AUDIOCORPUS Коми му 1992-08-22

#Коми_му_1992-08-22
СИАМ БЫДӦНЛЫ...
Республикаса дона войтыр!
1921 вося август 22 лунӧ миян республика лоис автономнӧйӧн.
Талун, асшӧрлун йӧзӧдӧм бӧрын, сійӧ збыльысь сӧвмӧдӧ ассьыс государственность да экономикаын корсьӧ лӧсялана туй.
Пыр тыдаланаджыкӧсь вежсьӧмъяс. Заводитчис государстволысь эмбур приватизируйтан ыджыд удж. Ӧні дасьтӧны народнӧй овмӧслысь медтӧдчана юкӧнъяс ёнмӧдан программаяс. Чужӧны дыр кад вылӧ артыштӧм экономическӧй да ӧта-мӧдкӧд вузасян йитӧдъяс рубежсайса, СНГ-са государствояскӧд, Российскӧй Федерацияса областьяскӧд да республикаяскӧд. Матысса кадӧ вежасны уджысь мынтысьӧмсӧ бюджетникъяслысь, найӧ кутасны унджык босьтны, сідзкӧ, бурджыка овны. Тайӧ лунъясӧ сосъяс пуджӧмӧн республикаса войтыр заптӧны кӧрым, чукӧртӧны урожай, республикаса войвыв районъясӧ воӧ сёян-юан да ломтас.
Верховнӧй Сӧвет да правительство вӧчӧны ставсӧ, медым озырмыштіс республикаса олысьяслӧн пызаныс, тырмымӧнджык лои сёян-юан.
Ми гӧгӧрвоам, мый унджык йӧзыс олӧны сьӧкыда, нелючкиыс оз чин. Но бурджык олӧмыс быдӧнлӧн ас местаас зіль удж сайын. Сӧмын тадз бурмас олӧм, озырмас республика.
Коми Республикаса Верховнӧй Сӧвет да правительство сиӧны быд мортлы шуд, дзоньвидзалун, мед збыльмас быдӧнлӧн ставыс, мый кӧсйӧма-артыштӧма! Мед лоас мир, ӧта-мӧдӧс гӧгӧрвоӧм миян ӧтувъя керкаын!
Коми Республикаса Верховнӧй Сӧветлӧн Президиум, Министръяслӧн Сӧвет.

#Коми_му_1992-08-22
ШОЙЧЧӦНЫ И УДЖАЛӦНЫ
Со и гожӧм кольӧ бӧрӧ. Некымын лун мысти челядь пуксяласны партаяс сайӧ, уна зонка да нывка коллялісны каникулъяссӧ кужӧмӧн. Удитісны и шойччыны, и уджыштны. Сідз, Сыктывдинскӧй районысь Пажгинскӧй вспомогательнӧй школа-интернатын гожӧмбыд уджалӧ шойччан да уджалан лагерь. Гырысьджыкъясыс дӧзьӧритӧны порсьясӧс, дзоньталӧны жыръяс. А ичӧтджык арлыдаяс окотапырысь видзӧны кроликъясӧс, быдтӧны дзоридзьяс.

#Коми_му_1992-08-22
ПРОДУКЦИЯ ОЗ НЬӦБНЫ
Сӧмын июньын Воркутаса цемент вӧчан завод эз вермы инавны 15 тысяча тонна продукция. Абу бурджыкӧсь делӧясыс и ӧні: цемент ньӧбысьыс абу.

#Коми_му_1992-08-22
ОВМӦДЧӦНЫ ИНОСТРАНЕЦЪЯС
Боръя кадӧ Печораӧ ёна тшӧкыдджыка кутісны волывлыны рубежсайса гӧстьяс. Ёнджыка американецъяс да канадецъяс. Аддзылісны печораса и китаецъясӧс. Эмӧсь и сэтшӧмъяс, кодъяс овмӧдчӧны тані. Сідз, карын ӧні олӧ панамец, а Кожваын — болгарин.

#Коми_му_1992-08-22
ВЫЛЬ АППАРАТ
Сыктывкарса республиканскӧй больничаӧ Германияысь неважӧн вайисны выль рентгено-хирургическӧй аппарат. Россияын ӧні эм сӧмын кык татшӧм аппарат. Сы отсӧгӧн позьӧ кокниа аддзыны висьӧмъяс, ӧдйӧ вӧчны операция. Но медся тӧдчанаыс сійӧ, мый аппаратсӧ позьӧ новлӧдлыны ки вылын да сетны медицинскӧй отсӧг весиг улича вылын пикӧ воӧм мортлы.

#Коми_му_1992-08-22
Гелий Петрович Кочанов, кодӧс аддзанныд снимок вылысь, помавліс Сыктывкар дорса Краснозатонскӧй посёлокын первой номера профтехучилище, лоис рулевӧй-мотористӧн. Ачыс Улыс Воч сиктысь, а ӧні олӧ да уджалӧ орчча Зимстан посёлокын. Тӧвнас мырсьӧ электростанцияын, а гожӧмъяснас ветлӧдлӧ катер вылын. Таво ва воссьӧм бӧрын вуджӧдчис Керчомъя сикт горулын Эжва вомӧн паромӧн, а турун пуктыны заводитӧм бӧрын ыстісны чукӧртны да новлыны шаландаӧн Кӧтйӧм юпӧлӧнса видзьяс вылысь заптӧм кӧрым. Быд во татшӧм ногӧн заптылӧны кӧрымсӧ Пруптскӧй леспромхозлӧн подсобнӧй овмӧслы. Тані вӧчӧм йӧв-яй вичмӧ оз сӧмын татчӧс шӧр школалы да детсадъяслы, но и кер дорын уджалысьяслы.
Гелий Петрович — олан ру сертиыс шань да киподтуя морт. Сійӧс батьсӧ моз, коді нэмсӧ уджаліс механизаторӧн жӧ Пруптскӧй леспромхозын, ошкӧны да пыдди пуктӧны посёлокса войтыр.
Снимокыс В. ЛОДЫГИНЛӦН да В. ПЕТРОВЛӦН.

#Коми_му_1992-08-22
ВОЧАВИДЗӦ ЛЫДДЬЫСЬЫСЬ
«Войвыв кодзув» журналлӧн редакция неважӧн шыӧдчыліс аслас лыддьысьысьяс дінӧ некымын юалӧмӧн (видзӧд журналлысь 7-ӧд номер). Воис нин вель уна воча кыв, кодъяс серти позьӧ вӧчны ӧткымын кывкӧртӧд.
Мый медводз шыбитчӧ синмӧ? Журнал лыддьысьяс ӧтарӧ пӧрысьмӧны. Том йӧзсянь воча кывйыс воис зэв этша. Чӧв олӧны, мыйлакӧ, велӧдысьяс, литературоведъяс, студентъяс. Журналсӧ, миян думысь, найӧ лыддьӧны и эм мый чуйдны-сӧветуйтны редакциялы. Уна журнал воӧ Кулӧмдін районӧ. Эжва катыдысь петіс эз этша гижысь, сэні жӧ ӧні и медуна том автор. Со и виччысям тайӧ районса лыддьысьысьяссянь унджык воча кыв.
Медводдза воӧм письмӧяс висьталӧны, мый журналлы донсӧ ёна содтыны оз ков. Медся лыддяна жанръясӧн шуӧма проза да поэзия. Гижӧдъяссӧ кыв боксянь донъялӧмыс ёна торъялӧ. Ӧтияс ошкыштӧны, мӧдъяс — кулитыштӧны. Но сэк жӧ пӧшти быдӧнлӧн тӧдчӧ мӧвп: бурджыка колӧ редактируйтны гижӧдъяссӧ. «Войвыв кодзувлӧн» кызтаыс унджык лыддьысьысьсӧ могмӧдӧ. Водзӧ колӧ сетавны вклейкаяс (но оз сӧмын писательяслысь портретъяс). Ӧткымынъяс тшӧктӧны паськӧдны литературнӧй критика (ӧні пӧ кызвын статьяыс сӧмын ошкӧм), унджык сетавны республикалӧн история йылысь гижӧдъяс, оз пӧ ков вунӧдны и коми-пермякъяслӧн литература йылысь.
Лыддьысьысьяс индісны и ассьыныс медся радейтана писательясӧс. Тані ёна торъялӧмыс абу: унаӧн пасйӧмаӧсь нимъяссӧ ӧти и сійӧ жӧ гижысьяслысь. Но тайӧ юалӧм вылас позьӧ вочавидзны вӧр пилитан Сыктывкарса заводын уджалысь Нина Моториналӧн, Емдін районса Висдін сиктысь Т. И. Челпановалӧн, Абъячойысь М. О. Паюсовлӧн кывъясӧн: «Ме радейта став коми гижысьсӧ». 
И сэк жӧ воча кывъясын ни ӧтиысь на эз паныдасьлыны нимъясныс Владимир Безносиковлӧн, Юрий Васютовлӧн, Василий Лодыгинлӧн, Александр Лужиковлӧн, Александр Некрасовлӧн, Егор Рочевлӧн Владимир Поповлӧн, кӧть и коми литератураын найӧ абу нин выль йӧз, эмӧсь асланыс книгаяс, печатайтчӧны журналын.
«Кутшӧм гижӧд колис тэнад паметьӧ боръя йӧзӧдӧмъясысь?» — Вӧлі тшӧтш и татшӧм юалӧм анкетаын. Быд мӧд морт пасйӧма Виктор Напалковлысь «Ме тэнӧ радейта» повестьсӧ. Авторыс аттьӧалӧ ассьыс лыддьысьысьяссӧ, торйӧн кӧ, Сыктывкарса пенсионер В. Е. Лекановӧс, коді весиг повестьсьыс мыйсюрӧ стӧчмӧдӧма. Уналы воӧмаӧсь сьӧлӧм вылас и Нина Куратовалӧн, Борис Шаховлӧн, Геннадий Юшковлӧн гижӧдъясыс, К. Жаковлӧн «Биармия» поэмаыс, кодӧс комиӧдіс Михаил Елькин. Сёрнитны кӧ торъя кывбуръяс йылысь, то ошкӧм боксянь урчитӧма нимъяссӧ Николай Щукинлысь «Вӧт», Виктор Напалковлысь «Пелысь», Владимир Тиминлысь «1386-ӧд во» да «Илля Вась ордын», Альберт Ванеевлысь «Лысва войтъяс». Бӧръя кадӧ журнал печатайтіс вель уна пьеса. Бур боксянь гарыштӧма сӧмын Борис Шаховлысь «Суд» пьесасӧ, Геннадий Юшковлысь «Ен ныв» кывбура гижӧдсӧ.
Лыддьысьысьяслӧн воча кывъясыс бур сианаӧсь, тӧдчӧ налӧн чужан кыв да литература вӧсна тӧждлуныс. Ставныслы налы аттьӧ! Редакция и водзӧ виччысьӧ анкета вылӧ воча кывъяса письмӧяс, позьӧ мӧдӧдны весиг кырымпастӧг да гортса адрес индытӧг. Тӧдчӧдам, татшӧм анкетаыс «Войвыв кодзулын» некор на эз вӧвлы. Журналын уджалысьяс, сэні печатайтчысь авторъяс омӧля тӧдлісны сы йылысь, кыдзи жӧ донъялӧны лыддьысьысьяс сійӧ либӧ мӧд гижӧд. На пыдди сёрнитлісны критикъяс. Налӧн статьяясын частӧ паныдасьлӧны кывъяс: сэтшӧмтӧ авторлысь пӧ гижӧдсӧ бура примитісны лыддьысьысьяс. Кысь нӧ татшӧмторсӧ тӧдӧ критикыс карса кабинетысь петавлытӧгыс? Кыдзи, шуам, примитісны сійӧ либӧ мӧд гижӧд Донын да Пыссаын, Вочын да Кунибын? Та йылысь стӧчасӧ верманныд висьтавны сӧмын ті, «Войвыв кодзув» журнал (тшӧтш и «Коми му» газет) судзӧдысьяс да лыддьысьяс. Та вӧсна и журналлӧн редакция шыӧдчис аслас лыддьысьысьяс дінӧ анкетанас. Налысь сӧветъяссӧ редакция босьтас тӧд вылӧ. И сійӧ кутас зільны сы могысь, медым «Войвыв кодзув» лоис лунся удж бӧраныд ки-кокнытӧ ас ногыс веськӧдысьӧн.
А ӧні вайӧдам наука туялысь (тадзи асьсӧ шуӧма) Е. А. Цыпановлысь анкетаӧ пасйӧдсӧ: «Вель тшӧкыда сетанныд рочысь комиӧдӧм зэв слаб висьтъяс, либӧ коми гижысьяслысь дзик нин лӧп кодь уджъяс». Тадзи шуысьыс учёнӧй, филологияса кандидат, а вот кӧть нин ӧти «лӧп» урчитны нимнас — киыс абу кыптӧма. Татшӧм критикаыд, дерт жӧ, тшаква кодь.
Пасъям нӧшта ӧтитор. Донъяс содісны сё да унджык пӧв, а гижӧдъясысь гонораръяс колисны пӧшти важ кодьыс. Ӧти писательлӧн кывъяс серти, авторъяслы мынтӧны мыльӧссӧ. Висьт либӧ кывбур гижӧм дорысь ӧні выгӧднӧджык вугравны кельчи да ёкыш да вузавны базар вылын. А гижан уджыд ёна сьӧкыдджык вуграсьӧм серти. Став писательыс кӧ ручкасӧ вежас вугыр шатин вылӧ, сэки и збыльысь литература пыддиыд лоӧ сӧмын лӧп. Но таӧдз, думайтам да, ог воӧй. Тіянлы, дона лыддьысьысьяс, дасьтӧны ассьыныс выль гижӧдъяс Нина Куратова, Геннадий Юшков, Иван Торопов, Борис Шахов, Алексей Попов, Альберт Ванеев, Серафим Попов, Виктор Напалков, Александра Мишарина. Буретш тайӧ авторъяссӧ медунаысь казьтыштінныд медся радейтана гижысьяс лыдын. Наысь ӧтдор, журнал лист бокъясын йӧзӧдасны ассьыныс гижӧдъяссӧ уна мукӧд поэт да прозаик.
А гарыштны кӧ медматысса планъяс йылысь, то «Войвыв кодзувлӧн» октябрь тӧлысся номерсянь заводитам сетны Александр Лыюровлысь роман. Сэні жӧ лоасны Дмитрий Антоновскийлӧн повесть, Галина Бутыревалӧн да Вячеслав Бабинлӧн кывбуръяс. Нёбдінса Виттор да сылӧн семья йылысь Георгий Торлоповлӧн очерк, Геннадий Турьевлӧн Америкаӧ ветлӧм йылысь пасйӧдъяс. И сідз, лыддьӧй чужан кыв выланыд петысь журналтӧ.
«Войвыв кодзув» журналлӧн редакция.

#Коми_му_1992-08-22
ПАДМӦДӦНЫ, А ОЗ ОТСАВНЫ
Коми книжнӧй издательстволӧн корӧм серти ми чукӧртім шыӧдчӧмъяссӧ гижысьяслысь да том авторъяслысь, коді мый вӧзйӧ локтан воын лэдзӧм вылӧ. И чукӧрмис бура уна гижӧд гырысьяслы и поснияслы. Дерт, ставсӧ ӧткодя он донъяв, но и туйтӧмӧн шуны он жӧ лысьт. 
А могыс сыын, медым сувтны сэтшӧмтӧ гижӧдъяс вылӧ да найӧс быть лэдзӧм вылӧ и корны сьӧм республикаса правительстволысь. Мӧд ногыс книга лэдзысьяс кок йывсьыс усясны: ни типографиялы, ни авторъясыслы, ни бумагасьыс оз вермыны вештысьны, асланыс удждон выланыс на сьӧмыс оз во. Медым кыдзкӧ бергӧдчыны ӧнія кадӧ, колӧ юрсиыд сувтан дон книгаыдлы пуктыны, а коді нӧ сэтшӧм донсьыд книгатӧ ньӧбас? Та вӧсна и колӧ отсӧгыс книга лэдзӧм вылас.
Ми кӧсъям и зілям коми кывсӧ бӧр паськыда да джуджыда вужйӧдны олӧмас, со и законтӧ лои вынсьӧдӧма, ӧтвылнаӧ пуктӧма коми кывсӧ рочыскӧд, государственнӧйӧн жӧ тшӧтш шуӧма. А книгатӧгыд нӧ кыдзи вужйӧдан да сӧвмӧдан? Книгаыд ӧд аслыспӧлӧс лӧсас олӧм-вӧрад ичӧтдырсяньыд да кувтӧдзыд, сытӧг сьӧдас и ковмас бергавны ли шӧрӧд кылавны, кытчӧ визулыс нуас.
Но буретш да отсӧгыс коми книга лэдзӧм вылас и оз тыдав. Важ корысьлы няньтор моз сетыштасны, и мун да чӧв ов. А корысьыдлысь ӧд уна он жӧ и босьт, воліс и муніс. А мед эськӧ став коми войтырыслы ӧні и водзӧ кежлӧ бурыс петіс, ӧкмис вочасӧн сьӧлӧм сетан да лов пальӧдан литератураыс, важсӧ и ӧніясӧ, и выльсӧ коми войтырыслысь югзьӧдіс.
Со «Литературная Россия» газет юӧртӧ, мый Вологдаса администрация сетӧма 3 миллион шайт сэтчӧс гижысьяслысь книгаяссӧ лэдзӧм вылас, а Орловскӧй областьса администрация лӧсьӧдӧма сэтчӧс гижысьяслы быд тӧлысся стипендия да лэптӧма нин сійӧс 3 сюрс шайтӧдз.
Гижӧдтӧ йӧзӧдтӧдз да торъя книгаӧн лэдзтӧдз колӧ на сійӧс гижны. А йӧзӧдан ли лэдзан да, мый на тэныд сыысь и воас? Нинӧм оз во. Ӧнія донъяс серти кӧ артавны. Коркӧя колхозын уджалӧм кодь артмыны кутіс, тыртӧм трудодень вылӧ.
Ог тӧд, кор вежсяс Россияын авторскӧй правоыс. Гашкӧ, тӧдӧмӧн оз вежны да, медым пӧдтыны збыльысь роч литературасӧ? Но ӧд и миян тан республикаса ыджыдалысьясыс сэтчӧ жӧ синӧны.
Ми шыӧдчылім нин некымынысь, медым унджык сьӧм вичмӧдісны авторскӧй гонораръяс вылӧ, корим и стипендияяс йылысь мӧвпыштлыны, и мукӧдтор кузя на, но ыштӧкӧ миянӧс оз и кывны.
Видзӧдан да, лавкаысь сӧмын ворсӧны. Но коми гижӧдтӧ, коми книгатӧ нинӧм вылӧ и некытысь он ньӧб. И вермас лоны сідзи, мый гижысьыд оз и сет йӧзӧдны ни лэдзны ассьыс гижӧдсӧ донтӧм донсьыд, а сэсся и гижӧмсьыд ӧвсяс, ли пызан йӧрас пондас гижны.
Мед оз ло ошйысьӧма, но дыр ас кежын мӧвпалӧм бӧрын таво тӧвнас на ме панлі выль гижӧд да неважӧн эштӧді — кык юкӧна «Коми бал» теш. Нимсӧ И. Куратовлӧн кывбурлысь босьті сылӧн моз жӧ сиктса йӧзыс менам чукӧртчӧны рыт пукалыштны, юыштны да гажӧдчӧны, шогсӧ пальӧдӧны, меліасьӧны. Ог тӧд мыйкӧ артмис эз, мед театрса войтыр донъялӧны, а вот майшася нин, мый ӧнія ногӧн меным сыысь оз и вештысьны, да нинӧм дон и сувтас уджӧй. Он кӧсйы, да лоӧ падъявны: мед и куйлӧ, гашкӧ, пызан йӧрын, сёйны ӧд оз кор, и сэк жӧ кыскӧ петкӧдлыны театрас, гашкӧ и, пуктыны ыштасны.
Чайта, колӧ нин ньӧти нюжӧдтӧг видзтысьны да лэптыны коми литературасӧ. Дерт, огӧ кӧ ми кӧсйӧй мед кывтӧм пемӧсӧ пӧрис коми войтырыс. Овны кӧ сылы му вылас, аслас сьыланӧн и колӧ петны бур йӧз водзас!
Г. ЮШКОВ.

#Коми_му_1992-08-22
ЫДЖЫДАЛӦНЫ БОКӦВӦЙ ЙӦЗ
Ас кыв вылас сёрнитысь этша йӧза котыръяс дорйысь мирса федерация лӧсьӧдіс йӧзӧс выльлаӧ овмӧдӧм йылысь документ да мӧдӧдіс дискриминациялы паныд сулалысь подкомиссияӧ, медым видлалісны ООН-лӧн 43-ӧд сессия вылын. Позьӧ вайӧдны тайӧ документсьыс кӧкъямысӧд пункт, кӧні висьтавсьӧ, кыдзи дорйыны экономика, культура вылӧ этша йӧза котыръяслысь (национальнӧй меньшинствояс) правояссӧ.
Быд народ ас вӧля сертиыс, бокисянь индавтӧг, вермӧ бӧрйыны политикаын, экономикаын ассьыс туйвизь. Татшӧм видзӧдласыс ООН-лӧн, тадзи висьтавсьӧ международнӧй правоын.
Кор кореннӧй йӧзлысь мусӧ босьтӧны вынӧн, найӧ оз мӧдны вермыны лӧсьӧдны асшӧр олӧм. Тадзи торкавсьӧ самоопределение кузя народлӧн правоыс. Асшӧр олӧм оз вермы лоны и сэк, кор кӧреннӧй йӧзлӧн му вылын ыджыдалӧны воӧм войтыр, кор юралысьясыс на пиысь жӧ, кор медвылӧ пуктыссьӧны мӧд государстволӧн законъяс, кор культураӧн, экономикаӧн, политикаӧн веськӧдлӧны бокӧвӧйяс. Мед кӧть мусӧ и абу босьтӧма вынӧн (оккупируйтӧма). Тайӧ ставыс бара жӧ лоӧ этша йӧза котырлысь правояс торкалӧмӧн. Тадзи артмӧ и миян Комиын, кӧні вылӧджык пуктыссьӧны Россиялӧн законъяс. Кызвын юралысьыс бара жӧ абу коми. Культура, кыв эндӧны, мортӧс увтыртӧны. Ӧні со республикаса кызвын олысьыс нин воӧм йӧз. Найӧ, дерт, некор оз мӧдны тӧждысьны комияс вӧсна, оз мӧдны сетны лӧсьӧдны асшӧр олӧм.
Вот сэсся быть и мӧвпав, кыдзи миянлы дорйыны асьнымӧс, код дінӧ шыасьны отсӧгла? Ӧд торкалӧны оз сӧмын миянлысь правояс, оз сетны овны и ас ногным. Некод миянлысь эз юав, кор пӧрӧдісны да пӧрӧдӧны, нуисны да нуӧны вӧр. Ӧні со тадзи жӧ кӧсйӧны перйыны боксит. И водзӧ нинӧм оз вежсьы, асьным кӧ ог босьтчӧй политикаӧ, экономикаӧ, культураӧ. А та могысь колӧ, мед Коми вӧлі тырвыйӧ асшӧр государствоӧн. И мед юраліс ас морт. Сиктын кӧть карын, республикаын кӧть районын. А оланногсӧ асьным аддзам да бӧръям.
Талун жӧ ми вылын ыджыдалӧны, миянӧс велӧдӧны овны бокысь воӧм йӧз, партияяс, кодъяс сулалӧны медводз Россия дор. Татшӧм вӧлі компартия, татшӧмӧсь жӧ сідз шусяна демократическӧй видзӧдласа партияяс. Ог нин шу на йылысь, кодъяс веськыда сёрнитӧны асланыс великодержавнӧй видзӧдлас йылысь.
Энӧ думыштлӧй, мыйла республикаын абу сэтшӧм партияыс, коді эськӧ сулаліс Коми му, коми йӧз дор да дорйис найӧс? Татшӧмсӧ ковмас лӧсьӧдны аслыным. Быть жӧ ковмас шыӧдчыны мирса организацияяс дінӧ, ООН-ӧ, мед воласны да видзӧдласны, мый тані вӧчсьӧ, кыдзи пӧдтыссьӧ коми кыв, культура, кыдзи бырӧдсьӧ кӧреннӧй войтыр.
А. ЛОГИНОВ.
Удорскӧй р.

#Коми_му_1992-08-22
Рафаэль ХАКИМ
ИМПЕРИЯ ВАЛЬДІГӦН
Государство да нацияяс йылысь сёрни
Этнос-народ-нация: государстволань
(Заводитчӧ 81, 85, 90 номеръясын).
3. Этша йӧза котыръяс, кӧреннӧй народъяс да мигрантъяс
Этносъяс, кодъясысь артмӧны нацияяс, оз вошны, найӧ олӧны водзӧ: но сэки нин на дор сулалӧ государство. Налӧн кывныс, культураыс, обычайясыс, традицияясыс мӧдӧны нырщикавны, ыджыдавны: на водзын сулалысь могъясыс, кӧсйӧмъясыс лоӧны государственнӧйясӧн. Мӧд ног артмӧ этносъяскӧд, кодъяс эз лоны государство лӧсьӧдысьясӧн. Сы серти, кутшӧм политика ыджыдалӧ, и лоӧ олӧмныс: дзик правотӧм либӧ автономияын.
Ӧти этноса государство — тайӧ сӧрӧм. Татшӧмыс абу му вылас. Быд государствоын олӧ уна этнос, кодъяслысь правояссӧ колӧ дорйыны. Кор сёрнитӧны «сӧстӧм национальнӧй государство» йылысь, тшӧкыда вунӧдӧны мукӧд народъяс, налӧн корӧмъяс йылысь. Но таысь корӧмъясыс оз вошны, оз бырны, а вочасӧн пӧрӧны политическӧйясӧ.
Этша йӧза котыръяс — тайӧ этносъяс, кодъяс олӧны государство лӧсьӧдысь этнос пытшкын, видзӧны ассьыныс этническӧй торъялӧмсӧ, видзӧдлассӧ, корӧмъяссӧ. Миян литератураын тшӧкыда сорлалӧны социальнӧй да национальнӧй правояссӧ. Тадзи гижысьясыс, медсясӧ, сійӧ народыслӧн ныв-пиыс, кодъяслӧн правоясыс эмӧсь нин. Социальнӧй равенство оз на сет сӧвмыны этша йӧза котыръяслы (национальнӧй меньшинствояслы), сы вӧсна мый ыджыдалӧ мӧд кыв, мӧд культура, олӧм вылас мӧд видзӧдлас. Этша йӧза котыръясӧс кӧ оз ло видзӧма-дорйӧма дискриминацияысь, найӧ воштӧны ассьыныс сійӧ подувъяссӧ, мыйӧн и торъялӧны мукӧдсьыс — кыв, культура, оланног, видзӧдлас. Быть доръян правоясыс налы: мам кывйӧн вӧдитчӧм, ассьыныс школаяс восьтӧм, ассьыныс культура да просвещение органъяс лӧсьӧдӧм, национальнӧй правояс доръян политическӧй да мукӧд общественнӧй организация котыртӧм. Мирса уна странаын парламентъясас эмӧсь этша йӧза котыръяслы быть торйӧдӧм местаяс, правительствоын веськӧдлысьясӧн уджалан збыль позянлун, а корсюрӧ и «автономиялӧн» статус. Со, шуам, кыдзи вӧчсьӧ Финляндияын шведъяскӧд (ставыс сэні 300 тысяча гӧгӧр морт либӧ 8 процентыс). Кывныс государственнӧй, сійӧс быть колӧ велӧдны оз сӧмын шведъяслы, но и финнъяслы. Шведъяслӧн эмӧсь асланыс газетъяс, партия, университет, торъя радио да телеканал. Но тадзисӧ вӧчсьӧ оз уналаын. Тшӧкыдджыка этша йӧза котыръяслӧн кывйыс абу государственнӧй, образование да культура юкӧнын ыджыдалӧ автономнӧй тэчасног. Но Финляндиялӧн шведъяскӧд примерыс петкӧдлӧ, кыдзи збыль позьӧ да колӧ пыдди пуктыны этша йӧза котыръяссӧ.
Абу быд этша йӧза котырлӧн олӧмыс ӧткодь. Торъялӧны и сы серти, эм-ӧ налӧн рубеж сайын асланыс национальнӧй государство. Эм кӧ, сьӧкыдлуныс этшаджык. Кольӧ, медсясӧ, паськӧдны культура, лӧсьӧдны образование, печать да с. в., но дасьсӧ нин, коді эм налӧн национальнӧй государствоас.
А абу кӧ, уджыс да сьӧкыдлуныс ёна содӧ. Быть колӧ ас вынъясӧн сӧвмӧдны ассьыныс культура, кыв, мый государстволӧн отсӧгтӧг оз артмы. Ассьыс торъяланлунсӧ этнос вермӧ видзны и аслас государствотӧг, но век кутас кольччыны олӧмсьыс, ӧнія кадся корӧмъяссьыс. Тадзи вермӧ лоны и сэк, кор этша лыда этнослӧн эм государство. Стрӧга кӧ шуны, сёрниыс мунӧ оз сэтшӧма этша йӧза котыръяслысь корӧмъяссӧ олӧмӧ пӧртӧм йылысь, кыдзи этнослӧн самоопределение либӧ деколонизация йылысь. Та боксянь классическӧй примерыс США-ын, кӧні индеецъяслӧн олӧмыс, шуам, ёна торъялӧ Германияын турокъяслӧн либӧ Францияын алжирецъяслӧн олӧмысь. Индеецъяс олӧны асланыс историческӧй му вылас и лоӧны кӧреннӧй народӧн американецъяс серти, кодъяс вынӧн мырддисны налысь мусӧ. Индеецъяслӧн уна поколение быдмис США-са империякӧд дугдывлытӧм тышын, но сідзи и эз велавны американскӧй законъяс, традицияяс да мораль дорӧ. Талун США ассьыныс мыжсьыс вештысьӧны сьӧмӧн, лӧсьӧдалісны резервацияяс да мынтысьӧны индейскӧй культура сӧвмӧдӧмысь. Американецъяс татшӧм ногӧн вештысьӧны грекъяссьыс. Но важся этнослысь сӧвмӧмсӧ ловзьӧдны оз нин вермыны.
Кӧреннӧй народъяслӧн проблемаыс зэв ыджыд. Мирса кӧреннӧй народъяслӧн сӧмын неыджыд юкӧн лӧсьӧдіс ассьыс государство. Медсьӧкыд делӧыс та боксянь, буди, Россиялӧн, кӧні сёысь унджык кӧреннӧй народлысь правояссӧ оз пыдди пуктыны, абуӧсь и найӧс доръян законъяс. Европаса государствояс пиын сӧмын Россияын абу бергӧдӧма правояссӧ репрессируйтӧм народъяслы.
Кӧреннӧй народӧн лоӧ этнос, коді котыртсис, артмис буретш тайӧ му вылас, кӧні ӧні олӧ, и коді ӧнӧдз видзис ассьыс этническӧй торъялӧмсӧ. ООН-са докладчик серти, кӧреннӧй народӧн лоӧ сійӧ, кодлысь мусӧ вынӧн босьтіс кодкӧ мӧд да босьтіс народсӧ аслас кабыр улӧ. Тайӧ видзӧдлас сертиыс Россияса кызвын му вылас рочьяс оз лоны кӧреннӧйясӧн.
Кӧреннӧй народ некор оз бурась сылы вӧзйӧм олӧмӧн, сылӧн историческӧй вежӧрыс век бергӧдчӧ сійӧ кадас, кор некод эз ыджыдавлы сы вылын, некод эз нартитлы, увтыртлы, а век кӧсйӧ овны да сӧвмыны ас ногыс, кӧзяитны ас му вылас, век кӧсйӧ ачыс вӧдитчыны мувывса да му пытшкӧсса озырлунъяснас, медым бура овны: век кӧсйӧ сӧвмӧдны ассьыс кыв, вӧдитчыны сыӧн административнӧй, судебнӧй, культурнӧй могъяссӧ олӧмӧ пӧртігӧн. Кӧреннӧй народлӧн экономическӧй, социальнӧй да быд мукӧд проблема йитчӧма этническӧйкӧд. Кыдзи петкӧдлӧ мирӧвӧй опытыс, тайӧс ставсӧ бырӧдны некыдз он вермы и быть лоӧ пыдди пуктыны да век кутны тӧд вылын.
Сы серти, ыджыд-ӧ кӧреннӧй народыс, олӧ ӧтчукӧрӧн либӧ торъя котыръясӧн, кутшӧм политика ыджыдалӧ, позьӧ аддзыны налысь проблемаяссӧ решитан туйяс. Позьӧ вынсьӧдны закон, кӧні висьтавсьӧ льготаяс, государственнӧй дотацияяс быть сетӧм йылысь. Позьӧ народыслы сетны автономия, кытчӧ пыртӧма «Кӧреннӧй народъяслӧн правояс всеобщӧй декларацияысь», кодӧс вӧлі йӧзӧдӧма ООН-ын, сэтшӧм быть колана юкӧнъяс, кыдзи «образование, информация, культура, религия, здравоохранение, оланін, социальнӧй благосостояние, традиционнӧй да мукӧд экономическӧй удж, муӧн вӧдитчӧм, мувывса да мупытшкӧсса озырлунъясӧн веськӧдлӧм, вӧр-ва видзӧм, а сідзжӧ ассьыныс налог чукӧртан ног, медым позис могмӧдны автономнӧй оласногсӧ». Став позяна правосьыс торйӧдӧма сӧмын ортсыса политика, оборона да валютнӧй асшӧрлун. Татшӧм автономияыс эм ади [sic!] эскимосъяслӧн Гренландияын, кӧні налӧн лыдыс сӧмын 52 тысяча морт, но эм закон лӧсьӧдан да вынсьӧдан асланыс орган да кык государственнӧй кыв — датскӧй да эскимосскӧй.
Ӧткодявны кӧ этша йӧза котыръяслысь правояс доръян международнӧй нормаяс сыкӧд, кыдзи тайӧ вӧчсьӧ Россияын, кольӧ сӧмын шензьыны, кутшӧма Россияса юралысьяс оз гӧгӧрвоны, мый сэтшӧмыс мортлӧн правояс да кутшӧма дорйӧны Россияса империялысь тэчасногсӧ. Российскӧй веськӧдлысьяс кӧ пӧртісны олӧмӧ сӧмын сійӧс, мый вӧзйӧ ООН, весиг народъяслӧн самоопределениетӧг, важӧн нин странаын олӧмыс мӧдіс лӧсявны, важӧн нин позис вежны имперскӧй тэчасногсӧ. Ӧнӧдз жӧ кӧреннӧй народъяслы кольӧ ӧти туй — асшӧрлун, сы вӧсна колӧ тышкасьны политическӧй да экономическӧй средствоясӧн.
Омӧль нӧшта и сійӧ, мый Россияса народъяслӧн абуӧсь этша йӧза котыръяслӧн правоясыс весиг республикаясын, кодъясӧс шуӧма на нимӧн. Мари Элын, Чувашскӧй да Удмуртскӧй республикаясын национальнӧй движениеяслы ковмылӧ тышкасьны асланыс правительствояскӧд, медым дорйыны мариечьяслысь, чувашъяслысь да удмуртъяслысь правояссӧ, а Мордовияын президентыс роч, оз тӧд мордовскӧй кывсӧ и оз дзеб мордовскӧй народ водзас ассьыс ышнясьӧмсӧ. Тайӧ республикаясса правительствоясыс дорйӧны оз сэтшӧма асланыс народъяслысь корӧмъяссӧ да кӧсйӧмъяссӧ, кыдзи «центрлысь политика». Колониальнӧй политика, ӧти боксяньыс, да кокбӧрля нюлӧм, мӧд боксяньыс, Россияын лыддьыссьӧны медся пыдди пуктанаӧн да ошканаӧн.
Комиӧдіс В. РАЗМЫСЛОВ.
(Водзӧ лоӧ на.)

#Коми_му_1992-08-22
ГУСЯСЯМ?!
Мыйта ӧні петӧ преступность содӧм йылысь гижӧдыс — шемӧсмӧдӧны найӧ лыдпасъяснас, примеръяснас. Чайтсьӧ, быттьӧ ставнас странаыс, ичӧтсянь пӧрысьӧдз, гусясьӧны. Босьтӧны ставсӧ, мый ки улас сюрас. Оз отсав ни ыджыд томан, ни скӧр пон. 
Россияад эськӧ гусявлісны нэмсӧ. Революцияӧдз и бӧрас, кор ставыс лоис быдӧнлӧн. Но тадзтӧ некор на эз. Нетшкӧны ӧтарӧ и мӧдарӧ национальнӧй озырлун, шепыштӧны зыр и куран.
Гусясьнытӧ став позянлунсӧ дасьтӧма. Примерсӧ петкӧдлӧ власть, юралысьяс, миян законникъяс. Мый тані гӧгӧрвосьӧ? Мырддисны сберкнижкаяс вылысь ӧтчыдысьӧн эз уна — 350 миллиард шайт. Сьӧмыд ӧд донтӧммис некымын дас пӧв. Мупытшса озырлун, дона кӧрт — ставсӧ, мый колӧ мирса рыноклы, вузалӧны ӧта-мӧдлы, сэсся ещӧ кодлыкӧ коймӧдлы. Мюнхенын господин Ельцин кредиторъясӧс корис локны Россияӧ да босьтны мый коді кӧсйӧ, весиг му.
Мый нин шуны, кор Г. Попов вӧлі мэрӧн, быдсӧн теория боксянь подулаліс взятка сетӧм-босьтӧмсӧ. А мыйысь сійӧс сетӧны? Сыысь, мый государстволӧн эмбурыс, кодӧс вывті сьӧкыда чӧжим-нажӧвитім, медъёна сикт тшӧт весьтӧ, вуджӧ мафиози киӧ. Тайӧ ӧмӧй абу гусясьӧм? А президентлӧн торговля вӧля вылӧ лэдзӧм йылысь закон? Водзті сідз прӧста некод эз босьт стройка вылысь кӧрт тув — кытчӧ сійӧс иналан. Ӧні гусялін да вузав кӧть мый да мыйта кӧсъян. Да кӧні кӧть окота — вӧля, майбыр. Тадз нажӧвитчысьыд думнас радлӧ, вӧлисти пӧ став народлӧн эмбурыс йӧзӧдзыс воис. Со пӧ кор ме кӧзяинӧн лои.
А кыдз лӧсталӧ ӧнія миян выль купечыдлӧн чужӧмыс. Синныс югъялӧ. Китайысь, Польшаысь воӧм кӧм-паськӧмнад вузасьӧ да. А неважӧн ӧд на поляк-китаецтӧ жалитлім, коньӧръяс, мися. Ӧні ми асьным падвежӧ веськалім, корысьясӧн лоим. Миянӧс нин жалитны колӧ. А производствоас мый вӧчсьӧ — некод, тыдалӧ, оз гӧгӧрво, мый сэні керсьӧ, кысь помсӧ корсьны. Ог нин эськӧ гӧрӧдсӧ разьӧм йылысь гарав да. А реформаясыс кодарӧ йӧзсӧ тойлалӧны? Бара жӧ гӧгӧрвотӧмтор. Со и кыскӧны быдӧн аслыныс мый сюрас. Сы вӧсна, мый мортыс государстволы оз нин эскы, сӧмын ас вылас надея. Оз кӧ ачыс босьт, некод сылы нинӧм оз сет. Быттьӧ кыдзкӧ вежӧрнад и татшӧмторсӧ заводитан гӧгӧрвоны, гусясьысьтӧ правдайтны босьтчан весиг.
Но кора менӧ гӧгӧрвоны — оз быдӧн йӧзыдлысь, государствоыдлысь юасьтӧгыд босьт. Унджыкыс честнӧя уджалӧ-мырсьӧ. Кӧть и налӧн нин повзьӧмысла синмыс плешкас на гӧгӧр няйтсьыс, олӧмсӧ гӧгӧрвоны позьтӧмсьыс, гӧгӧр гусясьӧмсьыс. Мый вӧчны? Ӧшӧдны ыджыдджык томан, тувъявны крепыдджык калич сараяд, дачаад, гаражад, джуджыд потшӧсӧн кытшавны керкатӧ, завод-фабрикатӧ? Оз отсав. Тыдалӧ, кад воис нин пальӧдчыны. Босьтчыны лӧсьӧдны пӧрадок быдлаын. Контрольтӧ, дерт, чорзьӧдны быть, но нӧшта на водзджык колӧ вынсьӧдны эмбур йылысь законъяс. Юклыны сійӧс акция серти либӧ ещӧ кыдзкӧ. А, гашкӧ, оз и ков нетшкыны государстволысь кадысь водз. Мыйла ми веськодьпырысь видзӧдам, кыдзи ӧти морт либӧ неыджыд чукӧр ворсӧдчӧны та ыджда страналӧн судьбаӧн да, овлӧ, торкалӧны Конституция. Тадз пӧ колӧ.
Ме библейскӧй законъястӧ, христианскӧй велӧдӧмтӧ пыдди пукта. Тайӧ му шарвывса йӧзлӧн уна нэмся ыджыд опыт. Но ӧткымынторкӧд ӧти кывйӧ воны ог кӧсйы. Оз позь овны ӧти лунӧн, ныв-пи да внукъяс йывсьыд думайттӧг. Нинӧмла нюмъявны, кор тэнӧ кучкасны бан бокад, ставсьыс прӧщайтны, эскыны сӧмын енлы, мый мӧдаръюгыдас бурджык лоӧ. Оз позь, колӧ овны да мыйкӧ вӧчны.
А гусясьӧмсьыд колӧ бурдӧдчыны. Либӧ бурдӧдны.
Л. КОКОРИН.

#Коми_му_1992-08-22
ДОРЙЫНЫТӦ АБУ КОКНИ
Талунъя сьӧкыд кадӧ, кор водігӧн и садьмигӧн ми гыжъялам балябӧжнымӧс да юрын кутам ӧти мӧвп: «А мый лоӧ аски!» — некодлы и дум вылас оз волы, мед не гижсьыны аслас радейтана газетъяс да журналъяс вылӧ. На пӧвстын, дерт, лоӧ и «Чушканзі». Таво сійӧс котыртӧм-лӧсьӧдӧмсянь тырӧ 35 во. Пӧся чолӧмала «Чушканзі» журнал радейтысьясӧс тайӧ ичӧтик юбилейнас да сиа и водзӧ на кольны куслытӧм муслун асланыд курччасьысь ёрт дорӧ.
35 во... Быттьӧ неважӧн на и вӧлі, кор петіс медводдза номерыс «Чушканзі» журналлӧн, а со ӧд мыйта кад нин кольӧма. Быдсямаыс вӧлі Коми Республика олӧмын — и бурыс, и лёкыс, но миян войвывса олысьяс некор ёнасӧ эз няргывлыны: велалӧмаӧсь сьӧкыда овнытӧ. «Чушканзі» кыдз мый вермис, век отсасис бырӧдны нелючкияссӧ миян олӧмысь, аслыс на унаысь сюрліс и кытчӧ оз ков нырсӧ сюйӧмысь. Менам некор оз вун, кыдзи ӧтчыд зэв яр нывбаба, кодлы абу кажитчӧма чушкӧмыд, вартіс юрас кефир дозйӧн сэкся редактор Александр Михайлович Матвеевлы. Сылы, коньӧрлы, унаысь сюравліс. Кӧсъя бур кывйӧн казьтыштны Степан Александрович Холоповӧс, коді ыджыд пай пуктіс журналсӧ мичмӧдӧмӧ, Александр Степанович Петруневлы, коді вежис Матвеевӧс да нӧшта ёсьмӧдліс «Чушканзі» журналсӧ. Уна вын да сямлун пуктіс журнал уджӧ Василий Егорович Кушманов, коді вежис Петруневӧс (сэки сійӧс индісны веськӧдлыны республикаса телевидениеӧн да радиоӧн). Да и ӧнія министрным, коді кутӧ киас став газетсӧ, журналсӧ, телевидение да радио, Александр Павлович Юдин, сідзжӧ веськавліс «Чушканзі» борд улӧ.
Кӧть эз и дыр сылы вичмы мырсьыны журналас, а пайыс лои тӧдчана: кыпӧдіс «Чушканзілысь» политическӧй тӧдчанлунсӧ. А талунъя кадӧ тайӧс абу кокни вӧчны: республикаса батьясыд вермасны и асьтӧ курччыны... 
Со 1991 во декабрь тӧлысся «Чушканзілӧн» номер. Коймӧд лист бокас Выль вося серпас да гижӧд: «Мед нэмъяс кежлӧ коляс историяӧ 1991 во, кор миян страна зумыда сувтіс капитализмӧ мунан туй вылӧ! Коммунистъясӧс тімбыльтӧма. Социализмлӧн сьывсис. Муяс эндісны. Лавкаяс кушмисны. Сёян-юан коли сӧмын кооперативъясын. Пидзӧс вылӧ на водзын! Чего изволите, господа?» Унатор на сэні шуӧма, медым дорйыны и коми йӧзсӧ, и Коми мусӧ, и сылысь озырлунъяссӧ.
Дорйыны пыр сьӧкыдджык. Нартитнытӧ мый: кымын ыджыд чин, сымын ыджыд кабыр. Талун ӧтияс озырмӧдчӧны, мӧдъяс — гӧльмӧны. Мыйлакӧ гӧльмысьыс ёна унджык озырмӧдчысьясысь. Со и воӧны письмӧяс «Чушканзіӧ»: кодӧскӧ нартитӧны удж вылас, кодлыкӧ патерасӧ оз сетны, кодӧскӧ пенсиянас дзескӧдӧны... Дойдӧм мортыд кувтӧдзыс надея кутӧ, мый кодкӧ ӧд отсалас жӧ сылы. 35 вонад «Чушканзіыд» зумыда тышкасис йӧзсӧ чиршӧдлысьясыдкӧд: ставсӧ кӧ лыддьӧдлыны, кымын мортлы лои отсалӧма — некутшӧм кабала оз тырмы.
И водзӧ вылӧ «Чушканзі» оз лэдзчысь тайӧ колана уджсьыс.
Со менам киын Россиялӧн выль Конституция. Мӧдӧд юкӧнас 11-ӧд статьяын гижӧма, мый муыс, сы пытшкӧсса озырлунъясыс, ваясыс лоӧны йӧзлӧн киын, но медым сійӧн пӧльзуйтчыны — ни, ни... Мыйта сёрни ми та кузя нуӧдім, а Россияса ыджыд йӧзыдлы, тыдалӧ, веськодь миян майшасьӧмыд. И зэв нимкодь, мый миян Верховнӧй Сӧветса председатель Ю. А. Спиридонов эз сӧгласитчы татшӧм индӧдкӧд да мӧдіс чорыда дорйыны ассьыным правоясӧс миян озырлун вылӧ. Миян ӧд и закон вынсьӧдӧма та кузя. А лыддьысьны кӧ оз кӧсйыны миянкӧд — колӧ дерт, тышкасьны. 
Кывкӧртӧд пыдди кӧсъя аттьӧ шуны «Коми му» газетса уджалысьяслы, мый найӧ оз вунӧдны ассьыс кагасӧ, ӧд «Чушканзі» чужліс «Югыд туй» газетын, коді ӧні шусьӧ «Коми муӧн», да бара на сетісны миянлы ассьыныс лист бокъяссӧ.
Ме шыӧдча став лыддьысьысьяс дорӧ, кодлы мусаӧсь коми кыв да коми газет да журналъяс: эн лэдзӧй кусны ассьыныд петасъястӧ. Кӧть и донсялісны ӧнія газетъяс да журналъяс, сӧмын тіян бур сьӧлӧмыд вылӧ надея кутам. «Чушканзілӧн» доныс коли важыс — 3 шайт сулалӧ ӧти номер.
Во кежлӧ — 36 шайт. Тайӧ сӧмын куим сьӧд нянь тупӧсь. Ме ог нин нуӧд сёрни центральнӧй изданиеяс кузя — мый и лоӧ накӧд? Оз кӧ мӧдны гижсьыны донсялӧм газетъяс вылад — тупкысясны ӧд. И миянкӧд татшӧмыс вермас лоны. Вай огӧ жӧ воӧдчӧй таӧдзыс.
В. ОСИПОВ,
«Чушканзі» журналса главнӧй редактор.

#Коми_му_1992-08-22
КОРӦЙ ВАЛЮКӦС
Став семьяӧн нимкодясим, кор патераӧ лӧсьӧдісны телефон. Эг кужӧй мӧвпыштлыны, мый сійӧ лада олӧмнымӧс дзугас. Мӧд лунас телефон яра триньӧбтіс. Гӧтыркӧд уськӧдчим сылань. Менам водзджык слӧймыссис шашаритчыны трубкаас:
— Кывза. 
— Корӧй Валюкӧс, — кыліс мӧдар помсяньыс мужичӧйлӧн тшап гӧлӧс.
— Эн сэтчӧ веськалӧй, — ӧлӧді ме.
— Эн сӧр. Тайӧ телефон номерсӧ Валя сетіс тӧдмасигӧн. 
Дзӧран киӧн чӧвті трубкасӧ да сюся видзӧдлі орччӧн сулалысь гӧтыр вылӧ. Со, вӧлӧм, мыйла сійӧ усьӧ-чеччӧ котӧртӧ. 
— Анна, другыд звӧнитліс, — сӧдзӧді ме. — Сӧмын тай тӧдмасигад мӧд нимӧн висьтасьӧмыд.
— Кутшӧм друг? Эн йӧйтав сэн.
Ме вежӧгтӧмла узьны ни сёйны ог вермы. Лун-мӧд мысти бара сійӧ мужичӧйыс звӧнитӧ.
— Ме-е-ным Валя колӧ.
Шуа, сорасин, мися, буракӧ. А сійӧ: гашкӧ пӧ, и сорасси. Но пытшкын вежӧгтӧмыс коли.
Вежон мысти гӧтырӧй нин скӧрысь китшнитіс да шуӧ:
— Тэныд талун зэв нор гӧлӧса ныв звӧнитіс. Тэсянь пӧ кага лоӧ.
Ме первой вомӧс калькнитлі, сэсся дорйысьны босьтчи. 
— Колӧкӧ, эз миянӧ звӧнит?
— Кыдзи эз, весиг тэнӧ нимнад шуис да.
— Этша ӧмӧй Иваныс?
— Ог тӧд, ог тӧд, — чӧвтіс гӧтыр да бӧрдігтыр пырис мӧд жырйӧ.
Ӧні велалім нин да оз сэтшӧма шензьӧд, кор телефон пыр друг корасны Дарьяӧс либӧ Марьяӧс, Микулайӧс либӧ Гришаӧс. Сӧмын ёнакодь дӧзмылан, мый абонентнӧй списоксӧ лӧсьӧдысьяс дзугӧмаӧсь уна номеръяс. Сэсся, тыдалӧ, и сюсь аппаратъясыс дурӧны.
Да, мый ме больга. Колӧ ӧд Секлетеялы звӧнитлыны.
— Секльӧ тьӧт. Кыдзи олан?
— Менӧ, ёртӧй, нэмсӧ Ольгаӧн шулісны, — кыліс гӧлӧс. — Юин кӧ, йӧзыслы эн дӧсадитчы. Мун да узьышт.
А. ВАСИЛЬЕВ.
1985 во.

#Коми_му_1992-08-22
СТАРИК ДА СТАРУКА
Олӧны-вылӧны пӧрысь гозъя пӧт каньяс моз. Уна во нин пенсия босьтӧны да кургӧны-мургӧны. Шог ни печаль оз тӧдны. Выль вося паныда лунӧ старикыслы юрас воис вильыш мӧвп да паніс муса гӧтырыскӧд татшӧм сёрни:
— Маша, вай казьтыштам ассьыным том каднымӧс.
— Кыдзи?
— Ме муна да ньӧба билетъяс кино вылӧ нёль час кежлӧ. Сэсся сэні, театр дорас, кута тэнӧ виччысьны сідзи жӧ, кыдзи вӧвлі гӧтрасьтӧдз. Выль вося паныда лунӧ жӧ.
— Ме абу прӧтив, — нюмъялӧмӧн вочавидзис старука да читкыртліс синъяссӧ.
Старик кышаліс медмича паськӧмсӧ да довгис кинотеатр дорӧ. Ньӧбис кык билет сёрнитчӧм кад кежлӧ. Сэсся ветліс дзоридзьясӧн вузасьысьяс дорӧ да босьтіс зэв мича букет. Вит шайт мынтіс. Бӧр локтіс театр дорӧ. Сулаліс да сулаліс. Киноыс заводитчис нин, а гӧтырыс эз и лок.
Пӧрысь мортлы быд сикас мӧвпыс кутіс пырны юрас. Мый пӧ и лоис старукаыскӧд.
Котӧрӧн локтіс гортас да ёна и чуймис: гӧтырыс пукалӧ пызан сайын да самӧварысь юӧ чай, варенньӧӧн.
— Маша, тэ нӧ мыйла эн лок?
— Мамӧ эз лэдз, — нориника вочавидзис старука.
А. МАКАРОВА.
1983 во.

#Коми_му_1992-08-22
ГӦТЫРЫД АБУ МӦТЫР
Мӧмӧт тэ мӧмӧт! Кыв он куж шуны йӧз водзын, асьтӧ дорйыштны! Мыйӧн эськӧ тэ вӧлін, не кӧ ме! Чайтан, медальястӧ сетісны! Ставсӧ ме!
Тайӧ — збыль. Код на ещӧ тӧдас, кыдзи ме олі свет вылас, эз кӧ вӧв менам Мавруша. Пӧрысьмытӧдз олім, челядьӧс быдтім и велӧдім, сиктын меным почётнӧй гражданинлысь ним сетісны, и ставыс Мавруша ради. Кужӧ сійӧ быдтор бергӧдны, колана кывйыд быд здукын дась. И сибалӧ йӧз дінад. Лежнӧгйыв кодь, позьӧ шуны, самасяс кӧ. Писькӧдчас быд розьӧ варовлуннас, казялас кӧ розьсӧ.
Ог соссьы: кор ме гортын висьталі Ӧгаш Мавра вылӧ гӧтрасьӧм йылысь, мамӧ чужӧм вылас едждӧдліс, быттьӧ недыр кежлӧ джӧмдыліс, сэсся синъясыс паськалісны:
— Мый тэ, зарни туг! — мыкталӧмӧн бура дыр мысти сӧмын вермис шуны мам, кажитчӧ, весиг пернапасасьыштіс. — Сёяс ӧд Мавраыд тэнӧ! Тэ — рам, воча кыв некодлы шуны он куж ни он лысьт, а Мавраыд мамыс кодь жӧ дзик... Сикт пасьталаын эня-нылалӧн гӧлӧсыс кылӧ, катыд помсянь — кывтыдӧдзыс. Ӧвсьы, бур пи, сямаджыкӧс корсям...
Но шулывлӧны тай: сьӧлӧмыдлы он тшӧкты. Варов Маврушалӧн мелі кывъяссӧ меным вылӧ уна вӧлі заптӧма, и синъясыс сэтшӧм мичаникӧсь — видзӧдласны ме вылӧ да, садьӧй вошлӧ. Нинӧм вӧчны ме ог вермы.
— Но бӧрвылас эн норась, муса пиук! — шеныштіс кинас и мам. — Эк, казялан да, сёр лоӧ! 
Мавруша вылӧ норасьны ме некор эг и кӧсйыв, и эг думыштлыв. Гӧтрасигӧн ме вузаси сиктса магазинын, Мавруша менам пыр жӧ павъяліс магазин водзын. Шӧвк платтьӧа, вӧччӧма. Тыдалӧ, менӧ видзис, мед оз гусявны. Сэсся Мавруша менӧ карӧ нуӧдіс. Сэні пӧ ыджыд магазинын мӧдан уджавны, да и сійӧс быдӧн мӧдасны тӧдны, королеваӧн карас лоас.
— Дерт, некутшӧм королеваӧн эз ло, сы кодьыс карад уна. Ӧтчыд и шуӧ:
— Прокуша! Ӧні бур йӧзыс сиктъясӧ ас окотасьыныс мунӧны. На йылысь газетъясын гижӧны. Сет тшӧтш шыӧдчӧм.
Кывзыси, сеті шыӧдчӧм. Видзӧда да, мӧд лунас нин локтіс корреспондент, снимайтіс кыкнаннымӧс. А сэсся газет лист бокъясысь аддзим асьнымӧс, улас гижӧма: тайӧ молодеч гозъяыс пӧ эз повзьыны мунны сиктӧ. Маврушалӧн нырыс ещӧ вылӧ качис.
Армияын ме служитлі танкӧвӧй частьын, но эг танк вылын, а трактор вылын. Сиктад воӧм бӧрын ме кӧсйи пуксьыны трактор вылӧ жӧ.
— Тэ мый, дурмин! — паськӧдіс синъяссӧ Мавруша. — Медся няйт уджсӧ! Тэныд ӧні портфеля чин сетасны! 
Но тані ме медся первойысь и медся бӧръяысь эг кывзысь муса гӧтырлысь. И кор меным сетісны первой медаль, а сэсся и «Знак Почета» орден, Мавруша менам радліс меысь ёнджыка.
— Эг кӧ лэдз ме тэнӧ трактор вылад пуксьыны, эн эськӧ и аддзыв медальястӧ да орденъястӧ!
Тадзи вӧчис менӧ шудаӧн менам Мавруша.
Со сылӧн бара нин гӧлӧсыс кылӧ:
— Прокуша! Эн вунӧд школьникъяс дінад мунны. Ӧшӧд морӧс вылад став медальястӧ да орденъястӧ. Выль пинжактӧ пасьтав. Ме тэкӧд тшӧтш ветла, а то ӧд тэ кыв ни джын он куж шуны... Отсышта ме тэныд...
И ми кыкӧн восьлалам школаӧ — ме да менам Мавруша. Мый вӧчан, сытӧг ӧд ме нинӧм.
Иван ИЗЪЮРОВ.
1978 во.

#Коми_му_1992-08-22
ГӦТРАСЯ
Миян учреждениеӧ таво арнас воис выль морт. Ставӧн шуӧны сійӧс Викаӧн, кӧть збыль вылас сійӧ Виктория. Мичаысь-мича ныв! Татшӧм мичасӧ ме некор на некытысь эг аддзыв. Миян ставӧн йӧймисны сы вӧсна: быд лун кутісны ваявны сылы дзоридзьяс, кампетъяс, шоколадъяс. Но медся ёна сійӧс радейті ме. Ме нин думышті, мый гӧтрася сы вылӧ.
Ӧтчыд ӧбед дырйи, кор ставӧн мунісны столӧвӧйӧ, ме колльӧді сійӧс кабинетӧ да пані сёрни:
— Вика, ме кӧсъя гӧтрасьны... Ло меным бур гӧтырӧн... — полігтырйи шуи ме да веськыд киӧс пукті тіпкысь сьӧлӧм вылӧ. — Со менам тэныд сьӧлӧм! Со менам тэныд ки! Нэм чӧж кута радейтны да новлӧдлыны ки вылын.
— Сьӧлӧмыд да киыд, дерт, бур, — зумыша шуис сійӧ. — Но кӧні ми кутам овны?
— Вика, Викечка, Викельчик! Ньӧти эн шогӧ усь! Менам жӧ эм вок, наукаясса кандидат! — радпырысь горӧді ме. — Сійӧ ньӧбас миянлы кооперативнӧй патера!
Викториялӧн синъясыс югзисны.
— А мый вылӧ ми кутам овны? — юаліс сійӧ. — Тэ сӧмын на заводитін уджавны, деньгаыд абу, удждоныд ичӧт.
— Кыдзи мый вылӧ?.. Менам кандидат воклӧн деньгаыс сы мында, мый...
— Быд семьяын этша вылӧ колӧ, мед вӧліны телевизор, радиоприемник, магнитофон, бурджык видеомагнитофон.
— Менам кандидат воклӧн ставыс тайӧ эм. Свадьба кежлӧ сійӧ миянлы тайӧс козьналас, а аслыс ньӧбас выльясӧс. Козьналас миянлы и мотоциклсӧ, а аслыс «Жигули» ньӧбас.
Викториялы лои нимкодь, радысла нюмъялӧ, синъясыс дзирдалӧны.
Регыд мысти вӧлі свадьба. Пирыс вӧлі бу-ур! Гӧстьяс горзісны «Курыд!» И ме горзі «Курыд!» да видзӧді, кыдзи окасьӧны том гозъя — Виктория да менам кандидат вок.
С. РАЕВСКИЙ.
1989 во.

#Коми_му_1992-08-22
ВӦР-ВАТІ ВЕТЛЫСЬЯС ШМОНИТӦНЫ
— Но мый, кыйдӧстӧ уна кыскан?
— Эн нин нинӧм шу. Кутшӧм кыйдӧс, кор грездысь петігӧн ме туйӧс кӧч вомӧналіс!
☼ ☼ ☼
Кык вӧралысь паныдасисны. Сёрниӧ воисны. Ӧтиыс висьталӧ:
— Муна тӧндзи ягті, видзӧдз — кӧч. Ме шковги-лыйи и — нопйӧ. Пыдӧджык ягас пыри — руч. Шковги пищальысь и — нопйӧ. Ещӧ пыдӧджык пыри да аслам синъяслы ог эскы — кӧин! Мӧвпавны вӧлі некор, бара шковги и...
Мӧдыслӧн терпенньӧыс эз тырмы да вомаліс:
— Шуан кӧ ещӧ, мый сэсся ош паныдасис, сылы шковгин да бара жӧ нопъяд чӧвтін — ныр-вомад лӧсышта!
— Йӧй, тэ тай нинӧм эн гӧгӧрво. Ме жӧ быд лыйӧм бӧрын, ог веськав да, пыра нопйӧ мӧд патронла. А тэ сэтшӧмтор мӧвпыштӧмыд...
☼ ☼ ☼
Кык сват лэччисны ты дорӧ утка кыйны. Аддзис ӧтиыс, мый утка пукалӧ ваас, да шуӧ:
— Видзӧдлы, сват, кутшӧм госа утка пукалӧ, лӧсталӧ быдсӧн. Чӧскыд и шыд ми тэкӧд панялам! Тэ тан куйлышт лӧня, а ме час здукӧн сійӧс сизьдышта!
Метитчис. Шков! А уткаыд кыпӧдчис да лэбзис водзӧ. Сват и шуӧ сэсся мӧд сватыслы:
— Бур ещӧ, мый эг инмы. А то эськӧ нокыс вӧлі. Тайӧ мӧй утка — куш сӧмын лы да гӧн.

#Коми_му_1992-08-22
КЫВЗЫСИСНЫ И ЛЫЙЛІСНЫ
(Пом. Заводитчӧ газетлӧн 95 номерын).
Справка
1946 вося декабрь 31 лунӧ оперативнӧй техникаӧн гижӧма Гордов да сылӧн гӧтыр Татьяна Владимировна костын татшӧм сёрни.
Г. — Ме кӧсъя кувны, медым ни тэныд, ни некодлы эг вӧв сьӧктӧдӧн.
Т. В. — Тэныд оз ков кувны, а шедӧдны ассьыд да мынтыны водзӧс тайӧ подлецъясыслы!
Г. — Мыйӧн?
Т. В. — Мыйӧн кӧсъян.
Г. — Тайӧ абу выгӧднӧ ни тэныд, ни меным.
Т. В. — Выгӧднӧ. Ми ог тӧдӧй, мый лоас во мысти. Вермас лоны, сійӧ, мый вӧчсьӧ, ставыс бур вылӧ.
Г. — Тэныд абу выгӧднӧ, медым тэ вӧлін мекӧд.
Т. В. — Мыйла тэ ме вӧсна шогсян? Эх, Василий, слаб тэ морт!
Г. — Ме зэв дыр думайті, мый меным вӧчны ӧні. Кор став тайӧ гудыр олӧмыс помасяс, мый меным вӧчны? Тэ тӧдан, мый меным тайӧ оз кажитчы? Сійӧ, мый ме дугді лоны владыкаӧн.
Т. В. — Ме тӧда. Сьӧлышт тэ тайӧ делӧ вылас! Мед сӧмын тэнӧ Сталин примитіс.
Г. — Угу. Мӧдар боксянь кӧ, ӧд ставсӧ сійӧ гудыртіс.
Т. В. — Вермас лоны, сійӧ, кыдзи артмис, весиг бурланьӧ.
Г. — А мыйла меным колӧ мунны Сталин дінӧ да уськӧдны ачымӧс сы водзын... (сэсся матькана кывъяс Сталин ёрт йылысь).
Т. В. — Ме эска, мый сійӧ пукалас сӧмын во нин.
Г. — Ме шуа, кутшӧмӧн сійӧ вӧлі (бара матькана кывъяс), кор сійӧ корис менӧ, медым индыны... (бара мать), бӧрдӧ, пукалӧ коньӧр моз. И ӧні ме муна сы дінӧ? Мый — меным колӧ мунны да дзикӧдз уськӧдны ачымӧс, шуны: «Мыжа ставсьыс, тэ водзын», кор тайӧ абу збыль? Ме жӧ сійӧс синмӧн видзӧдны ог вермы, лолавны сыкӧд ӧти сынӧдӧн ог вермы! Тайӧ (бара мать), коді рӧзӧритіс ставсӧ? Но, кыдзи жӧ тадзи?! А та менӧ тойлалан, шуан, мун Сталин дінӧ. А мыйла ме муна? Медым шуны сылы, мый ме зырым сы водзын! Мый кӧсъя служитны тэнад лёк делӧлы? Сідзкӧ, тадзи? Ог! Тэ гӧгӧрво ачыд!
Т. В. — А сідзкӧ, мыйла жӧ тэ сэтшӧма майшасян?
Г. — Да шуны, мый кӧсъя служитны тэнад делӧлы? Та могысь тэ менӧ ыстан? Ме ог вермы, ог вермы. Сідзкӧ, меным колӧ помавны ачымӧс политическӧя. Ме ог кӧсйы лоны тэ водзын ылӧдчысьӧн. Сідзкӧ, меным колӧ кӧнкӧ ставсӧ вӧчны занавес сайын, медым тэнад вӧлі нянь кусӧк? Ог вермы, менам тайӧ вирын абу. Мый вӧчис тайӧ мортыс — рӧзӧритіс Россияӧс, ӧд Россия сэсся абу! А ме некор нинӧм эг гусявлы. Ме ылӧдчысьӧн ог вермы лоны. Тэ пыр шуан — мун Сталин дінӧ, сідзкӧ, мунны сы дінӧ и шуны: «Мыжа, ӧшыбитчи, ме кута честнӧя служитны тіянлы, преданнӧя». Кодлы? Кута лёкторйыслы служитны, йӧйталӧмыслы?! Быдлаын инквизиция, йӧз жӧ прӧстӧ кувсьӧны! Эх, тэ кӧ эськӧ тӧдін мыйкӧ!
Т. В. — Сідзкӧ, оз ков тадзи майшасьны.
Г. — Кыдзи жӧ он майшась, мый жӧ меным вӧчны сэки? Тэ чайтан, мый ме ӧти татшӧмыс? Абу ӧтнам, ылӧдз абу ӧтнам.
Т. В. — Асланыс видзӧдласъяса йӧз водзті вермисны мунны подпольеӧ, мыйкӧ вӧчны. Татшӧм моральнӧй право вӧлі. Уджалісны, чукӧртісны ас гӧгӧрыс йӧзӧс. Та вӧсна на бӧрся кыйӧдчисны, пуксьӧдалісны тюрьмаӧ. А ӧні весиг вӧчны нинӧм. Со вермисны сэтшӧм мортӧс, кыдзи Жуков.
Г. — Да, и нинӧм сы йылысь оз кывсьы.
Т. В. — И сійӧ шуис — прӧститӧй, водзӧ ог кут, и муніс уджавны. Мӧд кӧ, вӧлі кӧ сэтшӧм видзӧдласа кыдзи тэ, сійӧ эськӧ корис отставка и ылыстчис став тайӧ делӧсьыс.
Г. — Сылы оз позь, политическӧя оз позь. Сійӧс некыдзи оз мездыны. Ӧні сӧмын весалӧны найӧс, коді кутшӧмкӧ ногӧн вӧлі Жуков дор, найӧс весалӧны. А Жуковӧс во-мӧд кутасны, а сэсся сідзжӧ — кружкаӧ и ставыс! Ме унатор эг босьт тӧд вылӧ. Кӧні ме жугӧді ассьым юрӧс? Сэні, кӧні жугӧдісны сэтшӧм йӧз, кыдзи Уборевич, Тухачевский да весиг Шапошников. 
Т. В. — Сылы юӧртісны эз сідзи, кыдзи колӧ. Ӧд комиссия воліс нӧшта ӧтчыд.
Г. — Эз, тайӧ комиссияыс юӧртіс, ме ногӧн, веськыда. Но вопросыс вӧлі сэтшӧм: либӧ менӧ колӧ вӧлі кольны, либӧ унаӧс колӧ вӧлі вины — Шикин, Голиков, да весиг Булганин, сы вӧсна мый ставныс найӧ сулалісны Жуков дор. Сідзкӧ бӧр кӧ вӧлі колӧ кыпӧдны Жуковӧс, Гордовӧс, сэки колӧ вӧлі пӧгибнитны булганинщиналы, шикинщиналы да голиковщиналы.
Т. В. — Найӧ абу военнӧй йӧз. 
Г. — Ньӧти абу военнӧйяс. Со кӧні став фокусыс. Тэ чайтан, ме эг думайт та йылысь.
Т. В. — Кор мездісны Жуковӧс, тэ меным пыр жӧ шуин: ставыс пӧгибнитіс. Но тэныд колӧ сӧгласитчыны, мый тэ унаторйын мыжа ачыд.
Г. — Ме кӧ эськӧ эг вӧв мыжа, то ставыс тайӧ эськӧ эз вӧв. Сідзкӧ, меным колӧ тіравны, тіравны раб моз, медым найӧ сетісны меным командующӧйлысь должность, медым сетісны нянь меным и семьялы? Ме ог вермы! Мый менӧ гуаліс — сійӧ, мый менӧ бӧрйисны депутатӧн. Со кӧні менам гуыс. Кор ме ветлӧдлі районъясті, и кор ме аддзылі ставсӧ, став тайӧ страшнӧйсӧ, — ме дзикӧдз выльысь чужи. Ме ог вермы видзӧдны та вылӧ. Тасянь менам и заводитчисны мӧд сикас мӧвпъяс, ме куті висьтавлыны та йылысь тэныд, ещӧ кодсюрӧлы, и ставыс тайӧ тэчсис кыдзи платформа. Ме ӧні шуа, мый менам сэтшӧм видзӧдлас: талун кӧ бырӧдасны став колхозсӧ, аски лоас пӧрадок, лоас рынок, лоӧ ставыс. Сетӧй йӧзлы овнысӧ, налӧн эм право олӧм вылӧ. Найӧ шедӧдісны аслыныс олӧм, дорйисны сійӧс!
Т. В. — Ӧні некод оз зіль сыӧ, медым вайны кутшӧмкӧ пӧльза обществолы. Ӧні оз та вӧсна овны, а сӧмын сы могысь, медым нажӧвитны нянь тор. Ӧні абу интереснӧ овны общество вылӧ.
Г. — Обществоыс абу.
Т. В. — Кӧть и эм — сӧмын кутшӧмкӧ чукӧр, но сы вылӧ абу интереснӧ овнысӧ.
Г. — А кувны сідзжӧ жаль.
Т. В. — Кӧсйыссьӧ аддзывны олӧмсӧ, кытчӧдз жӧ сійӧ воас.
Г. — Аддзывны тайӧ няйтсӧ?
Т. В. — Оз, тайӧ ставыс, дерт, помасяс. Меным чайтсьӧ, мый Жуковӧс кӧ колисны нӧшта во кык кежлӧ аслас местаын, сійӧ эськӧ вӧчис мӧд ног.
Абакумов.
Мый лоис бӧрынджык?
Тӧдмавны эз вӧв сэтшӧм кокни. ВОВ энциклопедия, кодӧс вӧлі лэдзӧма весиг 1985 воын, водзӧ дзебӧ сталинскӧй казньяслысь гусяторъяссӧ. Сэні гижӧма Гордовлысь олан вояссӧ: 1896–1951. Но тайӧ пӧръясьӧм. Сійӧс лыйлісны 1950 вося август 24 лунӧ. И весиг Военнӧй историялӧн институтын эг вермӧй тӧдмавны, кыдзи пӧгибнитіс генерал.
Аттьӧ Лев Михайлович Захаровлы, РФ-лӧн Верховнӧй судысь военнӧй коллегияса членлы. Тайӧ историяыс вӧрзьӧдіс сійӧс. Эз коль и 24 час мекӧд телефон пыр сёрнитӧмсянь, кыдзи надзорнӧй делӧыс вӧлі нин сылӧн пызан вылын.
И сідз, 1946 вося ноябрын Гордовӧс мездісны отставкаӧ, быттьӧкӧ висьӧм серти (кыдзи казьтылӧ ӧти историк, — стӧчлун вылӧ ыстысьтӧг, — сыысь, мый аслас вежысьяс Рыбальченкокӧд да Куликкӧд вӧлі паныд политработникъяслӧн институтлы, кодлӧн индӧд серти октябрын воис округӧ оборона министерстволӧн комиссия). Чекистъяс кӧсйисны «тӧдмавны» кывзысьтӧм генералӧс.
Гордовӧс да сылысь гӧтырсӧ арестуйтісны 1947 вося январын. Сыкӧд тшӧтш — Ф. Рыбальченкоӧс да Г. Куликӧс, вӧвлӧм маршалӧс, кодӧс 45-ӧд воын лэдзисны генерал-майорӧдз. Судыс вӧлі сӧмын 50-ӧд вося августын. Генералъясӧс мыжалісны сыын, мый найӧ кӧсйисны вузавны рӧдина, нуӧдны террористическӧй да антисӧветскӧй удж. Суд вылын куимнанныс эз лыддьыны асьнысӧ мыжаӧн, ӧткажитчисны асланыс кывъясысь, кодъясӧс висьталісны следствие дырйи (следствиенас веськӧдліс ачыс Абакумов). Судлӧн протоколысь, Рыбальченко: «Следователь вайӧдіс менӧ сэтчӧдз, мый ме дась вӧлі кырымавны аслым смертнӧй приговор».
Найӧс и шуисны лыйлыны. Лыйлісны сійӧ жӧ лунас. А квайт во мысти реабилитируйтісны.
Гордовлӧн надзорнӧй делӧӧ неважӧн воис бумага сылӧн писянь — войнаса ветерансянь: «Кыдзи меным, менам челядьлы, менам пи-майорлы тӧдмавны, кӧні копыртлыны юрнымӧс батьлӧн да дедлӧн шой весьтын?» И мӧд письмӧ Гордовлӧн однополчанин А. Голованюксянь Ташкентысь: «Командующӧйлӧн гусяторлы водзӧ оз ков лоны гусяӧн».
Гусяторйыс сэсся абу. Но и гуыс абу (кытчӧ дзебӧма Абакумовӧс — тӧдса). А митингъяс вылын национал-патриотъяс, мыйлакӧ унджыкыс нывбабаяс, морӧс бердас кутӧны Сталинлысь портретъяс.
Э. МАКСИМОВА. 
«Известия». 1992 вося июль 17 лун.

#Коми_му_1992-08-22
ЧЕК КОЛӦ БОСЬТНЫ...
Кыдзи миян корреспондентӧс Римын «кутіс» финансӧвӧй гвардеец
Кор ме петі барысь, кӧні юи ыджыд кружка кӧдзыд сур, менам вӧлі бур настроение. Но эг удит вӧчны ывла вылын кык воськов, кыдзи ме дорӧ матыстчис том морт да друг юаліс:
— Синьор, а тіян чек эм?
— Прӧститӧй, кутшӧм? — юалі ме.
Тӧдтӧм морт петкӧдліс финансӧвӧй гвардияса лейтенантлысь удостоверение да бара юаліс:
— Ті ӧні юинныд пиво. Сідз? Пивосьыс мынтысинныд?
— Дерт жӧ.
— Сідзкӧ, бармен тіянлы сетіс чек, мый пиво мынтысьӧмысь тіянӧс эз пӧрйӧдлы. Таысь кындзи, сылӧн прӧверитӧм вылӧ колис документлӧн копия.
Веськыда висьтала, меным некор эз волы юрӧ баръясысь корны чек. Ӧд редакцияса бухгалтерия найӧс оз босьт. Татшӧмторйысь пыр лоӧ мынтыны ас зептысь. Тадзи кымын ме и вочавидзи лейтенантлы.
— Зэв жаль, синьор, — шуис финансӧвӧй гвардеец. — Но быть ковмас мынтыны штрап. Ковмас штрапуйтны и барса кӧзяинӧс. Медым водзӧ вылӧ ті кыкнанныд энӧ вунӧдӧй правилӧяс йылысь. Сійӧ «кокньӧдіс» менсьым зептӧс 50 тысяча лира вылӧ (тайӧ кӧнкӧ 48 доллар), а барменӧс накажитіс... 200 тысяча лира вылӧ. Некутшӧм гӧгӧрвоӧдӧм ни вӧйпӧдӧм эз отсав.
Мӧд лунас ме муні 21 Апрель нима улича вылӧ да автоматчикъяс пыр пыри Италияса финансӧвӧй гвардиялӧн главнӧй управлениеӧ. Полковник Даниеле Каприно нюмъялӧмӧн корис пырны сійӧ кабинетӧ. Ме висьталі тӧрытъя лоӧмтор йылысь да юалі: мекӧд лоӧмторйыс — тайӧ правилӧ али исключение?
— Правилӧ, — кыв кӧрталіс Даниеле Каприно.
И сійӧ гӧгӧрвоӧдіс, мыйла тадзи вӧчсьӧ. Кружка сур юигӧн ті мынтанныд тӧварлысь дон да сійӧс вузалӧмысь налог. Бармен, оз кӧ сет чексӧ ньӧбасьысьлы, налоглысь донсӧ государстволы сетӧм пыдди пуктӧ аслас зептас. Мӧд кывйӧн кӧ, сійӧ кыкысь пӧрйӧдлӧ: ӧтчыдысьсӧ — ньӧбасьысьӧс, сэсся — государствоӧс. Буретш та вӧсна ньӧбасьысьлы, медым сійӧ эз ло отсасьысьӧн преступление вӧчигӧн, быд пӧрйӧ колӧ корны чек. Тайӧ кӧть магазинын либӧ барын, ресторанын либӧ мастерскӧйын... Италияын та кузя уджалӧ специальнӧй закон. Водзті сы серти кыв кутӧмӧ кыскисны сӧмын вузасьысьӧс. Ӧні жӧ законсӧ «паськӧдыштісны». Сідзкӧ, миян йӧз ставсӧ вӧчисны колана ногӧн, кӧть, дерт жӧ, тіянӧс и дӧзмӧдісны.
Вӧлӧмкӧ, тайӧ финансӧвӧй гвардияыс чужлӧма 1774 воын, кор Сардинияса король Витторио Амадео ІІІ йӧзӧдіс военизируйтӧм корпус котыртӧм йылысь указ. Талунъя финансӧвӧй гвардияын лыддьыссьӧ 60 тысяча морт.
— Абу-ӧ сьӧкыд государстволы видзны та ыджда организация?
— Дерт жӧ, ми бюджет вылынӧсь, — вочавидзис полковник Каприно. — Но нянь прӧстӧ ог сёйӧй. Шуам, кольӧм воын финансӧвӧй гвардия нуӧдіс 37 тысяча прӧверка, видлаліс 5 миллион объектлысь уджсӧ. Уналаысь вӧлі аддзӧма сэтшӧм либӧ татшӧм финансӧвӧй закон торкалӧм. Кодкӧ эз мынты государстволы налогъяс, мукӧд зілис чинтыны нажӧвитӧм сьӧмлысь ыдждасӧ... Мыжаяслы ӧні ковмас бергӧдны государстволы дзебӧмторсӧ, содтӧд мынтыны и штрап. А сійӧ нёль пӧв ыджыдджык дзебӧм сьӧмлӧн ыдждаысь. Тадзи ми государстволӧн казнаӧ бергӧдам куим пӧв унджык сыысь, мый «сёям».
— Тіян уджалысьяс государстволы бӧр сетӧны уна сьӧм. Оз-ӧ тайӧ вермы ыштӧдны калым босьтӧм вылӧ?
— Татшӧмторйыс, — шуис синьор Каприно, — овлӧ зэв гежӧда.
Жугыльтчӧм чужӧмӧн ме петі финансӧвӧй гвардиялӧн главнӧй управлениеысь. Ӧд водзвыв эскылі, мый меным висьталасны гоз-мӧд история, кодъясысь вермас артмыны зэв бур детектив. Но полковник пыр тӧдчӧдліс: ми вӧчам удж, коді колӧ миян государстволы. Прӧщайтчигӧн сійӧ ӧлӧдіс: барын век жӧ корӧй чек. Миян тӧдмасьӧм нинӧмӧн оз отсав.
Ме гӧгӧрвои: полковник оз ылӧдлы. Сюра кӧ — бара на штрапуйтас.
Н. БАРАШЕВ.
«Правда» газет.

#Коми_му_1992-08-22
АСЛЫССЯМА ВЫСТАВКА
Коми республикаса художникъяслӧн выставочнӧй залын сентябрӧдз уджалӧ Андрей Братцевлӧн «Это просто диатез» выставка. Андрей Братцев — 38 арӧса художник-самоучка, олӧ Сыктывкарын. Серпасалӧма нин 8 книга. Ӧні сійӧ сӧмын рисуйтчӧ, воддза научнӧй удж эновтӧма. Сылӧн картинаясын медшӧр темаыс — портрет. Тайӧ: политическӧй портрет (ӧти картина вылын рисуйтӧма М. С. Горбачевӧс Карабас-Барабас кодь кузь тошкӧн, а сыкӧд ӧтлаын сулалӧ кӧрталӧм Буратино, сьыліас ӧшӧдӧма ыджыд из); экологическӧй (детинка ворсӧ чачаӧн, а юр вылас противогаз, русалка петӧма няйт юысь да шпуткӧ-куритчӧ); медицинскӧй портрет (висьӧмъяслӧн морт сяма серпасъяс — «Холерина», «Гонорея», «Сифилис»... найӧ мичаӧсь, но сьӧд маскаӧсь); социальнӧй портрет («Мисс МПС» — кӧрт туй вылын уджалысь нывбаба. Тайӧ нывбаба нисьӧ мужичӧй, ён, киас кутӧ лӧм, а юрас корона, кӧрт туйвывса медмича нывбабалӧн конкурсын сійӧ босьтӧма первой места); автопортрет...
Уна картинаысь аддзан Буратиноӧс. Гашкӧ, тайӧ образӧн художник петкӧдлӧ шӧр сӧветскӧй мортӧс, а, гашкӧ, ещӧ мыйкӧ, Андрей Братцевлӧн эмӧсь фотография кодь картинаяс. Сійӧ кужӧ и бура снимайтчыны. Весиг сьӧкыд стӧча шуны, мый сылӧн бурджыка артмӧ. Гӧгӧрвоана, талант корсьӧ аслыссикас туй.
Выставка вылӧ волысьяс нарошнӧ лӧсьӧдӧм книгаӧ гижӧны ассьыныс видзӧдлассӧ, мӧвпсӧ, кыдзи найӧ донъялӧны художниклысь уджсӧ. Со некымын татшӧм пасйӧд:
«Андрей, тэ миян эпохаса ыджыдсьыс-ыджыд художник, ум, честь да сӧвесть!»
«Шензьӧдӧ! Смел! Зэв аслыспӧлӧс!»
«Андрей, браво! Чуймӧдіс тэнад выставка...»
Ӧти кывйӧн кӧ, асьныд ветлӧй выставка вылӧ. Дасысь кывлӧм пыдди бурджык ӧтчыд аддзывны.
Снимок вылын А. А. Братцевлӧн «Пӧдвалын челядьлӧн «шмонь...» картина. Ӧнія ныв-зонлӧн тшӧтш нин «чорзис» сьӧлӧмыс. Татшӧм сяма серпасӧдзыс, тыдалӧ, абу нин сэтшӧм ылын, кор зонпосни мӧлӧтӧн да паяльникӧн кутасны издевайтчыны, тешитчины кутшӧмкӧ «Потапов» вылын.
Гижис да снимайтіс Д. НАПАЛКОВ.

#Коми_му_1992-08-22
ГӦРНЫ ДА КӦДЗНЫ ТІЯНЛЫ КУТАС ЭЛЕКТРИЧЕСТВО!
Пещераса морт Вася да сылӧн гӧтыр.
Быд лунъя сьӧкыд удж.
Эз кокниа шедны би да шоныд.
Но ӧтчыд...
Заводитчис выль олӧм.
Тадзи местаысь местаӧ новлӧдлан электростанция вайис Васялы да гӧтырыслы озырлун да шуд.

#Коми_му_1992-08-22
БЫДӦНЛЫ! БЫДӦНЛЫ! БЫДӦНЛЫ! БЫДӦНЛЫ!
Быдӧнлы колӧ Свободинскӧй электромеханическӧй заводӧн лэдзан СЭМЗ АБ 1 местаысь местаӧ новлӧдлан электростанция! АБ 1 — ӧти киловатт вынйӧра, ӧти либӧ куим фазаа станция, 230 В, 50 Гц, сьӧктаыс 57 килограмм, часӧн видзӧ 1 литр бензин (А-76). А овлӧ и нӧшта на ичӧтджык: киловатт джын, сьӧктаыс 34 килограмм, часӧн видзӧ 0,6 литр бензин (А-76), АБ 1 зэв бура уджалӧ тӧлын кӧть гожӧмын.
Миян адрес: 306050, Курскӧй область, Свобода посёлок, СЭМЗ. Телефонъяс: 4-12-63, 4-12-66. Телетайп 137133 «Гайка».

#Коми_му_1992-08-22
МӦДАС ЮГЪЯВНЫ
Ӧні ставыс сэтшӧма донсяліс, мый выль кӧлуй ньӧбигӧн лоӧ сёысь артыштны гӧгӧрбок. Тадзи жӧ артмис и термосъясӧн. Коркӧ кӧ, шуам, сімтӧм кӧртысь термос сулаліс некымын дас шайт, ӧні нин некымын тысяча лоӧ сетны. А колӧ да быть. Овлӧ и сідз, мый сійӧ жӧ термосыс дзонь на, а оз нин сэтшӧма видз шоныдсӧ. Пытшкӧсыс пемдӧма чайсьыс да васьыс. Шыбитны оз ков. Кисьтӧй пытшкӧсас кык ыджыд пань песласян порошок, тыртӧй пуан ваӧн, вевталӧй да час нёль кежлӧ эновтлӧй. Сэсся босьтӧй сулея мыськан щӧтка да бура зыртӧй пытшкӧссӧ. Пӧсь ваӧн жӧ пожъялӧй некымынысь. Асьныд аддзанныд, кутшӧм сӧстӧма мӧдас дзирдавны пемдылӧм термосныд. Тадзи жӧ позьӧ весавны и сімтӧм кӧртысь вӧчӧм быд дозмук.

#Коми_му_1992-08-22
ТШАК КОСЬМӦ И ДЖОДЖЫН
Тшак косьтыны унаӧн велалӧмаӧсь пачын, паччӧрын, духовкаын, сунис йылӧ ӧшлӧмӧн, тӧв йылын. А татшӧм позянлуныс кӧ абу? Дона гоб зэв бура косьмӧ и джоджӧ, диванӧ, шкапӧ вольсалӧм бумага вылын. Колӧ сӧмын вундавны пев пом ыджда кымын торъяс вылӧ да разӧдны, мед эз инмыны ӧта-мӧд дорас. Некымын лунӧн ставыс косьмас, и рӧмыс ньӧти оз вежсьы. Тӧвнас пуан да быттьӧ сӧмын на вотӧм кӧра лоӧ.

#Коми_му_1992-08-22
САКАРТӦМ ВАРЕННЬӦ
Ӧні сакарӧн дзескыд. А вотӧс, шуам, сэтӧр, чӧд эм. Мый вӧчны? А варенньӧсӧ позьӧ пуны и сакартӧг. Куимысь кӧдзӧдӧмӧн пуӧны, тэчӧны банкаясӧ, вевттьӧны, сэсся банкаяссӧ тэчӧны ва тыра тазйӧ да час мында кымын пуӧны (стерилизуйтӧны). Видзны бурджык гуын либӧ гӧбӧчын. Тӧвнас век нин вом вежӧм вылад лоӧ. Сэки позяс и сакаравны.