, (AM’ : MB’)∙(BK : KC)∙(CL : AL) = 1. Сідзкӧ, AM : MB = AM’ : MB’. Та вӧсна M = M’.

Кывкӧртӧд. Куимсэрӧглӧн медианаяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Кывкӧртӧд. Куимсэрӧглӧн биссектрисаяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед AK, BL да CM — ABC куимсэрӧглӧн биссектрисаяс. Сэки AM : MB = AC : CB, BK : KC = BA : AC, CL : LA = CB : BA. Сідзкӧ, (AM : MB)∙(BK : KC)∙(CL : AL) = (AC : CB)∙(BA : AC)∙(CB : BA) = 1. Воддза теорема серти, AK, BL да CM вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Кывкӧртӧд. Куимсэрӧглӧн судтаяс вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед AK, BL да CM — ABC куимсэрӧглӧн судтаяс. ALB да AMC куимсэрӧгъяс ӧтсямаӧсь медводдза тӧдмӧг серти; сідзкӧ, AM : LA = CM : BL. Сэтшӧм жӧ ногӧн артмӧдам: BK : MB = AK : CM, CL : CK = BL : AK. Сідзкӧ, (AM : MB)∙(BK : KC)∙(CL : AL) = (AM : AL)∙(BK : MB)∙(CL : KC) = (CM : BL)∙(AK : CM)∙(BL : AK) = 1. Та вӧсна AK, BL да CM вомӧнасьӧны ӧти чутын.

Кытшвизь

кытшвизь — окружность
шӧр чут — центр
шӧр пельӧс — центральный угол
мегыр — дуга

Тшӧтшкӧсын куйлысь став чут, кодъяс ӧтылнаынӧсь кутшӧмкӧ индӧм чутсяньыс, артмӧдӧны кытшвизь. Тайӧ индӧм чутыс, коді куйлӧ ӧтылнаын кытшвизьса быд чутсяньыс, шуам шӧр чутӧн; ылнаыс кытшвизьсянь шӧр чутӧдзыс шусьӧ радиусӧн.

Кытшвизь шӧр чуткӧд кӧ лӧсялӧ кутшӧмкӧ пельӧслӧн йыв, сэки тайӧ пельӧссӧ шуам шӧр пельӧсӧн. Шӧр пельӧс торйӧдӧ кытшвизьсӧ кык юкӧнӧ; тайӧ юкӧнъясыс шусьӧны кытшвизь мегыръясӧн.

Кытшвизьын куйлысь кык чутсӧ йитан вундӧг шусьӧ хордаӧн. Шӧр чут пыр мунысь хорда шусьӧ диаметрӧн.

Теорема. Кытшвизь пытшкын ӧтыджда шӧр пельӧсъяслы лӧсялӧны ӧтыджда хордаяс.

Подулалӧм. Мед ∠AOB = ∠COD — кытшвизь пытшкын шӧр пельӧсъяс, кӧні A, B, C, D — кытшвизьвывса чутъяс. Колӧ петкӧдлыны: AB = CD.

Ми аддзам: OA = OB = OC = OD (найӧ кытшвизьын радиус ыдждаӧсь). Видлалам ∆AOB да ∆COD куимсэрӧгъяс:

1) OA = OC, OB = OD;

2) ∠AOB = ∠COD.

Сідзкӧ ∆AOB = ∆COD медводдза тӧдмӧг серти. Та вӧсна AB = CD.

Теорема. Кытшвизь пытшкын ӧтыджда хордаяслы лӧсялӧны ӧтыджда шӧр пельӧсъяс.

Подулалӧм. Мед ∠AOB да ∠COD — кытшвизь пытшкын шӧр пельӧсъяс, кӧні A, B, C, D — кытшвизьвывса чутъяс, AB = CD. Колӧ петкӧдлыны: ∠AOB = ∠COD.

Ми аддзам: OA = OB = OC = OD (найӧ кытшвизьын радиус ыдждаӧсь). Видлалам ∆AOB да ∆COD куимсэрӧгъяс:

1) OA = OC, OB = OD;

2) AB = CD.

Сідзкӧ ∆AOB = ∆COD коймӧд тӧдмӧг серти. Та вӧсна ∠AOB = ∠COD.

Теорема. Хордалы перпендикуляр ногӧн куйлысь диаметр юклӧ сійӧс шӧрипӧв.

Подулалӧм. Мед O шӧрчута кытшвизь пытшкын нуӧдӧма AB хорда да CD диаметр, та дырйи AB да CD — перпендикуляръяс. Пасъям M шыпасӧн налысь вомӧнасян чутсӧ.

Ми аддзам: O чут куйлӧ CD вылын, OM лоӧ AOB куимсэрӧглы судтаӧн, AO = OB. Ӧткодь берда куимсэрӧглӧн аслун серти, OM лоӧ AOB куимсэрӧглы тшӧтш медианаӧн. Со миян и артмис: AM = MB.

Теорема. Хорда кӧ юклӧ диаметрсӧ шӧрипӧв, сійӧ лоӧ тайӧ диаметрыслы перпендикулярӧн.

Подулалӧм. Мед O шӧрчута кытшвизь пытшкын нуӧдӧма AB хорда да CD диаметр, M — налӧн вомӧнасян чут, AM = MB.

Ми аддзам: O чут куйлӧ CD вылын, OM лоӧ AOB куимсэрӧглы медианаӧн, AO = OB. Ӧткодь берда куимсэрӧглӧн аслун серти, OM сідзжӧ лоӧ AOB куимсэрӧглы судтаӧн. Со миян и артмис: CD да AB — перпендикуляръяс.

Теорема. Параллель нога кык хорда костын куйлысь мегыръяслы лӧсялана шӧр пельӧсъяс ӧтыдждаӧсь.

Подулалӧм. Мед AB да CD — параллель хордаяс. Гижтам налы перпендикуляр нога диаметр. Мед сійӧ вомӧнасяс AB-кӧд M чутын, CD-кӧд — N чутын. Кыдзи ми тӧдам нин, хордалы перпендикуляр ногӧн куйлысь диаметр юклӧ сійӧс шӧрипӧв. Сідзкӧ AM = BM, CN = DN.

Мед, шуам, AB ≤ CD. Гижтам ABDC трапециялы AP да BQ судтаяс. Миян артмӧ:

AP = BQ; PN = AM = BM = QN;

CP = CN − PN = CN − AM = DN − BM = DN − QN = DQ.

Сідзкӧ, APC да BQD куимсэрӧгъяс ӧткодьӧсь, кык катет серти. Та вӧсна AC = BD. Кыдзи ми тӧдам нин, тайӧ ӧтыджда хордаяслы лӧсялӧны ӧтыджда шӧр пельӧсъяс.

Циркульӧн да линейкаӧн мыгӧр артмӧдӧм

Линейкаӧн позьӧ кык торъялана чут пыр гижтыны веськыд визь.

Циркульӧн позьӧ бӧрйӧм шӧр чутсянь гижтыны индӧм радиуса кытшвизь.

Вундӧглы шӧр перпендикуляр артмӧдӧм. Сетӧма AB вундӧг. Гижтыны сы шӧрлы перпендикуляр.

Артмӧдан ног. Циркульӧн гижтам AB радиуса кык кытшвизь: ӧтисӧ — A шӧр чутаӧс, мӧдсӧ — B шӧр чутаӧс. Найӧ вомӧнасясны C да D чутъясын. Линейкаӧн гижтам CD веськыд визь. Сійӧ и лоас AB‐ыслы шӧр перпендикулярӧн.

Подулалӧм. Артмӧдан ног серти, AC = AD = BC = BD = AB; сідзкӧ ACBD — ромб; AB да CD — сылӧн диагональяс. Ромб аслун серти, диагональясыс сыын куйлӧны ӧта-мӧдныслы перпендикуляр ногӧн да вомӧнасьӧны шӧр чутаныс.

Веськыд визьса чут пыр перпендикуляр нуӧдӧм. Веськыд визьса A чут пыр гижтыны перпендикуляр.

Артмӧдан ног. Циркульӧн гижтам A шӧрчута кытшвизь. Сійӧ вомӧнасяс веськыд визьыскӧд B да C чутъясын. Миян артмӧ: AB = AC. Циркульӧн жӧ да линейкаӧн гижтам BC вундӧг шӧрлы перпендикуляр. Сійӧ мунӧ A чут пыр.

Веськыд визьлы ортсыса чут пыр перпендикуляр нуӧдӧм. Ортсыса A чут пыр гижтыны веськыд визьлы перпендикуляр.

Артмӧдан ног. Эм веськыд визь да сыысь ортсын А чут. А чутсянь циркульӧн гижтам кытшвизь сідзи, медым сійӧ вомӧнасис веськыд визьыскӧд кык чутын (пасъям найӧс B да C). Миян артмӧ: AB = AC, найӧ ӧти кытшын радиусъяс, сідзкӧ ӧткузьтаӧсь. Сэсся циркуль да линейка отсӧгӧн гижтам BC вундӧглы шӧр перпендикуляр. Сійӧ мунӧ A чут пыр. Ӧткодь берда BAC куимсэрӧгын тайӧ гижтӧмторйыс лоӧ сы подулыслы ӧттшӧтш медианаӧн да судтаӧн да сідзкӧ и миян веськыд визьыслы перпендикулярӧн.

Пельӧслы биссектриса артмӧдӧм. Циркуль да линейка отсӧгӧн артмӧдны индӧм пельӧслы биссектриса.

Артмӧдан ног. Эм A йыла пельӧс. Циркульӧн гижтам A шӧрчута кытшвизь. Сійӧ вомӧнасьӧ пельӧсыскӧд кык чутын: B да C. Сідзкӧ AB = AC. Циркульӧн да линейкаӧн гижтам BC вундӧглы шӧр перпендикуляр. Тайӧ веськыд визьыс лоӧ A пельӧслы биссектрисаӧн, сійӧ ӧткодь берда BAC куимсэрӧгын подувлы шӧр перпендикуляр да.

Инман веськыд визь

Мед веськыд визь вомӧнасьӧ кытшвизькӧд да та дырйи сійӧ лоӧ перпендикулярӧн вомӧнасян чутлань нуӧдӧм радиуслы. Сэки веськыд визьыс шусьӧ инман веськыд визьӧн; вомӧнасян чутыс шусьӧ инман чутӧн.

Теорема. Инман веськыд визь вомӧнасьӧ кытшвизьыскӧд тшук ӧти чутын.

Подулалӧм. Мед O — кытшвизьыслӧн шӧр чут, A — инман чут, B — веськыд визь вылын куйлысь мӧд чут. Сідзкӧ AOB — веськыдпельӧса куимсэрӧг, OB — сылӧн гипотенуза. Кыдзи ми тӧдам нин, гипотенуза пыр кузьджык катетысь; сідзкӧ OB > OA да B чут оз куйлы кытшвизь вылын. Со миян и артмис: кытшвизьыслӧн да веськыд визьыслӧн сӧмын ӧти ӧтувъя чут — A.

Теорема. Кытшвизь кӧ вомӧнасьӧ веськыд визькӧд тшук ӧти чутын, тайӧ веськыд визьыс инман.

Подулалӧм. Мед кытшвизь вомӧнасьӧ веськыд визькӧд A чутын, O — кытшвизьыслӧн шӧр чут. Нуӧдам O чутысь веськыд визьлань OB перпендикуляр. B чут кӧ оз лӧсяв A чуткӧд, пуктам веськыд визь вылас C чутсӧ сідз, медым B юкліс AC вундӧгсӧ шӧрипӧв. Миян артмас кык куимсэрӧг: OBA да OBC. Найӧ ӧткодьӧсь кык катет серти. Сідзкӧ OC = OA. Миян артмис: кытшвизь вомӧнасьӧ веськыд визькӧд кык торъялана чутын: A‐ын да C‐ын.

Кыдзи вермӧны куйлыны кытшвизь да веськыд визь?

Теорема. Кытшвизьлӧн да веськыд визьлӧн оз вермы лоны куим торъялана ӧтувъя чут.

Подулалӧм. Мед O — кытшвизьлӧн шӧр чут, A — кытшвизьыслӧн да веськыд визьыслӧн вомӧнасян чут, OB — веськыд визьланьыс нуӧдӧм перпендикуляр, R — кытшвизьыслӧн радиус, h — O чутсянь веськыд визьӧдз ылна. Сідзкӧ OA = R, OB = h. Пифагор теорема серти, AB² = R² − h². Мед A’, A’’ — мӧд да коймӧд вомӧнасян чутъяс. Сэки A’B² = A’’B² = R² − h². Сідзкӧ AB = A’B = A’’B; тайӧ оз вермы лоны.

Теорема. Кытшвизьлӧн шӧр чутсянь веськыд визьӧдз ылнаыс кӧ радиусысь ичӧтджык, сэки кытшвизьыс вомӧнасьӧ веськыд визьыскӧд кык чутын.

Подулалӧм. Мед R — кытшвизьыслӧн радиус, O — шӧр чутыс, OK — веськыд визьыслы перпендикуляр, OK = h. Сідзкӧ h < R. Урчитам a лыдсӧ a² = R² − h² ӧткодьлун серти. Пуктам веськыд визь вылас K чутсянь кыкнанладорӧ a кузьта вундӧгъяс: AK да BK. Пифагор теорема серти, OA = OB = R. Та вӧсна A да B — кытшвизь веськыд визьыскӧд вомӧнасян чутъяс.

Теорема. Кытшвизьлӧн шӧр чутсянь веськыд визьӧдз ылнаыс кӧ радиусысь ыджыдджык, сэки кытшвизьыс веськыд визьыскӧд оз вомӧнась.

Подулалӧм. Мед R — кытшвизьыслӧн радиус, O — кытшвизьыслӧн шӧр чут, OK — веськыд визьлы перпендикуляр, OK = h. Сідзкӧ, h > R. Мед M — веськыд визьвывса кутшӧмкӧ чут, M ≠ K. Миян артмӧ OKM бур пельӧса куимсэрӧг, кӧні OM — гипотенуза, OK — катет. Гипотенуза пыр лоӧ кузьджык катетысь да, OM > OK > R. Та вӧсна M чут оз куйлы кытшвизь вылын.

Кывкӧртӧд. 1. Кытшвизь вомӧнасьӧ веськыд визькӧд кык чутын сэк да сӧмын сэк, кор шӧр чутсяньыс веськыд визьӧдз ылнаыс радиуссьыс ичӧтджык.

2. Кытшвизь вомӧнасьӧ веськыд визькӧд ӧти чутын сэк да сӧмын сэк, кор шӧр чутсяньыс веськыд визьӧдз ылнаыс радиусыскӧд ӧткодь.

3. Кытшвизь оз вомӧнась веськыд визькӧд да сӧмын сэк, кор шӧр чутсяньыс веськыд визьӧдз ылнаыс радиуссьыс ыджыдджык.

Гӧгӧртана да тӧрӧдчӧм кытшвизьяс

Унасэрӧглӧн быд йыв кӧ куйлӧ кытшвизь вылын, тайӧ кытшвизьыс шусьӧ гӧгӧртанаӧн.

Унасэрӧглӧн быд дор кӧ инмӧдчӧ кытшвизькӧд, тайӧ кытшвизьыс шусьӧ тӧрӧдчӧмаӧн.

Теорема. Быд куимсэрӧглӧн эм гӧгӧртана кытшвизь.

Подулалӧм. Мед ABC — куимсэрӧг. Нуӧдам AB да AC вундӧгъяслы шӧр перпендикуляръяс. Найӧ вомӧнасьӧны O чутын. Сэки AO = OB, AO = OC. Сідзкӧ O чутсянь A, B да C-ӧдз ылнаыс ӧтыджда да, сійӧ лоӧ гӧгӧртана кытшвизьлӧн шӧрчутнас.

Теорема. Куимсэрӧглӧн гӧгӧртана кытшвизь сӧмын ӧти.

Подулалӧм. Мед ABC — куимсэрӧг, O — гӧгӧртана кытшвизьлӧн шӧрчут; мӧд ногӧн кӧ шуны, OA = OB = OC. Сідзкӧ:

1. OA = OB, та вӧсна O чут куйлӧ AB вундӧглы шӧр перпендикуляр вылын;

2. OA = OC, та вӧсна O чут куйлӧ AC вундӧгъяслы шӧр перпендикуляр вылын.

Тайӧ шӧр перпендикуляръясыс — торъялана визьяс (найӧ кӧ лӧсялісны, AB да AC эськӧ тшӧтш лӧсялісны). Сідзкӧ найӧ вомӧнасьӧны сӧмын ӧти чутын.

Теорема. Быд куимпельӧсалӧн эм тӧрӧдчӧм кытшвизь.

Эскӧдӧм. Мед ABC – индӧм куимпельӧса. Нуӧдам A да B пельӧсъяслысь биссектрисаяссӧ. Найӧ вомӧнасьӧны O чутын. Мед OK, OL, OM – AB, AC да BC вылӧ нуӧдӧм перпендикуляръяс. AO да BO – биссектрисаяс, та вӧсна OK = OL, OK = OM. Сідзкӧ, O – тӧрӧдчӧм кытшвизьлӧн шӧрчут.

Теорема. Куимпельӧсаӧ тӧрӧдчӧм кытшвизь сӧмын ӧти.

Эскӧдӧм. Мед ABC – куимпельӧса, O – тӧрӧдчӧм кытшвизьлӧн шӧрчут, OK, OL, OM – AB, AC да BC-ӧ нуӧдӧм перпендикуляръяс. Сэки OK = OL = OM. Та вӧсна O чут куйлӧ A да B пельӧсъяслӧн биссектрисаяс вылын. Кольӧ казьтыштны: веськыд визьяс вомӧнасьӧны сӧмын ӧти чутын.

Теорема. Ӧти чутысь петысь инман вундӧгъясыс ӧтыдждаӧсь.

Эскӧдӧм. Мед O – кытшвизьлӧн шӧрчут, AB да AC – инман вундӧгъяс (B да C – инман чутъяс). Сэки ABO да ACO куимпельӧсаяс ӧткодьӧсь катет да гипотенуза серти. Сідзкӧ, AB = AC.

Урчитӧм. Мед пельӧслӧн доръясыс вомӧнасьӧны кытшвизькӧд да ӧти вомӧнасян чутыс – пельӧсыслӧн йыв. Сэки тайӧ пельӧсыс шусьӧ тӧрӧдчӧма пельӧсӧн.

Казьтылам: шӧр пельӧс юклӧ кытшвизьсӧ кык мегыр вылӧ. Ӧти мегырыслӧн чутъяс куйлӧны пельӧс доръяс костын. Шуам: тайӧ мегырлӧн ыдждаыс лоӧ шӧр пельӧсыслӧн ыджда. Мӧд мегыр ыдждаыс лоӧ 360° да медводдза мегыр ыджда чинтас.

Висьталӧм. Мед тӧрӧдчӧма пельӧслӧн ӧти дор мунӧ кытшвизьлӧн шӧрчут пырыс. Сэки пельӧсыслӧн ыджда лоӧ сійӧс мыджысь мегыр ыджда джын.

Эскӧдӧм. Мед A – пельӧсыслӧн йыв, B да C – кытшвизькӧд вомӧнасян чутъяс, O – кытшлӧн шӧрчут, AC – диаметр. AOB – ӧткодь берда куимпельӧса. Сідзкӧ, ∠OAB = ∠OBA. ∠BOC лоӧ AOB куимпельӧсалӧн ортсыса пельӧс; та вӧсна ∠BOC = ∠OAB + ∠OBA = 2∠CAB.

Теорема. Тӧрӧдчӧма пельӧслӧн ыджда лоӧ сійӧс мыджысь мегыр ыджда джын.

Эскӧдӧм. Мед A – пельӧсыслӧн йыв, B да C – кытшвизькӧд вомӧнасян чутъяс, O – кытшлӧн шӧрчут. Колӧ петкӧдлыны: ∠BOC = 2∠BAC. Мед AD – диаметр. AD кӧ лӧсялӧ пельӧсыслӧн ӧти доркӧд, ӧткодьлуныс подулалӧма нин. Мед AD мунӧ AB да AC костын. Сэки ∠BOC = ∠BOD + ∠DOC = 2∠BAD + 2∠DAC = 2∠BAC. Мед AD оз мун AB да AC костын. Шуам, AC мунӧ AB да AD костын. Сідзкӧ, ∠BOC = ∠BOD – ∠COD = 2∠BAD – 2∠CAD = 2∠BAC.

Кывкӧртӧд. Тӧрӧдчӧма пельӧс мыджсьӧ диаметр вылӧ сэк да сӧмын сэк, кор сійӧ веськыд.

Кытш сайын чут пыр инман веськыд гижтӧм.

Анализ. Мед O – кытшвизьлӧн шӧрчут, A – кытш сайын куйлысь чут, AB – инман веськыд (B – инман чут). Сэки OBA пельӧс веськыд. Та вӧсна сійӧ тӧрӧдчӧма OA диаметра кытшвизьӧ. Сідзкӧ, B – сетӧм кытшвизь OA диаметра кытшвизькӧд вомӧнасян чут.

Артмӧдӧм. Йитам O да A чутъяс вундӧгӧн, сэсся пуктам сылысь шӧрчутсӧ. Сы бӧрын гижтам OA диаметра кытшвизьсӧ. Сійӧ вомӧнасяс сетӧм кытшвизькӧд кык чутын: B да B’-ын. OB да OB’ лоӧ инман веськыд.

Теорема. Мед пельӧслӧн йыв куйлӧ кытш пытшкын. Сэки сійӧ ыджыдджык сійӧс мыджысь мегыр джынйысь.

Эскӧдӧм. Мед A — пельӧсыслӧн йыв. Мед кытшвизьыс вомӧнасьӧ пельӧсыслӧн доръяскӧд B да C чутъясын. Нюжӧдам AB вундӧгсӧ да артмӧдам веськыд визь. Сійӧ вомӧнасьӧ кытшвизькӧд B да D чутъясын. Миян артмӧ: ∠BDC = 180° – ∠DBC – ∠DCB < 180° – ∠DBC – ∠DCB = ∠BAC. Сідзкӧ, ∠BAC ыджыдджык ∠BDC-ысь, коді лоӧ сійӧс мыджысь мегыр ыджда джын; тайӧ мегырыс мыджӧ и ∠BAC пельӧссӧ.

Теорема. Мед пельӧслӧн йыв куйлӧ кытш ортсыын, кыкнан дорыс вомӧнасьӧ кытшвизьыскӧд. Сэки сійӧ ичӧтджык сійӧс мыджысь мегыр джынйысь.

Эскӧдӧм. Пельӧсыслӧн дор либӧ вомӧнасьӧ кытшвизьыскӧд торъялана кык чутын, либӧ инмӧ сыӧ. Эм кӧ кык вомӧнасян чут, мегыр пом пыдди позьӧ босьтны йывсянь ылынджык куйлысь чутсӧ (сэки мыджысь мегыр ыдждаыс лоас медічӧтӧн). Миян артмӧ кык случай. 1) Пельӧсыслӧн ӧти дор вомӧнасьӧ кытшвизьыскӧд кык чутын. Сэки ∠BDC = 180° – ∠DBC – ∠DCB > 180° – ∠DBC – ∠DCB = ∠BAC. Сідзкӧ, ∠BAC ичӧтджык ∠BDC-ысь, коді лоӧ сійӧс мыджысь мегыр ыджда джын; тайӧ мегырыс мыджӧ и ∠BAC пельӧссӧ. 2) Пельӧсыслӧн кыкнан дор инмӧ кытшвизьӧ. Мед ∠BAC = α. Сэки ∠BOC = 360° – α – 90° – 90° = 180° – α. Сідзкӧ, мыдждыс мегырыс лоӧ 360° – (180° – α) = 180° + α. Кольӧ казявны: α < 180°, та вӧсна α < (180° + α)/2.

Теорема. Нёльпельӧсалӧн кӧ эм гӧгӧртана кытшвизь, сылӧн воча пельӧсъяс суммаыс лоӧ 180°.

Эскӧдӧм. Мед ABCD нёльпельӧсалӧн эм гӧгӧртана кытшвизь. Сэки ∠ABC = ‿ADC/2, ∠ADC = ‿ABC/2; сідзкӧ, ∠ABC + ∠ADC = (‿ADC + ‿ABC)/2 = 360°/2 = 180°.

Теорема (мӧдара). Нёльпельӧсалӧн кӧ воча пельӧсъяс суммаыс лоӧ 180°, сылӧн эм гӧгӧртана кытшвизь.

Эскӧдӧм. Мед ABCD нёльпельӧсалӧн воча пельӧсъяс суммаыс лоӧ 180°. Гижтам ABC‐лысь гӧгӧртана кытшвизьсӧ. D чут кӧ куйлӧ кытш пытшкас, ∠ADC > ‿ABC/2 = 180° – ‿ADC/2 = 180° – ∠ABC; та вӧсна ∠ADC + ∠ABC > 180°. D чут кӧ куйлӧ кытш ортсыас, сэтшӧм жӧ ногӧн артмӧдам: ∠ADC + ∠ABC < 180°. Сідзкӧ, D чут куйлӧ кытшвизь вылын.

Кывкӧртӧд. Параллелограммлӧн эм гӧгӧртана кытшвизь сэк да сӧмын сэк, кор сійӧ лоӧ веськыдсэрӧг.

Эскӧдӧм. Параллелограммлӧн воча пельӧсъясыс ӧтыдждаӧсь. Сідзкӧ, налӧн суммаыс 180° ыджда сэк да сӧмын сэк, кор тайӧ пельӧсъясыс веськыдӧсь.

Кывкӧртӧд. Трапециялӧн эм гӧгӧртана кытшвизь сэк да сӧмын сэк, кор сійӧ ӧткодь берда.

Эскӧдӧм. Трапециялӧн боквыв дор бердса пельӧсъяслӧн суммаыс 180° ыджда. Сідзкӧ, воча пельӧсъяслӧн суммаыс 180° ыджда сэк да сӧмын сэк, кор подувбердса пельӧсъяс ӧтыдждаӧсь (а сідзкӧ, трапецияыс ӧткодь берда).

Теорема. Мед нёльпельӧсалӧн эм тӧрӧдчӧма кытшвизь. Сэки сылӧн воча доръяс суммаясыс ӧткодьӧсь.

Эскӧдӧм. Мед ABCD нёльпельӧсалӧн эм тӧрӧдчӧма кытшвизь. Колӧ петкӧдлыны: AB + CD = BC + DA. Мед K, L, M, N — кытшвизьӧ инман чутъяс. Сэки AK = AN, BK = BL, CL = CM, DM = DN. Сідзкӧ, AB + CD = AK + BK + CM + DM = AN + BL + CM + DN = BC + DA.

Теорема. Мед нёльпельӧсалӧн воча доръяс суммаясыс ӧткодьӧсь. Сэки сылӧн эм тӧрӧдчӧма кытшвизь.

Эскӧдӧм. Мед ABCD нёльпельӧсалӧн AB + CD = BC + DA. Гижтам ∠A да ∠B-лысь биссектрисаяссӧ; налӧн вомӧнасян чутыс лоас шӧрчутӧн кытшвизьлы, коді инмӧ AB, DA да BC доръясӧ. Колӧ петкӧдлыны: CD дор инмӧ тайӧ кытшвизяс. Гижтам C чут пыр кытшвизьыскӧд мӧд инман веськыд визьсӧ. Мед сійӧ вомӧнасьӧ AD веськыд визькӧд D' чутын. Сідзкӧ, ABCD' нёльпельӧсалӧн эм тӧрӧдчӧма кытшвизь; сідзкӧ, AB + CD' = BC + AD'. Та понда CD' + AD = CD + AD'. Мед D' чут куйлӧ A да D костын. Сэки AD = AD' + D'D. Та вӧсна CD = CD' + DD'. Но куимпельӧса ӧткодьтӧмлун серти, CD < CD' + DD'. Артмӧ кыв вожалӧм. D чут кӧ куйлӧ A да D' костын, сэтшӧм жӧ ногӧн петкӧдам: CD' = CD + DD'. Бара кыв вожалӧм артмас. Сідзкӧ, D' = D.

Кывкӧртӧд. Параллелограммлӧн кӧ эм тӧрӧдчӧма кытшвизь, сійӧ лоӧ ромб.

Эскӧдӧм. Параллелограммлӧн воча доръясыс ӧткодьӧсь. Сідзкӧ, воча доръяс суммаясыс кӧ ӧткодьӧсь, параллелограммлӧн став дорыс ӧтыджда. Сідзкӧ, тайӧ ромб.

Кывкӧртӧд. Трапециялӧн кӧ эм тӧрӧдчӧма кытшвизь, сылӧн подувъяс суммаыс ӧтыджда боквыв доръяс суммаыскӧд.

Кывкӧртӧд. Параллелограммлӧн эмӧсь гӧгӧртана да тӧрӧдчӧма кытшвизьяс сэк да сӧмын сэк, кор сійӧ лоӧ квадрат.

Теорема. Мед кытшвизьлӧн хордаяс AB да CD вомӧнасьӧны N чутын. Сэки AN∙NB = CN∙ND.

Эскӧдӧм. ∠ADC да ∠ABC мыджсьӧны ӧти сійӧ жӧ мегыр вылӧ да, найӧ ӧтыдждаӧсь. Сідзи жӧ артмӧ: ∠DAB = ∠DCB. Та вӧсна ADN да CBN куимпельӧсаяс ӧтсямаӧсь да AN : CN = DN : BN, кытысь артмӧ AN∙NB = CN∙ND.

Теорема. Мед кытш ортсыса ӧти чутысь петӧны инман веськыд визь да вундысь. Сэки на костса пельӧс лоӧ инман вундӧг да вундысьлӧн ортсыса юкӧн костса мегырлӧн ыджда джын.

Эскӧдӧм. Мед AB — инман веськыд визь, B — инман чут, AC — вундысьлӧн ортсыса юкӧн, O — кытшвизьлӧн шӧрчут. Мед ∠CBA = α. Сэки ∠OBC = ∠OCB = 90° – α, ∠BOC = 180° – (90° – α) – (90° – α) = 2α.

Теорема. Мед кытш ортсыса ӧти чутысь петӧны инман веськыд визь да вундысь. Сэки инман вундӧг кузьтаыслӧн квадрат лоӧ вундысьлӧн да сылӧн ортсыса юкӧнлӧн кузьтаяс лыдмӧдас.

Эскӧдӧм. Мед AB — инман веськыд визь, B — инман чут, AC — вундысь, AD — сылӧн ортсыса юкӧн. Миянлы колӧ артмӧдны: AB2 = AD∙AC, либӧ AB : AD = AC : AB. Петкӧдлам: BAC да DAB куимпельӧсаяс ӧтсямаӧсь. Налӧн эм ӧтувъя A пельӧс. ∠ACB = ∠DCB = ‿BD/2 = ∠DBA. Сідзкӧ, куимпельӧсаясыс ӧтсямаӧсь медводдза тӧдмӧс серти.

Урчитӧм. Кытшвизьяс шусьӧны ӧткодь шӧраясӧн, налӧн кӧ ӧти сійӧ жӧ шӧрчут.

Урчитӧм. Кытшвизьяс инмӧны, налӧн кӧ эм дзик ӧти ӧтувъя чут. Ӧти кытшвизь кӧ куйлӧ мӧд кытш пытшкын, найӧ шусьӧны пытшкӧссянь инмысь кытшвизьясӧн; мӧдарӧ кӧ, найӧ шусьӧны ортсысянь инмысь кытшвизьясӧн.

Теорема. Кык кытшвизьлӧн оз вермы лоны куим ӧтувъя чут.

Эскӧдӧм. Мед P, Q — кытшвизьясыслӧн шӧрчутъяс, A, B да C — налӧн ӧтувъя чутъяс. Сідзкӧ, PA = PB, QA = QB; та вӧсна PAQ да PBQ куимпельӧсаяс ӧткодьӧсь коймӧд тӧдмӧс серти. Таысь артмӧ: ∠APQ = ∠BPQ. Сідзкӧ, PQ лоӧ AB‐лы перпендикуляр. Сэтшӧм жӧ ногӧн артмӧ: PQ лоӧ AC‐лы перпендикуляр. Та вӧсна A, B, C куйлӧны ӧти веськыд визь вылын. Мед, шуам, C куйлӧ A да B костын. Гижтам P чутысь APC да BPC куимпельӧсаяслысь медианаяссӧ. Найӧ лоӧны сідзжӧ судтаясӧн. Сідзкӧ, P чутысь позьӧ гижтыны кык торъялана перпендикуляр AB веськыд визьлы. Артмӧ кыв вожалӧм.

Теорема. Мед кытшвизьялӧн радиусъясыс R да r ыджда, шӧрчутъяс костын ылнаыс d ыджда, R − r > d. Сэки кытшвизьясыс оз вомӧнасьны; ичӧтджык кытшыс куйлӧ ыджыдджык кытш пытшкын.

Эскӧдӧм. Мед O лоӧ ыджыдджык кытшлӧн шӧрчут, P лоӧ ичӧтджык кытшлӧн шӧрчут, A лоӧ ичӧтджык кытшвизьлӧн кутшӧмкӧ чут. Куимпельӧса ӧткодьтӧмлунысь артмӧ: OA ≤ OP + AP; та вӧсна OA ≤ d + r < R. Сідзкӧ, A чут куйлӧ ыджыдджык кытш пытшкын; ыджыдджык кытшвизь вылын сійӧ оз куйлы.

Теорема. Мед кытшвизьялӧн радиусъясыс R да r ыджда, шӧрчутъяс костын ылнаыс d ыджда, R − r = d. Сэки кытшвизьясыс инмӧны пытшкӧссянь. Налӧн ӧтувъя чут да шӧрчутъясыс куйлӧны ӧти веськыд визь вылын.

Эскӧдӧм. Мед O лоӧ ыджыдджык кытшлӧн шӧрчут, P лоӧ ичӧтджык кытшлӧн шӧрчут, A лоӧ ичӧтджык кытшвизьлӧн кутшӧмкӧ чут. Мед A чут оз куйлы OP веськыд визь вылын. Куимпельӧса ӧткодьтӧмлунысь артмӧ: OA < OP + AP; та вӧсна OA < d + r = R. Сідзкӧ, A чут куйлӧ ыджыдджык кытш пытшкын; ыджыдджык кытшвизь вылын сійӧ оз куйлы. Мед A чут куйлӧ OP веськыд визь вылын. Сэки OA = OP + AP = d + r = R, либӧ OA = |AP − OP| = |r − d| < R.

Теорема. Мед a, b, c — плюса лыдъяс, a ≥ b, a ≥ c, a < b + c. Сэки эм a, b да c доръяса куимпельӧса.

Эскӧдӧм. Мед h лоӧ a кузьта дорӧ гижтӧм судта; мед сійӧ юклӧ подувсӧ x да a − x кузьта вундӧгъяс вылӧ. Сэки h2 = b2 − x2 = c2 − (a − x)2. Татысь артмӧ: x = (a2 + b2 − c2)/2a. Казялам: x > 0. Куимпельӧсасӧ позьӧ артмӧдны, b2 − x2 лыд кӧ плюса. Сідзкӧ, колӧ подулавны b > x ӧткодьтӧмлунсӧ; сійӧ ӧтвына 2ab > a2 + b2 − c2 ӧткодьтӧмлункӧд, либӧ (a − b)2 < c2; колис казьтывны: a > b, a < b + c, та вӧсна (a − b)2 < c2.

Теорема. Мед кытшвизьялӧн радиусъясыс R да r ыджда, r ≤ R, шӧрчутъяс костын ылнаыс d ыджда, R − r < d < R + r. Сэки кытшвизьясыслӧн эм кык ӧтувъя чут.

Эскӧдӧм. Мед P да Q чутъяс — r да R радиуса кытшвизьяслӧн шӧрчутъяс. Миянлы сетӧма: r ≤ R, R < r + d, d < R + r. Сідзкӧ, эм r, R да d доръяса куимпельӧса (AB = d, AC = r, BC = R). Куимпельӧсаяс йылысь аксиома серти, эмӧсь ABC‐кӧд ӧткодь кык куимпельӧса: PQK да PQL, PQ = AB = d, PK = PL = AC = r, QK = QL = BC = R. Сідзкӧ, K да L — кытшвизьясыслӧн вомӧнасян чутъяс.

Теорема. Мед кытшвизьялӧн радиусъясыс R да r ыджда, шӧрчутъяс костын ылнаыс d ыджда, R + r < d. Сэки кытшвизьясыс оз вомӧнасьны; ӧти кытшыс куйлӧ мӧд ортсыас.

Эскӧдӧм. Мед O лоӧ R радиуса кытшлӧн шӧрчут, P лоӧ r радиуса кытшлӧн шӧрчут, A чут куйлӧ r радиуса кытшвизь вылас. Куимпельӧса ӧткодьтӧмлунысь артмӧ: OA ≥ OP − AP; та вӧсна OA ≥ d − r > R. Сідзкӧ, A чут куйлӧ R радиуса кытш ортсыас; R радиуса кытшвизь вылас сійӧ оз куйлы.

Теорема. Мед кытшвизьялӧн радиусъясыс R да r ыджда, шӧрчутъяс костын ылнаыс d ыджда, R + r = d. Сэки кытшвизьясыс инмӧны ортсысянь. Налӧн ӧтувъя чут да шӧрчутъясыс куйлӧны ӧти веськыд визь вылын.

Эскӧдӧм. Мед O лоӧ R радиуса кытшлӧн шӧрчут, P лоӧ r радиуса кытшлӧн шӧрчут, A лоӧ r радиуса кытшвизьлӧн кутшӧмкӧ чут. Мед A чут оз куйлы OP веськыд визь вылын. Куимпельӧса ӧткодьтӧмлунысь артмӧ: OA > OP − AP; та вӧсна OA > d − r = R. Сідзкӧ, A чут куйлӧ R радиуса кытш ортсыас; R радиуса кытшвизь вылын сійӧ оз куйлы. Мед A чут куйлӧ OP веськыд визь вылын. Сэки OA = OP − AP = d − r = R, либӧ OA = AP + OP = r + d > R.

Кывкӧртӧд. Мед R да r радиуса кытшвизьяслӧн шӧрчутъяс костын ылнаыс лоӧ d. 1) Мед d < R − r. Сэки кытшвизьясыс оз вомӧнасьны, ичӧтджык кытш куйлӧ ыджыдджык пытшкас. 2) Мед d = R − r. Сэки кытшвизьясыс инмӧны пытшкӧссянь. 3) Мед R − r < d < R + r. Сэки кытшвизьясыслӧн эм кык ӧтувъя чут. 4) Мед d = R + r. Сэки кытшвизьясыс инмӧны ортсысянь. 5) Мед d > R + r. Сэки кытшвизьясыс оз вомӧнасьны, ӧти кытш куйлӧ мӧд ортсыас.

Кык кытшвизьлы ортсыса инман веськыд визьсӧ гижтӧм. Сетӧма R да r радиуса кытшвизьяс, R ≥ r, d — шӧрчутъяс костас ылна, d ≥ R − r. Колӧ артмӧдны налы ортсыса инман веськыд визьсӧ.

Артмӧдӧм. Мед O да P — R да r радиуса кытшвизьяслӧн шӧрчутъяс. Гижтам P чутсянь O шӧрчута R − r радиуса кытшвизьлы инман веськыдсӧ. Мед Q — инман чут, OQ визьньӧв вомӧнасьӧ R радиуса кытшвизькӧд A чутын. Сэки PQ да AQ — перпендикуляръяс, AQ = r. Артмӧдам PQAB веськыдсэрӧг. Миян артмӧ: BP = r, AB да BP — перпендикуляръяс, AB да AO — перпендикуляръяс. Сідзкӧ, AB — сетӧм кытшвизьясыслы инман веськыд.

Кык кытшвизьлы пытшкӧсса инман веськыд визьсӧ гижтӧм. Сетӧма R да r радиуса кытшвизьяс, d — шӧрчутъяс костас ылна, d ≥ R + r. Колӧ артмӧдны налы пытшкӧсса инман веськыд визьсӧ.

Артмӧдӧм. Мед O да P — R да r радиуса кытшвизьяслӧн шӧрчутъяс. Гижтам P чутсянь O шӧрчута R + r радиуса кытшвизьлы инман веськыдсӧ. Мед Q — инман чут, OQ визьньӧв вомӧнасьӧ R радиуса кытшвизькӧд A чутын. Сэки PQ да AQ — перпендикуляръяс, AQ = r. Артмӧдам PQAB веськыдсэрӧг. Миян артмӧ: BP = r, AB да BP — перпендикуляръяс, AB да AO — перпендикуляръяс. Сідзкӧ, AB — сетӧм кытшвизьясыслы инман веськыд.

Бур унапельӧсаяс

Урчитӧм. Унапельӧса шусьӧ бурӧн, сылӧн кӧ став дорыс ӧтыджда да став пельӧсыс ӧтыджда.

Видлӧг. Бур куимпельӧса — ӧткодь доръяса куимпельӧса; бур нёльпельӧса — квадрат.

Теорема. Бур унапельӧсалӧн эм гӧгӧртана кытшвизь.

Эскӧдӧм. Мед A1A2A3...An — бур унапельӧса. Гижтам A1 да A2 пельӧсъяслысь биссектрисаяс. Найӧ вомӧнасьӧны O чутын. Петкӧдлам: O лоӧ гӧгӧртана кытшвизьыслӧн шӧрчутӧн. Унапельӧсаыс бур да, ∠AnA1A2 = ∠A1A2A3. Сідзкӧ, ∠OA1A2 = ∠OA2A1. Та вӧсна OA1 = OA2. A1A2 = A2A3, та вӧсна OA1A2 да OA2A3 куимпельӧсаяс ӧткодьӧсь медводдза тӧдмӧс серти; сідзкӧ, ∠OA1A2 = ∠OA3A2 да OA3 лоӧ A3 пельӧслӧн биссектрисаӧн, OA2 = OA3. Сэтшӧм жӧ ногӧн артмӧдам: OA3 = OA4 = OA5 = ... = Oan.

Теорема. Бур унапельӧсалӧн эм тӧрӧдчӧм кытшвизь.

Эскӧдӧм. Мед A1A2A3...An — бур унапельӧса, O — гӧгӧртана кытшвизьыслӧн шӧрчут. Петкӧдлам: сійӧ лоӧ тӧрӧдчӧма кытшвизьлӧн шӧрчутӧн. Ми тӧдам: OA1 = OA2 = OA3 = ... = OAn, A1A2 = A2A3 = ... = An−1An. Сідзкӧ, A1OA2, A2OA3, ..., An−1OAn, AnOA1 куимпельӧсаяс ӧткодьӧсь. Та вӧсна O чутсянь гижтӧм судтаясыс ӧтыдждаӧсь.

Эрд

Урчитӧм. Мыгӧр шусьӧ прӧстӧйӧн, сійӧс кӧ позьӧ юклыны некымын куимпельӧса вылӧ.

Аксиома. Быд прӧстӧй мыгӧрлӧн эм эрд – минустӧм лыд. Эрдлӧн торъяланлунъяс со кутшӧмӧсь: 1) прӧстӧй мыгӧр кӧ юклӧма некымын прӧстӧй мыгӧр вылӧ, сылӧн эрдыс ӧтыджда юкӧнъясыслӧн эрдъяс суммаыскӧд;

S = S1 + S2 + S3 + S4 + S5

2) ӧткодь куимпельӧсаяслӧн эрдъясыс ӧтыдждаӧсь;

3) квадратлӧн дор кузьта кӧ лоӧ 1, сылӧн эрдыс лоӧ 1.

Кык веськыдсэрӧг ӧткодьӧсь, налӧн кӧ лӧсялана доръясыс ӧтыдждаӧсь.

Висьталӧм. Ӧткодь кык веськыдсэрӧглӧн эрдъясыс ӧтыдждаӧсь.

Эскӧдӧм. Мед ABCD да A’B’C’D’ веськыдсэрӧгъяс ӧткодьӧсь: AB = A’B’, BC = B’C’. Нуӧдам BD да B’D’ диагональяссӧ. Миян артмӧ: ABD, CBD, A’B’D’, C’B’D’ куимпельӧсаяс ӧткодьӧсь кык катет серти. Сідзкӧ, налӧн ӧткодь эрдъясыс да SABCD = SABD + SCBD = SA’B’D’ + SC’B’D’ = SA’B’C’D’.

Висьталӧм. Мед ABCD да A’B’C’D’ – веськыдсэрӧгъяс, AB = A’B’, BC дорыс n пӧв ыджыдджык B’C’ дорысь (n – эма лыд: 1, 2, 3, 4....). Сэки ABCD-лӧн эрдыс n пӧд ыджыдджык A’B’C’D’-лӧн эрдысь.

Эскӧдӧм. Юклам BC дорсӧ n ӧтыджда вундӧг вылӧ да нуӧдам юкан чутъяс пыр веськыд визьяс AB-кӧд параллель ногӧн. Сідз ABCD лоас юклӧма A’B’C’D’-кӧд ӧткодь n веськыдсэрӧг вылӧ. Та вӧсна SABCD = n∙SA’B’C’D’.

Висьталӧм. Мед ABCD да A’B’C’D’ – веськыдсэрӧгъяс, AB = A’B’, BC : B’C’ = m : n (m да n – эма лыдъяс). Сэки ABCD-лӧн эрдыс m/n пӧв ыджыдджык A’B’C’D’-лӧн эрдысь.

Эскӧдӧм. Мед KLMN – веськыдсэрӧг, KL = AB, LM = n∙BC. Миян артмӧ: SABCD : SKLMN = 1 : n, SA’B’C’D’ : SKLMN = 1 : m. Сідзкӧ, SABCD : SA’B’C’D’ = m : n.

Кывкӧртӧд. Мед ABCD да A’B’C’D’ – веськыдсэрӧгъяс, AB = A’B’. Сэки ABCD да A’B’C’D’-лӧн эрдъясыс лӧсялӧны BC : B’C’ моз.

Кывкӧртӧд. Мед веськыдсэрӧглӧн доръясыс a да b кузьтаяс. Сэки сылӧн эрдыс лоӧ ab.

Кывкӧртӧд. Веськыдпельӧса куимсэрӧглӧн эрдыс лоӧ катетъясыс кузьтаяслӧн лыдмӧдас джын.

Эскӧдӧм. Мед ABC – индӧм куимсэрӧг, AB = a да BC = c – сылӧн катетъяс. Артмӧдам ABCD веськыдсэрӧгсӧ. Сідзкӧ, ∆ABC = ∆ADC, ac = SABCD = 2S∆ABC. Та вӧсна S∆ABC = ac/2.

Теорема. Параллелограммлӧн эрдыс лоӧ ӧти дорыс да сы вылӧ нуӧдӧм судтаыс лыдмӧдас.

Эскӧдӧм. Мед ABCD – индӧм параллелограмм, ∠A – сылӧн тшӧтшыд пельӧс. Нуӧдам BK да DL судтаяссӧ. Миян артмӧ KBLD веськыдсэрӧг; сійӧ юклӧма ABCD параллелограмм да KBA, LDC веськыдпельӧса куимсэрӧгъяс вылӧ. Мед AD = a, AK = b, BK = h. Сідзкӧ, SABCD = SKBLD – SKBA – SLDC = (a + b)h – bh/2 – bh/2 = ah.

Теорема. Куимпельӧсалӧн эрдыс лоӧ ӧти дорыс да сы вылӧ нуӧдӧм судтаыс лыдмӧдас джын.

Эскӧдӧм. Мед ABC – индӧм куимпельӧса, BH – сылӧн судта, AC = a, BH = h. Артмӧдам ABLC параллелограммсӧ. Сідзкӧ, ∆ABC = ∆LCB, SABLC = 2S∆ABC. Татысь артмӧ: S∆ABC = SABLC/2 = ah/2.

Теорема. Трапециялӧн эрдыс лоӧ сылӧн подувъясыс содтасджынлӧн да судтаыслӧн лыдмӧдас.

Эскӧдӧм. Мед ABCD – индӧм трапеция, AD да BC – сылӧн подувъяс, AD = a, BC = b. Мед судтаыс лоӧ h ыджда. Трапецияыс юксьӧ BD диагональӧн ABD да CBD куимпельӧсаяс вылӧ. Сідзкӧ, SABCD = SABD + SCBD = ah/2 + bh/2 = (a + b)h/2.

Пифагор теорема. Веськыдпельӧса куимсэрӧглӧн гипотенуза квадрат ӧтыджда кык катет квадрат содтаскӧд.

Эскӧдӧм. Мед куимсэрӧгыслӧн катетъясыс a да b кузьтаяс, гипотенузаыс c кузьта. Юклам a + b дора квадратсӧ кык ногӧн, кыдзи петкӧдлӧма серпас вылын. Сылӧн эрдыс лоӧ: c2 + 4∙ab/2 = a2 + b2 + 2ab. Сідзкӧ, c2 = a2 + b2.

Кывкӧртӧд. Мед ӧткодь доръяса куимпельӧсалӧн дорыс a кузьта. Сэки сылӧн эрдыс лоӧ S = a2√3/4.

Эскӧдӧм. Нуӧдам куимпельӧсаыслысь судтасӧ. Сійӧ лоӧ медианаӧн. Та вӧсна Пифагор теоремаысь петӧ: судта кузьтаыс лоӧ h = a√3/2. Сідзкӧ, эрдыс лоӧ ah/2 = a2√3/4.

Урчитӧм. Кык мыгӧр ӧтыдждаӧсь, налӧн эрдъясыс кӧ ӧткодьӧсь.

Кывкӧртӧд. Медиана юклӧ куимпельӧсаӧс ӧтыджда кык куимпельӧса вылӧ.

Кывкӧртӧд. Мед CC’ да AB веськыдъяс ӧтнырвизяӧсь. Сэки ABC да ABC’ куимпельӧсаяс ӧтыдждаӧсь.

Теорема. Куимпельӧсалӧн эрд лоӧ сылӧн периметр джын тӧрӧдчӧм кытшвизьлӧн радиус пӧв лыдмӧдӧм.

Эскӧдӧм. Мед ABC – куимпельӧса, P – сылӧн периметр, O – тӧрӧдчӧм кытшвизьлӧн шӧрчут, r – тӧрӧдчӧм кытшвизьлӧн радиус. Сідзкӧ, SABC = SAOB + SBOC + SAOC = AB∙r/2 + BC∙r/2 + AC∙r/2 = r∙P/2.

Теорема. Мед куимпельӧсалӧн доръясыс a, b, c кузьтаяс, R – гӧгӧртана кытшвизь радиус, S – куимпельӧса эрдыс. Сэки S = abc/4R.

Эскӧдӧм. Мед AK = h лоӧ BC = a дорӧ гижтӧм судта. Сэки S = ah/2. Сідзкӧ, колӧ петкӧдлыны: h = bc/2R. Мед O – гӧгӧртана кытшвизьлӧн шӧрчут, OH лоӧ AC дорӧ гижтӧм судта. Сэки ∠AOC = 2∠ABC, та вӧсна ∠HOC = ∠ABC; сідзкӧ, HOC да KBA куимпельӧсаяс ӧтсямаӧсь. Миян артмӧ: HC : OC = AK : AB, либӧ h = AK = HC∙AB/OC = bc/2R.