AUDIOCORPUS Коми му 1992-08-01

#Коми_му_1992-08-01
ЛОӦНЫ БӦРЙЫСЬӦМЪЯС
Тавося сентябр 13 лунӧ Сыктывкарын (17 номера Сыктывдорса бӧрйысян кытш) да Интаын (66 номера Промышленнӧй бӧрйысян кытш) мунӧм важ депутатъяс пыдди кутасны бӧрйыны выльясӧс.
Татшӧм шуӧмсӧ вынсьӧдіс республикаса центризбирком.
Талун кежлӧ кыкнан кытшас эмӧсь нин кандидатъяс, кодъяс кутасны тышкасьны Коми Республикаса йӧз депутатлӧн мандат вӧсна.
Сыктывдорса кытшын кыкӧн: профсоюз организацияяслӧн республикаса сӧвет федерацияысь А. А. Козлов да «Демократ сяма Россия» ӧтмунӧмлӧн Сыктывкарса организацияса сопредседатель Д. П. Федоров.
Промышленнӧйын — Интаса горсӧвет юралысь В. В. Горев, республикаса прокуратураысь ыджыдджык туясьысь Ю. И. Мартышин,
«Инта» шахтаысь горнорабочӧй В. В. Подлипскӧй, «Капитальнӧй» шахтаса директор А. С. Самсонов.

#Коми_му_1992-08-01
ДОНТӦМ ВЫЙ
Бӧръя кадӧ позьӧ кывны медсясӧ гажтӧм юӧръяс: сувтан выйын сэтшӧмтӧ промышленнӧй уджаин, татшӧмтӧ завод ассьыс уджалысьяссӧ лэдзӧма шойччыны...
Тайӧ жӧ выльторйыс ӧткымынлы, тыдалӧ, воас оз сӧмын сьӧлӧм вылӧ...
Коді кӧсйӧ ньӧбны донтӧм, сӧмын на вӧчӧм мӧс вый?
Окотитысьяслы сетам адрес — «Коквицкӧй» совхоз.
Кыдзи висьталіс овмӧсса директор И. А. Нефедов, вый ньӧбӧм йылысь весиг позьӧ сёрнитчыны телефон пыр.
Сэсся сійӧс ас машинаӧн совхоз ваяс веськыда уджаинӧдз либӧ организацияӧдз.
«Коквицкӧй» совхоз лӧсьӧдіс неыджыд вый вӧчанін, кӧні вӧчӧны бур качествоа да чӧскыд вӧлӧга.
Килограммлӧн доныс сӧмын 160 шайт.
Ӧнія кад серти абу нин сэтшӧм «курччасяна».
Талун вылӧ выль продукциясӧ окотапырысь босьтӧны совхозъяс, промышленнӧй уджаинъяс.
Шуам, Зӧвсьӧртса фанера комбинат, Микуньысь да Сыктывкарысь ӧткымын уджаин.
М. УДОРАТИН.

#Коми_му_1992-08-01
АС ВӦЧӦМ БОМБА
Вӧркутаын Заполярнӧй посёлокса ӧти олан керкаын войнас чӧв-лӧньсӧ торкис ён взрыв.
Подъездысь лэбзисны ӧшинь стеклӧяс да лестничнӧй клетка вылысь, кӧні и взорвитчис ас вӧчӧм бомба, став ӧдзӧсыс.
Следствие дырйи тыдовтчис, мый бомбасӧ вӧлі пуктӧма «Заполярнӧй» шахтаысь проходчиклӧн патера дорӧ.
Бур, мый ставӧн колины ловъяӧсь.
Вӧркутаса инӧд видзысь органъяс панісны уголовнӧй делӧ.

#Коми_му_1992-08-01
ЗАВОД СУВТАН ВЫЙЫН
Пу сіысь плитаяс вӧчан Княжпогостса заводлы ӧні зэв сьӧкыд.
Уна дась продукция куйлӧ складын, сійӧс некод оз босьт, а завод «пукалӧ» картотека вылын.
Заводса директор В. А. Худяев вӧзйис август 1 лунсянь кык тӧлысь кежлӧ дугӧдлыны уджсӧ медвынйӧра коймӧд цехын да сэтчӧс уджалысьясӧс мынтысьтӧг лэдзлыны отпускӧ.
Тайӧ лунъясӧ лоӧ тӧдса, кутшӧм шуӧмсӧ примитасны заводса коллективлӧн сӧвет вылын.

#Коми_му_1992-08-01
МЫЙ ПАДМӦДӦ ФЕРМЕРӦС?
Неважӧн республикаса госкомстат нуӧдіс крестьянскӧй овмӧсъясын анкетированньӧ.
368 анкетаысь воча кывйыс воис сӧмын 163 мортсянь.
«Мый жӧ медъёна падмӧдӧ ас овмӧсъяс водзӧ сӧвмӧдӧмсӧ?» юалӧм вылӧ унджыкӧн ыстысисны техника, стрӧитчан материал, кӧйдыс, вынсьӧдантор тырмытӧм да «курччасьысь» донъяс вылӧ.
Майшӧдлӧ найӧс и кредитъяс босьтӧмысь гырысь прӧчентъяс да мукӧдтор.

#Коми_му_1992-08-01
УДЖДОН БАРА СОДАС
Кыдзи лои тӧдса, Россияса веськӧдлан котыр матысса кадӧ кӧсйӧ 1,5 пӧв содтыны медся ичӧт удждонсӧ, 1.350 шайтӧдз (ӧні 900 шайт).
Такӧд ӧттшӧтш лоӧ лӧсьӧдӧма ӧткодь тарифъяс став бюджетвывса организациялы.
Медводдза арталӧм серти, та могысь вонас ковмас матӧ 550 миллиард шайт.
Та вӧсна индӧм мераяссӧ веськӧдлан котыр кутас пыртны вочасӧн.

#Коми_му_1992-08-01
УДЖЫС ТАНІ ЛАДМӦ
Тайӧ пӧрйӧ ни ӧти сиктса морт эз паныдась Кӧжмудор сиктса уличаті мунігӧн.
Эз тыдав некод и керкаяс гӧгӧр.
Гожся страда дырйи, дерт жӧ, олӧма, том войтыр муркӧдчисны видзьяс вылын.
«От» совхозса директор И. А. Нефедовкӧд аддзысьлӧм йылысь водзвыв сёрнитчим.
Гӧгӧрвоана, веськӧдлысьлы некор пукавны контораын да кузя сёрнитны.
Игорь Алексеевич пыр и тӧдчӧдіс, мый видз-му уджалысьяслӧн заводитчис медся «пӧсь» да кыв кутана кад.
Ӧд гожся лун тӧвнас выйӧн-йӧлӧн исковтӧ.
А таво со поводдя пӧраясӧн «дурӧ».
Мича лунъясӧ пӧ каднад ог лыддьысьӧй, зілям унджык вӧчны.
Миян сёрниным бур важ тӧдсаяслӧн моз кокниа гӧрддзасис.
Недыр мысти шай-паймуні.
Овмӧсса веськӧдлысь, кӧть ми нин минут дас вит варовитім, ни ӧтчыдысь эз казьтыштлы быдсяма сьӧкыдлунсӧ, нелючкисӧ, кодъяс совхозсӧ босьтӧмаӧсь джаггӧрӧдӧ.
Мӧдарӧ, директор И. А. Нефедов ошкис совхозсаӧс:
— Миян овмӧслы, ӧткодявны кӧ республикаса мукӧд совхозкӧд, позьӧ шуны, везитіс йӧз вылӧ.
Бокысь воысьыс лыда морт.
Медсясӧ татчӧс сикт-грездын чужлӧм-быдмылӧм войтыр.
Ичӧтсянь найӧ бура тӧдӧны сиктса удж, сяммӧны быдтор вӧчны.
Сӧмын, ме ног, веськӧдлысьлы колӧ воӧдчыны йӧзыскӧд ӧти кывйӧ.
Ӧд стрӧг приказ, горзӧм-пинясьӧм, кызмырдӧн тшӧктӧм оз отсав.
Татшӧм «велӧдӧмыд» омӧля тай ӧддзӧдӧ делӧтӧ.
Овмӧс кытшовтігӧн директорлӧн кывъясыс кутшӧмакӧ збыльмисны.
Шуам, Сень йӧрын туруныс вӧлі нин кос да весиг тюкуйтӧма.
Буретш самӧй тайӧ тюкъяссӧ уберитісны: ӧти трактор сӧвтіс локтысь машинаясӧ, а найӧс новлісны скӧт карта дорӧ.
Тані эз вӧв ни ӧти лишнӧй морт.
И сэк жӧ делӧыс муніс.
Нарошнӧ гӧгӧрті Сень йӧрсӧ.
Ачыс виддзыс, кажитчӧ, петкӧдліс совхозса войтырлысь киподтуйсӧ: пельӧсъясысь, кыдзи и видз шӧрысь, он аддзы сідз шусяна быдмысь «тош».
Он паныдав и кольӧм кос турун чир, быттьӧкӧ ки помысь куртӧма.
Турун пызь вӧчысьяслӧн уджыс тшӧтш «пуис».
Юрсӧ лэптывтӧг муркӧдчисны оператор М. К. Бутиков, рабочӧйяс З. А. Козлов да С. Н. Костромин.
Куимнанныс, быттьӧ сёрнитчӧмаӧсь, этша кывъяӧсь, кадысь кадӧ сӧмын пӧсьсӧ чышкыштӧны.
Но тӧдчис, АВМ часі моз уджаліс.
М. К. Бутиков шуис, мый луннас шӧркодя вӧчӧны 4 тоннаӧдз турун пызь.
Уджысь пӧ ог дугӧдчылӧй.
Ӧнӧдз на став коланаыс вӧлі.
Овмӧсса специалистъяс пӧ старайтчӧны.
Бӧрыннас нин совхозса главнӧй агроном И. М. Турбылев курыда нюмъёвтӧмӧн гӧгӧрвоӧдіс:
— Миян век мыйкӧ абу.
Велалім нин.
Дзик неважӧн бырисны бумагаысь вӧчӧм мешӧкъяс.
Помасис и кӧв, нинӧмӧн лои кӧртавлыны турун пызь тыра мешӧкъяссӧ.
Медым уджыс эз сувт, ковмис шыӧдчыны отсӧгла республикаса видз-му овмӧс министрӧс вежысь дорӧ...
Ӧти кывйӧн кӧ, «От» совхозын талун вылӧ кӧрым заптӧны оз омӧля.
Совхозса войтырлӧн висьталӧм серти, таын ыджыд пайыс директорлӧн да главнӧй агрономлӧн.
Налӧн юрнуӧдӧм улын колана ногӧн, быдтор тӧд вылӧ босьтмӧн, водзвыв мӧвпыштӧмӧн котыртӧма гожся страда.
Сідз, совхозса рабочӧйясысь, сиктса войтырысь, шефъясысь, челядьысь лӧсьӧдӧма бригадаяс.
Быд татшӧм бригадалы сетӧма колана мында трактор, ытшкан, куртан машинаяс, пресс-подборщикъяс...
Дженьыда кӧ, эм ставыс, медым видз вылын йӧз уджалісны.
Сэсся совхозса администрация зільӧ ышӧдны войтырӧс.
И оз сӧмын бур кывйӧн да почёт грамотаӧн.
Шуам, быд вӧчӧм тонна турунысь, дерт жӧ, сылысь качествосӧ тӧд вылӧ босьтӧмӧн, содтӧд мынтӧны.
Таысь кындзи, бригадаяс костын мунӧ ордйысьӧм.
Вермысьясӧс, кодъяс заптасны медуна да медбур кӧрым, бара виччысьӧ нӧшта премия.
Буретш та вӧсна, чайта, «От» совхозын гожся страдаыс оз «чот».
Ог кут мудзтӧдны уна пӧлӧс лыдпасӧн.
Сідз, июль 28 лун вылӧ овмӧсын турун кузя урчитӧм планысь нин заптӧма коймӧд юкӧнсӧ.
А главнӧйыс, сійӧ бур качествоа.
Сідз жӧ вӧчӧма 70 тонна турун пызь.
Ещӧ мӧд та мында, и план лоӧ тыртӧма.
Совхозса директор И. А. Нефедов эскӧдіс:
— Овмӧс кӧрымсӧ заптас кӧнкӧ 80 процент вылӧ.
Гашкӧ, вермам вӧчны на и унджык.
Поводдяыс кӧ миянӧс оз конйышт, тӧвйыны кутам ас кӧрымӧн.
Век жӧ «От» совхозлы ӧнія рыноклань вуджан кадӧ оз кокниа овсьы.
Техника, запчасьт, ломтас-мавтас, мукӧдтор лунысь-лун донсялӧ.
Весиг сьӧм абу тырмымӧн.
Но сиктса войтыр абу шӧйӧвошӧмаӧсь.
Найӧ, кыдзи и водзті, вӧчӧны ассьыныс быдлунъя удж.
М. ЛАДАНОВ.
Емдін район.
В. ЯЧМЕНЕВЛӦН снимокъяс вылын: видз вылын; совхозса директор И. А. Нефедов; овмӧсса шӧр агроном И. М. Турбылев шефъяскӧд; водитель Роман Галиев.

#Коми_му_1992-08-01
БУРА ДАСЬТЫСЬНЫ ТӦВ КЕЖЛӦ
Кольӧм лунъясӧ бара вӧлі республикаса правительстволӧн заседанньӧ, кодӧс нуӧдіс Совминса юрнуӧдысь В. И. Худяев.
Медводз сэні ыджыд да ёсь сёрни вӧлі сы йылысь, кыдзи народнӧй овмӧс дасьтысьӧ локтан тӧлын уджалігкежлӧ.
Та йылысь неыджыд доклад вӧчис «Комижилкомхоз» ӧтувтчӧмса генеральнӧй директор Е. Н. Борисов.
Сёрнитісны «Комиэнерго» ӧтувтчӧмса генеральнӧй директор М. Д. Косолапов, «Печоршахтострой» комбинатса шӧр инженер О. Н. Смолин, ӧткымын мукӧд хозяйственнӧй веськӧдлысь.
А сідзжӧ Вӧркутаысь, Интаысь, Ухтаысь, Усинскысь, Сыктывкарысь администрацияясса юралысьясӧс вежысьяс.
Министръяслӧн Сӧвет нимсянь кыв босьтлісны Совминса юрнуӧдысьӧс вежысь В. С. Бибиков, финансъяс кузя министр А. В. Захаров, Коми коммерческо-посредническӧй компанияса президент Г. Г. Набокин.
Республикаса гырысь ведомствоясӧн веськӧдлысьяс зілисны петкӧдлыны, мый найӧ тыр вынӧн лӧсьӧдчӧны тӧв кежлӧ.
Эм пӧ, кӧть и вывті донысь судзӧдам, колана мында стрӧитчан материал и оборудованньӧ, заптам тырмымӧн ломтас, сӧмын ӧткымын нелючкияс падмӧдӧны старанньӧсӧ.
Ыстысисны республикаын и дзоньнас Рочмуын омӧль общественно-политическӧй да социально-экономическӧй олӧм вылӧ.
Зэв пӧ дзескыд уджалысь коллективъяслы удждон вылӧ сьӧмӧн, оз тырмыны рабочӧйяс да специалистъяс.
Сы вӧсна мый йӧзыс помся пышйӧны кооперативъясӧ, ичӧт уджаинъясӧ; кӧні налы кызджыка мынтысьӧны.
А уджалысьтӧг кольӧм государственнӧй организацияяс да предприяттьӧяс киссьӧны.
Ухтаын со тадзи лоис некымын строительнӧй ӧтувтчӧмкӧд да тресткӧд.
Асьнысӧ эз вӧйпны и каръясысь администрацияясса юрнуӧдысьяс, кӧть эськӧ и зэв этша освоитісны во джынйӧн таво вылӧ лишӧдӧм сьӧмсӧ.
Сідзжӧ корсисны правдайтчан помкаяс, мый омӧля отсалӧны «Воркутауголь», «Коминефть» ӧтувтчӧмъяс, стрӧитчан организацияяс.
А ӧд тӧв кежлӧ дасьтысьӧны республикаын и збыльысь омӧля, сійӧ жӧ Вӧркутаын, Интаын, мукӧд карын да районын.
Совмин заседанньӧ вылын вӧлі пасйӧма, мый таво тайӧ уджыс мунӧ российскӧй экономикаын кризис дырйи.
Татшӧм условйӧясын торйӧн колӧ ас кадӧ да бура лӧсьӧдны тӧв кежлӧ шоныд да энергия сетысь, коммунальнӧй овмӧсса объектъяс.
Локтан ар да тӧв кежлӧ мыйсюрӧ вӧчсьӧ, но ӧткымын карса да районса администрацияяс слаба юалӧны уджаинъясса да организацияясса веськӧдлысьяслысь.
Ньӧжйӧ дзоньталӧны шоныд сетысь объектъяс Ухтаын, Вуктылын, Усинскын, Сосногорскын, Сыктыв, Койгорт, Емдін районъясын.
Дыр нюжалӧм ломтысян сезон вӧсна сёрӧн заводитісны вайӧдны пӧрадокӧ инженернӧй коммуникацияяс, мыськавны ортсыса да керкаяс пытшкӧсті мунысь теплосетьяс.
Ёна кольччӧмӧн дасьтӧны тӧв кежлӧ оланін Вуктылын, Вӧркутаын, Усинскын, Печӧраын, Емдін районын. «Интауглестрой» трест зэв ньӧжйӧ выльмӧдӧ магистральнӧй теплӧвӧй сетьяслысь Полюс кытшса радиус, абу дасьӧсь тӧв кежлӧ Интаса ТЭЦ да «Рытыввыв» шахталӧн котельнӧй.
Интаын нӧшта и шоныдыс оз тырмы сы вӧсна, мый уна олысь аснаукӧн йитӧны теплосетьяс дорӧ гаражъяс, мукӧд стрӧйба.
Эновтчытӧг колӧ вайӧдны тыр пӧрадокӧ и Ухтаса ТЭЦ, кодлӧн насоснӧй юр станцияын авария вӧсна юль шӧрын карса олысьяс да уджаинъяс куим лун олісны пӧсь ватӧг.
Ньӧжйӧ заптӧны тӧв кежлӧ из шом Печӧра карса, Сыктыв да Емдін районъясса уджаинъясын.
Уналаын эз чӧжны колана мында ломтас запас сэк кежлӧ, этшаджык кӧ кутасны либӧ дзикӧдз дугӧдасны сетны газ.
«Комилеспром» ӧтувтчӧм омӧля дасьтӧ тӧв кежлӧ жилищно-коммунальнӧй объектъяс Удора районса болгара вӧр лэдзысьяслӧн посёлокъясын.
«Коминефть» ӧтувтчӧм эз примит став мера, медым бурмӧдны уджсӧ газокомпрессор  станциялысь да весавны Ускарса котельнӧйясын ломтан ӧтсор петан биару.
«Комиэнерго» ӧтувтчӧмлӧн электросеть овмӧсас воддза моз вывті ыджыд удж усьӧ 220 киловольт напряженньӧа ЛЭП-лӧн Ухта — Микунь юкӧн вылӧ.
Тайӧ оз лэдз сетны Печӧраса ГРЭС-ысь да Сосногорскса ТЭЦ-ысь энергия республикаса лунвыв районъясӧ, кӧні оз тырмы электротокыс.
Надзӧн решайтсьӧны вопросъяс, медым содтыны шоныд сетан вынйӧръяс Вӧркутаын, Интаын, Ухтаын, Сыктывкарын.
Сьӧм тырмытӧмла Вӧркутаын сьӧкыд лӧсьӧдны тӧв кежлӧ ТЭЦ-1 да ТЭЦ-2. Оз вермыны мӧдӧдны энергомонтажникъяслысь бригада, медым видлыны уджын мӧд номера ТЭЦ-лысь ӧкмысӧд котлоагрегат.
Республикаын графикысь кольччӧмӧн стрӧитсьӧны коммунальнӧй объектъяс, январ-юньын вочӧжся планыс тырис сӧмын 40,7 процент вылӧ.
Медся ёна кольччисны Министръяс Сӧветлӧн, Печӧра да Сосногорск каръясса администрацияяслӧн УКС-яс, а сідзжӧ Сыктыв, Кулӧмдін, Луздор, Чилимдін районъяс.
Сыктывдін да Изьва районъяс эз весиг заводитлыны освоитны лишӧдӧм средствояссӧ.
«Сыктывкарстрой» трест, «Печоршахтострой» комбинат, «Комилесстрой» аренднӧй проектно-строительнӧй ӧтувтчӧм ӧтдортчисны ассьыныс жилищно-коммунальнӧй овмӧс тӧв кежлӧ дасьтӧмысь, ӧткажитчӧны ньӧбны ломтас.
«Комигражданстрой» ӧтувтчӧм пыр этшаджык и этшаджык капитальнӧя дзоньталӧ оланін, кольӧм каднас тавося плансӧ тыртіс муртса 33 процент вылӧ.
Тӧв кежлӧ жилищно-коммунальнӧй овмӧс бура дасьтӧм, арнас да тӧвнас народнӧй овмӧсса юкӧнъяслӧн лючки уджалӧм могысь Министръяслӧн Сӧвет тшӧктіс медводз ас кадӧ эштӧдны став тайӧ уджсӧ.
Каръясса да районъясса администрацияяслы, министерствояслӧн да ведомствояслӧн уджаинъяслы индӧма бырӧдны казьтыштӧм нелючкияссӧ.
Сувтӧдӧма стӧч могъяс Коми коммерческо-посредническӧй компанияса, «Комижилкомхоз», «Комиэнерго», «Коминефть», «Комилестоппром», «Комигражданстрой» ӧтувтчӧмъясса веськӧдлысьяслы.
Каръясса да районъясса администрацияяслы уджаинъясса да организацияясса веськӧдлысьяскӧд ӧтвылысь август 15 лунӧдз индӧма видлавны, кыдзи войтыр овмӧс дасьтысьӧ локтан тӧв кежлӧ.

#Коми_му_1992-08-01
КОДІ НӦ «КИСЬМЫТӦМЫС»?
Тавося июнь 27–28 лунъясӧ Эстмуын, ичӧтик Отепя карас, вӧлі представиттӧм народъяс да нацияяс организациялӧн (НННО) регионвывса сӧвещанньӧ.
Организацияыс ставмирса, котыртсис 1991 вося январын.
Сылӧн председательыс Тартуса университетысь профессор Линнард Мялль.
Сӧвещанньӧ вылас Гаагаысь воліс и НННО-са генеральнӧй секретар М. ван Вальт.
Медыджыд сёрниыс сӧвещанньӧ вылас вӧлі Рочмуын олысь народъяслӧн судьба йылысь.
Асланыс видзӧдласъясӧн юксисны татара, коми, эст да финн (Россияын олысьяс) народъяслӧн представительяс.
Коми народ нимсянь сёрнитіс коми народӧс сӧвмӧдан комитетса председатель В. П. Марков.
Комитетса веськӧдлысьяслысь видзӧдлассӧ подулавны отсаліс комитетса жӧ член юрист Н. В. Жилин.
Сыктывкарысь 25 номера школаса велӧдысь В. Д. Сыскина да ме вӧлім наблюдательясӧн, но вермим и юксьыны асланым мӧвпъясӧн.
Сӧвещанньӧӧн вынсьӧдӧм документӧ пырис и менам ӧти мӧвп.
Медсясӧ, дерт, ми кывзім.
Да нӧшта ачым гижи кык лунся удж кузя протокол.
Сійӧ зэв бура петкӧдлӧ, коді мый дон сулалӧ, кодарлань синӧ.
Видлалан сёрни кузяыс аслас видзӧдлас вӧлі В. П. Марковлӧн.
Сӧвещанньӧ вылӧ чукӧртчӧм йӧз донъялісны сылысь кывъяссӧ эз кыдзи коми народлысь корӧмъяссӧ да кӧсйӧмъяссӧ, а кыдзи кутшӧмсюрӧ политическӧй котырлысь нырвизьсӧ, код серти и уджалӧны коми народӧс сӧвмӧдан комитетса юралысьяс.
Татшӧм кывкӧртӧдсӧ вӧчны отсаліс ачыс Валерий Петрович.
Докладсьыс вель ыджыд юкӧн сійӧ видзис сы вылӧ, медым петкӧдлыны юралысьяскӧд «тышсӧ».
Комитетса председательлысь бӧрйӧм туйвизьсӧ донъялісны кыдзи уступническӧйӧс, соглашательскӧйӧс, сӧветуйтісны коми народлы (комитетса председатель пыр) повтӧгджык да падъявтӧг уджавны ассьыс корӧмъяссӧ да кӧсйӧмъяссӧ олӧмӧ пӧртӧм вылын.
Нация мездмӧдан ӧтмунӧмӧн чӧжӧм опытыс (Эстмуын, Татарстанын, Чечняын) петкӧдлӧ, мый сӧмын тадзи позьӧ мыйкӧ шедӧдны.
Жаль, но ме ачым унаысь кывлі Валерий Петровичсянь, мый «Тотаралӧн вариант миянлы оз лӧсяв».
Тайӧ сылӧн видзӧдлас.
Мӧд ногӧн лыддьӧны коми йӧз.
Та вылӧ индӧны «Коми му», «Рытъя Сыктывкар» газетъясын налӧн йӧзӧдӧм гижӧдъясыс.
Артмӧ, мый сӧвещанньӧ вылӧ чукӧртчӧм войтырыс збыль ёнджыка тӧждысьӧны коми народ вӧснаыс, а оз комитетса председатель В. П. Марков.
Бур, мый Валерий Петровичлӧн видзӧдласыс эз мешайт примитны Российскӧй Федерацияын олысь народъяслӧн судьба йылысь заявленньӧ.
Сійӧ видзӧдӧ ылӧджык документъясысь, кодъясӧс примитіс финн-йӧгра народъяслӧн Ижкарса съезд.
Медыджыд торъялӧмыс сыын, мый Ижкарсаын некыдз оз гаравсьы республикаяслӧн национально-государственнӧй суверенитет йылысь.
Тадзи съезднас веськӧдлысьяс ӧвтыштчисны коми, мари, мордва да удмурт народъяслӧн збыль корӧмъясысь, кодъясӧс найӧ висьталісны асланыс съездъяс вылын.
А вот НННО-лӧн сӧвещанньӧ пыдди пуктіс да гижис аслас заявленньӧас: «Уна республика вермас шедӧдны асшӧрлун».
Ижевскса съезд ошкис федеративнӧй договор, кодын аддзӧма «финно-угорскӧй народъяслысь сувереннӧй правояс олӧмӧ пӧртӧм вылӧ позянлун».
НННО-лӧн сӧвещанньӧ лыддьӧ мӧд ног: «Федеративнӧй договор народъяслӧн суверенитет правояс вылӧ некутшӧм юридическӧй гарантия оз сет».
И медбӧрын, ижкарса съездӧн веськӧдлысьяс ӧвтыштчисны сыысь, медым шыӧдчыны ООН-ӧ да корны видзӧдлыны, кыдзи торкавсьӧны мортлӧн правояс финно-угорскӧй народъяслӧн муяс вылын, кодъяс пырӧны Российскӧй правительстволӧн юрисдикция улӧ.
Непредставленнӧй народъяслӧн да нацияяслӧн сӧвещанньӧ «лыддьӧ коланаӧн лӧсьӧдны торъя документ, кӧні висьтавсьӧ Россияын народъяслысь да мортлысь правояс торкалӧм йылысь да тшӧктіс дасьтыны документсӧ Тартуса координационнӧй центрлы».
Ме кӧсъя висьтавны, кутшӧм ногӧн вӧлі вынсьӧдӧма НННО-лысь заявленньӧсӧ.
Тані зэв ыджыд пайыс Татарстанса делегациялӧн.
Сэтчӧ пырисны Татарстанса президентлӧн сӧветник Рафаэль Хаким, том йӧзлӧн прогрессивнӧй национальнӧй организацияясса войтыр Зульфида Сагдеева да Гульсина Мухамедзянова.
Заявленньӧлӧн подувнас лоис Рафаэль Хакимлӧн видзӧдласыс.
Ачыс вузса неважӧнся преподаватель.
Перестройкалӧн медводдза воясас вӧлі Татарстанын нациялысь ӧтмунӧм котыртысьяс лыдын.
Мортсӧ пыдди пуктӧ президент, но сӧвещанньӧ вылас, дерт, сёрнитіс эз сы нимсянь, а висьталіс Татарстанса народлысь корӧмъяссӧ да кӧсйӧмъяссӧ.
«Тотара йӧзкостса шӧринлӧн Известия» газет сиис сӧвещанньӧыслы ассьыс лист бокъяссӧ, сетіс и Рафаэль Хакимлысь «Империя вальдігӧн» гижӧд, кодӧс «Коми му» дженьдӧдӧмӧн заводитіс йӧзӧдны юль 18 лунся номерсянь.
Татарстанын нация мездлун кузя уджыс мунӧ.
А кыдзи миян, Рочмуын олысь финн-йӧгралӧн?
Федеральнӧй да республиканскӧй юралысьяс, нация ӧтмунӧмъясӧн «зіля юралысьяс» миянлы вӧзйӧны «национальнӧй вопрос решитан» мӧд туй, коді вайӧдӧ народъясӧс вочасӧн бырӧдӧмӧдз.
Мӧд ногыс он и вермы донъявны Ижкарса съездӧн примитӧм документъяссӧ.
Гашкӧ, съездсӧ котыртысь да нуӧдысь юралысьясыс ӧні мыйкӧ вермӧны вӧзйыны?
Ыстысьӧны сы вылӧ, быттьӧ финн-йӧгра народъясыс «эз на кисьмыны» ас кежысь ассьыныс туйсӧ бӧрйӧмӧдзыс.
Но тайӧ ньӧти оз инмы «юралысьясныслы», мӧд ногӧн кӧ, нация ӧтмунӧмъясса чиновникъяслы.
Тайӧ найӧ мырдӧн бӧжалісны Ижкарса съезднас, тайӧ найӧ восьтісны народъяс нимсянь сёрнитан да решайтан правосӧ, дерт, ас йывсьыныс ньӧти вунӧдтӧг.
Эм мый вылын мӧвпыштны финн-йӧгралы.
Абу-ӧ кад корсьны выль юралысьясӧс?
Али правӧсь коми народӧс сӧвмӧдан комитетысь В. П. Марков, П. И. Осипов, В. Ф. Канев, А. А. Попов, А. С. Безносиков, В. С. Осипов, Н. В. Жилин, мукӧдъяс, кодъяс мырдӧн зільӧны эскӧдны, мый коми народыс «эз на кисьмы» ас кежысь ассьыныс туйсӧ бӧрйӧмӧдз?
Налысь мӧвпсӧ кӧ водзӧ нуӧдны, комияс оз вермыны вӧчны историяас ассьыныс кок туйсӧ.
Со и эз ло ижкарса съездлӧн документъясын народъяслӧн ас кежысь ассьыныс туйсӧ бӧрйӧм вылӧ инӧдыс.
Сэк жӧ асьсӧ национальнӧй бюрократия ньӧти оз дзескӧд.
Уна документын пасйӧма, мый буретш сійӧ и сӧмын сійӧ, вермӧ сёрнитны народ нимсянь.
Отепя карын непредставленнӧй народъяслӧн (кодъяс оз пырны ООН-ӧ) сӧвещанньӧ вылын вӧчӧм протокол выль пӧв видлалігӧн бара видзӧдлі, эг-ӧ сорсьы В. П. Марковлӧн видзӧдлас йылысь висьталігӧн.
Валерий Петрович сёрни панігас нин пасйис, мый кутас висьтасьны кыдзи финно-угорскӧй народъяс ассоциацияса сопредседательясысь ӧти.
Вӧліны ратификация, компромисс, Российскӧй Федерацияса Конституция да нация ӧтмунӧм йылысь кывъяс.
Кутшӧм могъяс сулалӧны ӧні, мый вӧчны водзӧ вылӧ и кытчӧдз тайӧ ставыс вайӧдас...
И со сійӧ «кисьмытӧм» коми народ йылысь мӧвпыс: сэтчӧдз, кор народ вермас талявны историяын ассьыс кок туйсӧ, колӧ на восьлавны и восьлавны.
И тайӧ воськовъяссӧ вӧчны велӧдысьнас, кыдзи гӧгӧрвоанныд, аддзӧ асьсӧ, ас кодь национальнӧй бюрократъяссӧ, кодъяс гӧгралӧны власьт бердын да сыкӧд орччӧн.
А оз-ӧ ло бурджык, сёрнитны кӧ кутам коми народӧс сӧвмӧдан комитетса юралысьяслӧн «кисьмытӧмлун» йылысь?
Ӧд воӧн-джынйӧнӧн найӧ нинӧм эз вӧчны, медым ӧтувтны комияссӧ да збыль ышӧдны народсӧ бур вылӧ уджӧ.
Эска, мый народыс ачыс аддзас сэтшӧм ныв-пиӧс, кодъяс отсаласны сылы лоны збойджыкӧн, повтӧмджыкӧн, ӧтувтасны да петкӧдасны збыль асшӧрлун туй вылӧ.
Н. МИТЮШЕВА, коми народӧс сӧвмӧдан комитетса член, ижкарса съезд вылын альтернативнӧй платформавывса делегат, НННО-лӧн сӧвещанньӧ вылын участник-наблюдаталь.

#Коми_му_1992-08-01
ЗАКОН ЭМ, НО НИНӦМ ОЗ ВЕЖСЬЫ
Коми Республикаса Верховнӧй Сӧвет вынсьӧдіс государственнӧй кывъяс йылысь закон.
Унаӧн кекӧначасисны-радлісны, ӧні пӧ, майбыр, вӧля, коми культуратӧ позьӧ сӧвмӧдны.
А збыль вылас нинӧм оз вежсьы.
«Республика» газет йӧзӧдіс «Двуязычие не гарантировано» да «Дорогу осилит идущий» пасйӧдъяс.
Кыкнаныскӧд ме сӧглас, но первойыскӧд ёнджыка.
Тайӧ законыс нинӧм выльсӧ оз сет, коми кыв ловзьӧдан паськыд туй пӧ сійӧ восьтіс — серам.
Шуны кокньыд, а кыдз делӧ вылас коми кывсӧ паськӧдны?
Та могысь некутшӧм ышӧдантор абу, и сійӧ вӧлі и лоас роч кывлӧн бӧжас.
Шуам, Татарстанын сетсьӧ 10 во, медым став гражданаыс тӧдісны роч кындзи тотар кыв.
Таджикистанын — нёль.
А медым лоны Балтия канмуясса гражданаӧн, колӧ сдайтны каналан кывъяс кузя экзамен.
А коми сӧмын бумага вылын государственнӧй.
Кыдз гижӧ «Молодёжь Севера» газет (июль 24 лун), Сыктывкарса университетысь ректор дыркодь абу кывлӧма Сыктывкарын коми сёрнисӧ, но ог тӧд, кысь юргӧ сійӧ «Чушканзіса» главнӧй редакторлы.
Тыдалӧ, пӧрысь йӧзсянь, кодъяс 10–15 во мысти вӧльнӧй свет вылас оз нин лоны.
А сідз шусяна коми интеллигенция оз ёна пыдди пукты чужан кывтӧ.
Со неважӧн тӧдмӧдісны (тайӧ ӧні презентацияӧн шусьӧ) «Коми гор» радиотелекомпаниякӧд, тшӧтш и телевизор пыр петкӧдлісны.
Эськӧ заводитлі видзӧдны, да ӧдйӧ дугӧдчи.
Гӧгӧрвои, мый тайӧ абу некутшӧм «коми гор», а «роч гор», гашкӧ, весиг и «английскӧй».
Сёрнитісны рочӧн, сьылісны рок английскӧй кыв вылын.
Ог гӧгӧрво, мыйла тадз, яндысьтӧг либӧ сералӧм ради сетісны пӧръясяна ним выль радиотелекомпаниялы.
Шуисны кӧ нин «Коми гор», медым кӧть джын передачаыс муніс комиӧн, мукӧдыс — роч либӧ республикаын мукӧд сёрниа олысьяслӧн кыв вылын — немецкӧй, татарскӧй, украинскӧй да с. в.
Но быть комилы сетны унджык кад.
Телевиденьӧса, радиоса журналистъяслы, кодъяс дасьтӧны-вӧчӧны коми передачаяс, мынтыны содтӧд.
А. Ершов «Коми муын» гижліс нин, мый луннас телевиденньӧ комиӧн петкӧдлӧ-сёрнитӧ ӧти час.
Тайӧ абу сідз.
Овлӧ, дас минут сӧмын лишӧдасны «Выльторъяс» вылӧ, со и ставыс.
Сэсся заводитчӧмсяньыс помӧдз рочӧн.
Сідзкӧ, колӧ содтыны коми передачаяс, либӧ радиотелекомпаниялы сетны «Роч гор» выль ним.
Тадз эськӧ вӧлі честнӧйджык да стӧчджык.
Государственнӧй кывъяс йылысь закон примитӧмыс нинӧм эз веж районъясын, кӧні унджыкыс коми олысь, кык да джын газетысь кындзи («Парма гор», «Звезда» да джынвыйӧ «Выль туйӧд») ставныс петӧны рочӧн.
Ачыс кӧ законыс асьсӧ збыльмӧдӧм вылӧ сетӧ дас вит во, сідзкӧ, районъясын колӧ нин заводитны мыйкӧ вӧчны.
Медводз, став бумагаа уджсӧ, делопроизводствосӧ вӧчны комиӧн.
Индыны районъясса администрацияясӧ чиновникъясӧн коми кыв тӧдысьясӧс, национальносьт вылӧ видзӧдтӧг.
Мед вӧлі позьӧ районын Сӧветлысь сессия нуӧдны комиӧн жӧ.
Коді оз тӧд — пыр жӧ сёрнитігас вуджӧдны роч вылӧ, синхроннӧй перевод шусьӧ.
Йӧзӧс могмӧдан организация-учрежденньӧӧ босьтны коми кыв тӧдысь войтырӧс.
Уджаинса веськӧдлысь мед сдайтіс коми кузя экзамен да с. в.
Тані некодӧс оз ло дзескӧдӧма.
Ӧд вӧвлӧм СССР-са республикаяслӧн законъяс нӧшта на чорыдджыка юалӧны кыв тӧдӧм вӧсна.
Юль 7 лунӧ «Коми му» йӧзӧдіс Р. Ульяновалысь гижӧдтор, кӧні корӧ «Чушканзі» да мукӧд газет-журнал лэдзны тшӧтш и рочӧн.
Сы серти артмӧ: роч кыв отсӧгӧн бурджыка доръям чужан мунымӧс.
Тадз оз ло.
Тадзнад чужан кыв вошас, сорасяс мукӧдкӧд — нинӧм сэсся оз коль.
Роч кыв отсӧгӧн дорйысьӧмыд вайӧдас сыӧдз, мый коми войтырыс оз ло.
Вочасӧн вошас и республикалӧн тӧдчанлуныс, нимыс.
Первой рочмӧдам журнал джынсӧ, сэсся водзӧ и водзӧ.
Эг на аддзыв, мед роч изданньӧ вуджӧдлісны коми вылӧ, джынвыйӧ петліс комиӧн.
Ӧні больгам коми кыв сӧвмӧдӧм йылысь, артмӧ — мӧдарӧ.
Донъяс содӧм бӧрын Коми книжнӧй издательство эз на лэдз ни ӧти коми небӧг.
Со тадзи государственнӧй кывъяс йылысь законтӧ збыльмӧдам.
В. САЖИН.
Сыктывкар.

#Коми_му_1992-08-01
ВЕСЬКӦДЛЫСЬЯССӦ ӦЛӦДӦМА
Июль помын редакцияӧ Сыктывдін районысь Граддор грездса пенсионеръяс, инвалидъяс да войнаса участникъяс нимсянь шыасьліс В. П. Сивков да юӧртіс, мый налы ни майын, ни июньын эз сетавлыны прӧдуктаяс.
Войдӧр пӧ быд тӧлысся 25 лунӧ сетавлісны, а ӧні дугдісны.
Василий Петровичлӧн письмӧ кузя редакция корис вочавидзны Сыктывдін районса администрацияӧс.
Воча кывсӧ мӧдӧдіс администрацияса юралысьӧс вежысь Н. Ботош.
Сійӧ юӧртіс, мый, кӧть и сьӧкыда районас олӧны сёян-юан прӧдуктаяснас, войнаса инвалидъясӧс да участникъясӧс век могмӧдлісны.
Сыысь, мый «вунӧдісны» Граддор грездса татшӧм войтырсӧ, мыжаӧсь Сёська сиктса администрацияӧн юралысь В. М. Канев да кооппредприяттьӧса директор В. П. Гребнев.
Кыкнан веськӧдлысьсӧ стрӧга ӧлӧдӧма.
Окота эскыны, мый татшӧм омӧльторйыс водзӧ оз ло.
Сӧмын тай мӧд ногӧн лыддьӧны редакцияӧ шыасьысь войтыр.
Медсясӧ бара жӧ пенсионеръяс.
Найӧ тшӧкыда норасьӧны, шуам, йӧзӧс социальнӧя доръян учрежденньӧяс вылӧ.
Гижӧны, мый либӧ пенсиясӧ абу сідз арталӧмаӧсь, либӧ некымын тӧлысь нин оз вайны.
Письмӧясыс воӧны республика пасьталаысь.
Тыдалӧ, мый меставывса юралысьяслы оз нин эскыны да та вӧсна отсӧгсӧ корӧны газетын уджалысьяссянь.

#Коми_му_1992-08-01
МУДЗӦМАӦСЬ ИНДАЛӦМСЬЫД
Кулӧмдін районса администрацияӧн веськӧдлысь С. П. Каплин чукӧртіс сикт-посёлокъясса юралысьясӧс кызвыннас сы вӧсна, медым найӧ ёнджыка тӧждысисны стрӧитчӧм вӧсна.
Вывті этша да ньӧжйӧ кутісны лэптыны производственнӧй стрӧйбаяс да керка.
Сідз, кольӧм во джынйӧн эштӧдӧма сӧмын 480 квадратнӧй метр оланін, кор водзті татшӧм жӧ кад чӧжыс сдайтлісны 2,3–3 сюрс квадратнӧй метр.
Во заводитчигӧн стрӧитчысьяс ыстысисны сьӧм тырмытӧм вылӧ, а ӧні сьӧмыс эм да оз вермыны сійӧс освоитны.
Государственнӧй капвложенньӧяссӧ, а найӧс районлы торйӧдӧма 70 миллион 403 сюрс шайт, бӧр вермас босьтны республикаса финансъяс министерство да сетны сэтчӧ, кӧні сійӧ оз тырмы.
Ньӧжйӧ стрӧитчӧ оз сӧмын медся вынйӧра организация — «Стрӧитель» кооператив, но асьныс уджаинъяс да организацияяс.
Шуам, таво ни ӧти керка на эз эштӧд Помӧсдінса леспромхоз, Кулӧмдінса кылӧдчан контора, «Керчомъя» совхоз да мукӧд уджаин, кӧть уналӧн вӧлі урчитӧма сдайтны 3–5 керкаӧн.
Помкаыс — оз тырмыны йӧз.
Сідз, «Стрӧительын» кӧ уджаліс водзті шӧркодя 150 морт, ӧні — сӧмын 80.
Во заводитчигас, кор эз вӧв сьӧм, вель уна мортӧс «чинтіс» ачыс кооперативса юрнуӧдысь Н. А. Булышев, а бӧрынджык стрӧитчысьяс кутісны пышйыны асьныс: удждон тані вывті ичӧт.
3 сюрс шайт — буретш та мында нажӧвитісны шӧркодя быд тӧлысь «Стрӧительса» уджалысьяс кольӧм во джынйӧн.
Вӧлі, кор рабочӧйяс нинӧм эз вӧчны, пукалӧмӧн виччысисны удждон содтӧмсӧ.
Тайӧ сідзжӧ тӧдчис удж ӧд вылӧ.
Этша йӧзаӧсь лоины и уджаинъяслӧн стрӧитчан бригадаяс, кодъяс стрӧитчӧны ас вынӧн.
Та вӧсна стрӧитӧны зэв дыр.
Тайӧ кивыв гусясьысьяслы, кодъяс кыскӧны аслыныс дзик ставсӧ — рубероидсянь ӧдзӧс да ӧшинь куричӧдз, перъялӧны весиг пуктӧм рамаяс.
Коліс чайтны, мый кывкутанатор йылысь сёрнитысьяс корсясны уджсӧ бурмӧдан кутшӧмкӧ туй, но ёнджыкасӧ лыддьӧдлісны омӧль уджлысь помкаяс да элясисны кодкӧ вылӧ.
Сідз, Помӧсдінса администрацияӧн веськӧдлысь М. В. Курочкин висьталіс, мый веськодь стрӧитчӧм дінӧ Помоздинскӧй леспромхозса директор Н. С. Печеницын.
Оз мыччӧдлы нырсӧ «Серпантин» кооперативса председатель Т. Е. Старцева, кодлӧн уджалысьяс лэптӧны коймӧд во нин культура керка дінӧ содтӧд (сійӧс колӧ вӧлі нин сдайтны Помӧсдінын чужӧм нималана коми гижысь В. Т. Чисталевлӧн (Тима Веньлӧн) чужан лунсянь 100 во тыригкежлӧ, кодӧс пасйисны 1990 воын — В. Л.)
Районса агропромышленнӧй ӧтувтчӧмса главнӧй инженер-стрӧитель И. С. Остапов элясис «Стрӧитель» вылӧ, сійӧ пӧ этша стрӧитӧ сиктын, кызвын стрӧйбасӧ кыпӧдӧ сӧмын райцентрын.
Казьтыштӧм нин Н. А. Булышев ыстысис уна комиссия вылӧ, кодъяс пӧ зільӧны быд ног чинтыны удждон.
Колӧ шуны, мый сыысь, И. С. Остаповысь да районса администрацияӧн веськӧдлысьӧс стрӧительство кузя вежысь А. И. Кулясовысь кындзи, кодъяс тӧдӧны стрӧитчан делӧ, сэсся некод эз вӧв.
Да и найӧ эз вермыны висьтавны, кыдзи-мый ӧддзӧдны удж, бурмӧдны стрӧитчӧмсӧ.
— Ми корлім тіянӧс, администрацияясӧн юрнуӧдысьясӧс, сы вӧсна, мед стрӧитчӧмсӧ эн лэдзӧй син увсьыныд, — кыв кӧрталіс сӧвещанньӧ вылас С. П. Каплин.
— Воанныд гортаныд да видзӧдлӧй, мыйла артмӧ тадзи, лёка.
Быд ногыс отсалӧй ас керка стрӧитысьяслы, мед буретш налы, а эз вузасьысьяслӧн рӧдвужлы, веськаліс цемент и шифер, краска и мукӧдтор.
Районын власьтыс — ми, и колӧ кыв кутны тайӧ удж вӧсна медся ёна.
Ог кӧ кутӧй стрӧитчыны — дзикӧдз ставыс эндас.
Сӧвещанньӧ бӧрын ме юалі администрацияӧн веськӧдлысьӧс экономика кузя вежысь Н. Н. Кармановлысь, мый тӧлкыс татшӧм чукӧртчылӧмысь?
— Места вылын администрацияясӧн веськӧдлысьяс талун ылынӧсь стрӧитчӧмын сьӧкыдлунъяссьыс, — шуис Николай Николаевич.
— А стрӧитчытӧг оз ло водзӧ некутшӧм подув.
Власьтлы колӧ ӧтув уджавны предприяттьӧясӧн веськӧдлысьяскӧд.
Мӧдар боксянь кӧ, тайӧ сӧвещанньӧсӧ вӧлі урчитӧма водзвыв, сійӧ — план серти нуӧдантор.
Водзті исполкомлӧн заседанньӧяс вылын ми видлавлім жӧ татшӧм вопросъяссӧ.
Ӧдвакӧ, ме думысь, лоас сыысь ыджыд пӧльза.
Эз-ӧ тайӧс гӧгӧрвоӧмӧн «бӧрыньт» мероприяттьӧсӧ местаяс вылын администрацияӧн юралысьяс пӧвстысь пӧшти джынйыс?
Дышӧдӧма нин индалӧмтӧ кывзыны.
В. ЛОДЫГИН.

#Коми_му_1992-08-01
СӦМЫН ПРАВДАЙТЧӦНЫ
Воддза моз тшӧкыда йӧзыс норасьӧны пассажирскӧй автотранспортлӧн удж вылӧ.
Ӧти неыджыд гижӧд вель важӧн нин воліс и миян газетӧ Сыктывдін районса Придаш сикт сӧвет улӧ пырысь Ипать грездысь:
«Дона редакция!
Корам отсавны миянлы со татшӧм делӧын.
Тавоӧдз Сыктывкарса автобус волывліс Ипатьӧдз субӧта асылӧ да вежалун рытӧ.
А выль во бӧрын, мыйлакӧ, вежисны расписанньӧсӧ.
Субӧтаӧ асывнас пыдди автобус татчӧ кутіс волывлыны рытнас.
Татшӧм расписанньӧыд миянлы оз лӧсяв, и со мыйла.
Миян ёна нин йывмылӧм грезд бур туй воссьӧм бӧрын кутіс бӧр ловзьыны.
Карын олысь Ипатьса пенсионеръяс ньӧжйӧник заводитісны бӧр овмӧдчыны татчӧ.
Пока волывлӧны субӧта да вежалун кежлӧ дзоньтавны важмӧм керкаяснысӧ, лэптыны кутшӧмкӧ выль стрӧйба.
Да и «Паль» совхозлӧн Слудка юкӧнысь Ипатьса бригадаын уджалысьяс тшӧкыда ветлӧны республика юркарад.
А куш вежалуныд ӧтиясыслы и мӧдъясыслы этша, нинӧм оз удитны вӧчнысӧ.
Со мыйла зэв ёна корам отсавны, медым субӧтаас автобусыс бӧр кутіс волывлыны карсяньыс асывнас».
Письмӧсӧ кырымалӧмаӧсь Е. Рогова, Н. Осипов, В. Полугрудов да мукӧд — ставыс 17 морт.
Тайӧ письмӧ йывсьыс ми важӧнкодь нин юӧртлім телефон пыр пассажирскӧй автотранспортлӧн Сыктывкарса производственнӧй ӧтувтчӧмӧ (СПОПАТ) эксплуатация отделас.
Юалім, мыйла найӧ Ипатьӧ автобуссӧ субӧта асылӧ пыдди кутісны мӧдӧдны рытнас.
Но отделса нывбаба-инженер вочавидзис, мый та кузя колӧ сёрнитны сӧмын ӧтувтчӧмса директоркӧд либӧ сійӧс вежыськӧд.
И со кольӧм лунъясӧ звӧниті СПОПАТ-са директор Ю. М. Юринлы, кори аддзысьлыны сыкӧд пассажирскӧй автотранспортлӧн удж йылысь сёрнитыштӧм могысь.
А Юрий Михайлович шуӧ, мӧдӧдӧй пӧ ассьыныд юалӧмъястӧ письмӧӧн, ми тані видлалам найӧс да сетам квалифицируйтӧм (тадзи и шуис — А. Б.) воча кыв.
А дзик пыр пӧ ме абу дась бура вочавидзны став тіян юасьӧм вылӧ.
Кутшӧм кывкӧртӧд позьӧ вӧчны республика юркарысь пассажирскӧй автотранспортса веськӧдлыськӧд татшӧм «сёрни» бӧрад?
Бӧръя воясӧ кӧть кымынысь накӧд лои аддзысьлӧма, ассьыныс уджсӧ бурмӧдӧм пыдди пыр корсьӧны правдайтчан помкаяс.
Оз пӧ тырмы техника, вежан часьт, уна автобус век сулалӧ ремонтын да с. в.
Со и тайӧ пӧрйӧ Ю. М. Юрин сідзжӧ юӧртіс телефон пыр, мый дзоньтавтӧм 28 автобус.
Ставыс тайӧ, дерт, сідзи и эм, но ӧд, мӧдарсянь кӧ, 1992 вося январ 2 лунсянь автобусӧн ветлан тарифъяссӧ СПОПАТ содтіс 20 пӧв.
А кутшӧма на нӧшта найӧ качасны вывлань, кор лоасны нефтепродуктаяс вылӧ мездмӧм донъяс.
Автотранспортникъяс перйӧны ветлысь-мунысь йӧзлӧн зептысь сы мында сьӧм, босьтӧны ыджыд удждон.
Асьныс жӧ кымын водзӧ, сымын пыр лёкджыка уджалӧны.
И артмӧ тадзи медсясӧ сы вӧсна, мый найӧ монополистъяс, ӧтувтчӧмыс нуӧ-вайӧ медуна пассажирсӧ карса и каръяскостса маршрутъясті.
А. БЕЛЫХ.

#Коми_му_1992-08-01
АБУ КОКНИ ТАЛУН УДОРАСА ЙӦВ-ЯЙ ПЕРЕРАБОТАЙТЫСЬЯСЛЫ
Удораса яй-йӧв заводса директор пыдди уджалысь Г. Г. Козаевӧс аддзим йӧв вӧчан цехысь.
Вӧлӧмкӧ, зэв дыр кад нин сэні абу вӧлӧма ва.
Ваялӧмаӧсь машинаясӧн.
Ӧні жӧ ва качайтан насоссӧ дзоньталӧмаӧсь, и санэпидстанцияса уджалысьяс буретш вӧлі прӧверитӧны валысь качествосӧ.
Позьӧ кӧ сійӧн пӧльзуйтчыны, дерт жӧ, мӧдасны унджык вӧчны нӧк да рысь.
— Оз окотапырысь босьтны магазинъяс йӧвтӧ, — висьталӧ Г. Г. Козаев.
— Дона пӧ.
Но тайӧ, дерт, абу медшӧр помка.
Сійӧ жӧ райпотребсоюзса магазинъясын оз кужны вузасьнысӧ.
То флягаяс абуӧсь, то мӧдтор падмӧдӧ.
Кызвын магазинас холодильник абу, оз уджав.
Йӧвсӧ кӧ ичӧтика на торговля босьтӧ, нӧксӧ ньӧти оз.
Яй-йӧв заводса кӧзӧдъясын куйлӧ 40 тонна вый.
Торговля ёнасӧ оз жӧ примит.
Сідз, Косланса орс район сайысь ньӧблӧма донтӧмджык вый, и во заводитчӧмсянь абу на и босьтлӧма мясомолзаводысь.
Ставыс тайӧ тӧдчӧ мясомолзаводлӧн финансъяс вылӧ.
Во заводитчӧмсянь убыткаыс лоис 1 миллион 200 сюрс шайт гӧгӧр.
А ӧд быттьӧ неважӧн на сёрнитісны йӧв-яй переработайтан уджаинъяслысь рентабельносьтсӧ чинтӧм йылысь.
Олӧмыс петкӧдліс, мый совхозъяслӧн да яй-йӧв заводлӧн уджыс топыда йитчӧма ӧта-мӧдкӧд.
Техника, му вынсьӧдан, комбикорм, стройматериал вылӧ донъяс содӧмыс оз лэдз вӧчны Войвылын донтӧм видз-му овмӧсса продукция.
Сідзкӧ, колӧ дотация.
Сійӧс эськӧ совхозъяслы ичӧтика сетӧны, но продукциялӧн доныс ёна содіс.
Сэсся Войвылад асдонӧ сюйӧны войвывса да районса коэффициентъяс.
Ставыс тайӧ вайӧдіс сэтчӧ, мый продукцияыс донсяліс, и сійӧс эз мӧд примитны торговля.
— Бур делӧ эськӧ вӧчисны, — висьталӧ Удораса мясомолзаводысь шӧр бухгалтер Р. М. Митина, — кор Верховнӧй Сӧвет лӧсьӧдіс республикаса агропромышленнӧй комплекс доръян фонд, но ёнджыкасӧ сійӧ лоис бумага вылын.
Сідз, тайӧ фондыс миянлы уджйӧза 9 миллион шайт гӧгӧр.
Май-июньын ни ӧти кӧпейка эз во.
Кысь артмис тайӧ сьӧмыс?
Шуам, яй-йӧв завод примитӧ совхозъяслысь скӧтсӧ 50 шайтӧн килограмм, сэк жӧ торговлялы иналам 32 шайтысь, 18 шайтсӧ мясомолзаводлы колӧ сетны фондсянь.
Со и ковмӧ босьтны банкысь ссуда да мынтысьны совхозъяслы.
Ссуда кузя уджйӧзыс кайис 4,5 миллион шайтӧдз.
Миянлы ӧні висьталӧны, мый фондлӧн эз ло сьӧмыс биржаяс пыр мусир вузалӧмысь, но таысь абу кокньыдджык.
Регыд яй, йӧв вылӧ доныс нӧшта содас.
Мыйла?
Агропромышленнӧй комплекс доръян фондысь этшаджык сетӧны сьӧмсӧ яй, йӧв вылӧ, со и ковмӧ инавны донӧнджык.
— Кывсьӧ, мый мясомолзаводын босьтӧны ыджыд удждон?
— Колӧ эськӧ мынтыны йӧзыслы, но некытысь.
Ӧні шӧркодь удждоныс 5.711 шайт, директорлӧн — 7 сюрс.
Тайӧ абу уна.
— Шуанныд, магазинъясын йӧв-яй вылӧ доныс регыд содас?
А босьтіс-ӧ торговля донтӧмджык продукциясӧ, ӧд дон содӧм йылысь вузасьысьяс тӧдӧны?
— Ме думысь, таӧдз Удораса райпотребсоюзлы делӧ абу.
А вот Косланса орсысь бӧръя кык лунас нуисны вит машина яй.
Гӧгӧрвоӧны выгӧдасӧ.
Сэсся налӧн кӧзӧдъясныс уджалӧны.
Пыралім калбас вӧчан цехӧ.
Условйӧясыс омӧльӧсь, став уджсӧ войтыр вӧчӧны ки помысь.
Та вӧсна и производительносьтыс ичӧт.
Суткиӧн вӧчӧны муртса 400–480 килограмм калбас.
Кытчӧ нӧ тайӧ районыдлы тырмас?
Райцентрын олысьяслы и то оз сюрлы.
Кор магазинъясӧ волас, пыр и ньӧбӧны.
Г. Г. Козаев эськӧ и висьталіс миянлы, мый быть колӧ ремонт вӧчны, но дзоньтасян удж вылас сьӧм абу.
— Сідзкӧ, районса олысьяслы унджык калбас не виччысьны?
— Регыдъя кадӧ, пӧжалуй, — вочавидзӧ Г. Г. Козаев, — кӧть и кӧзӧдъясын куйлӧ 40 тонна яй.
Воліс «Мясомолпром» ӧтувтчӧмса генеральнӧй директор Колунин ёрт, кӧсйысис судзӧдны коймӧд кварталын калбас пуан выль камера.
Сійӧс сувтӧдӧм бӧрын куим пӧв унджык калбас позьӧ вӧчны.
— Гожӧмнас электричествосӧ ӧтарӧ кусӧдӧны.
Эм-ӧ тіян дизельвыв электростанция?
— Йӧв вӧчан заводлӧн эм дизельыс, а начкысян пункт абу.
Кор донтӧм вӧлі, эг ньӧбӧй, ӧні ковмӧ гырддза курччавны.
Но би кусӧдӧм бӧрын кӧзӧдыс дыр оз кӧдзав, кӧдзыдыс кутчысьӧ 5–6 час.
— А кыдзи дасьтысянныд тӧв кежлӧ?
— Ӧти кывйӧн кӧ, некыдзи.
Колӧны трубаяс, ва шонтан батареяяс, но абуӧсь.
Да и коді воӧ ремонтно-техническӧй уджаинӧ, зэв дона.
Регыд ӧти выльтор уджӧ пыртам.
Ньӧбим импортнӧй оборудованньӧ, коді вӧчӧ полипак.
Мый тайӧ татшӧмыс?
Йӧв пакет вылӧ материал.
Оборудованньӧсӧ ваям Сыктывкарысь.
Яй-йӧв заводын серпасыс жугыль.
Век жӧ долыд лои сьӧлӧм вылын сыысь, мый татчӧс веськӧдлысьяс мӧвпалӧны локтан кад йылысь.
Ньӧбӧмаӧсь Мылдін районысь Ылыдзса зверопромхозысь 20 лов сьӧд ручӧс, кызвыныс энь пемӧс.
Лӧсьӧдӧны найӧс видзан овмӧс.
Зоотехникӧн уджалӧ Я. П. Шипицын, коді уна вӧ чӧж зоотехникаліс «Кослан» совхозын.
Вочасӧн кӧсйӧны видзны и лӧз кыньясӧс.
Дерт, медводдза восӧ прибыль он босьт, но вочасӧн сійӧ лоӧ, и оз этша.
Ӧд сёяныс, майбыр, тані тырмӧ.
Водзті кӧ яй шыблассӧ нуисны республикаса зверопромхозъясӧ, ӧні используйтӧны асьныс.
А. ПАЛКИН.
Удора район.

#Коми_му_1992-08-01
МИХАИЛ КАЛАШНИКОВ: МОРТ ДА ОРУЖИЕ
Америкаса историк да Смитсон музейын стрелкӧвӧй оружие юкӧнӧн веськӧдлысь Ю. Изеллӧн кывъяс серти, весиг Россияын кӧ кутасны вӧчны ёна бур оружие, век жӧ оз вермыны ӧткажитчыны Калашников автоматысь (сійӧ тӧдса став мирын кыдзи АК-47) 2025 воӧдз.
Коді жӧ сійӧ Михаил Калашниковыс?
Айму вӧсна Ыджыд тышын участвуйтысь морт, старшӧй сержант, танкист локтіс Ижкарӧ, коді нималіс аслас оборонавывса уджаинъясӧн.
Аскӧдыс вайис ӧні став мирын тӧдса АК сяма автомат, сыкӧд вӧлі и гӧтырыс Катя.
Сибырын быдмӧм том старшӧй сержант сӧмын на кутіс нимавны.
Регыд мысти, 1949 воын, Михаиллы сетісны Сталин нима І степеня премия, а бӧрынджык и Ленин нимаӧс.
Лоис Социалистическӧй Уджвывса кыкысь Геройӧн.
Калашников лоис нималана мортӧн.
Экспертъяслӧн висьталӧм серти, АК-47 автоматӧн вӧдитчӧны 55 канму армияын.
Но мый медъёна чуймӧдӧ — автоматлӧн мыгӧрыс лоис герб вылас уна канмулӧн, кодъяс тышкасисны асшӧрлун шедӧдӧм вӧсна.
Кор И-16 винтовка вӧчӧны Лунвыв Кореяын, Бельгияын либӧ Ӧтувтчӧм Штатъясын, тайӧ уна сьӧм вайӧ сійӧс лӧсьӧдысь конструктор Юджин Стоунерлы, Тайӧ кык конструкторыс аддзысисны Америкаын, кор сэтчӧ воліс Михаил Калашников.
Кыдзи и вӧвлӧм СССР-ын, сідзжӧ и ӧнія Россияын, конструкторъяслы мынтӧны этша гонорар, ог нин сёрнитӧй валюта йылысь.
Ставыс, мый найӧ босьтӧны, рытыввывса коллегаясыслӧн серти грӧшъяс.
Но Михаил Калашников оз радейт сёрнитны та йылысь.
Сійӧ зэв вежавидзысь морт.
Шӧркодь тушаа, ас дінас йӧзӧс кыскыны кужысь конструктор сёрнитӧ неуна гораджыка — тайӧ сы вӧсна, мый частӧ ветлӧ лыйсянінъясӧ.
Сійӧ век ачыс видлалӧ ассьыс оружиесӧ.
Сэтчӧ жӧ, кыдзи сибырса морт, Михаил Тимофеевич радейтӧ вӧравны.
Быд пӧрйӧ, кор ме вола сы ордӧ, Калашников чӧсмӧдлӧ менӧ йӧра либӧ кабан яйӧн, кодӧс пуӧ-пражитӧ ачыс.
Быд во ачыс солалӧ капуста, кодӧс зэв ёна радейтӧны другъясыс.
Аслысногӧн конструктор заваритӧ и чай, та вылӧ кӧть сет патент.
Татшӧм сылӧн ӧбичаыс — быдтор бурмӧдны да выльмӧдны.
Комынӧд вояс помын да нелямынӧд вояс заводитчигӧн нин танкса механик водитель Миша Калашников вӧчис кык прибор, кодъяс отсалісны бурмӧдны машиналысь тышвыв дасьлунсӧ.
1941 во помын сійӧ вӧлі танкын экипажса командирӧн.
Снаряд взорвитчӧмысь Калашников контузитчис, сійӧс нуисны госпитальӧ.
Ранитчӧм морт и тані эз вошты кадсӧ.
Сійӧ зілис лӧсьӧдны ассьыс автомат.
Тыш помасигӧн нин Михаил участвуйтіс лыйсян оружиелы конкурсын да вӧчис автомат, кытчӧ лӧсялісны 1943 вося 7,62 миллиметр калибра пуляяс.
70-ӧд воясын Калашников лӧсьӧдіс да выльмӧдіс 5,45 миллиметр калибра автомат.
Лыйсян ӧдыс содіс АКМ система серти 50 процент вылӧ, кӧть эськӧ конструкцияыс и вӧлі АК-47 механизм подув вылын.
Ӧні сылӧн нёль ныла-пиа да вит внук.
Эмӧсь и правнукъяс.
Семьясьыс сӧмын ӧти — Виктор пиыс муніс бать туйӧдыс, лоис оружие вӧчысьӧн.
Ӧтчыд Калашников-батьлысь юалісны, оз-ӧ пов сійӧ уджтӧг кольӧмысь, став мирыс кӧ шуас разоружитчыны?
— Ог, ог пов, — нюмъёвтіс сійӧ.
— Ме пыр аддза аслым удж.
Радейта вӧр-ва, зверъясӧс да лэбачьясӧс...
Оз кӧ кутны вӧчны автоматъяс, кута конструируйтны фоторужйӧ, медым сійӧ «лыйліс» сэтшӧм жӧ бура.
А сёрнитны кӧ нин лыйсян оружие йылысь, то эм мӧвп, медым сійӧн вӧдитчисны сӧмын кыйсигӧн.
Сӧмын на неважӧн Калашников йылысь позис заводитны гижны восьсӧн, и сійӧ ӧні вермӧ ветлыны рубеж сайӧ.
Ветліс АӦШ-ӧ, гӧститіс Китайын да Аргентинаын.
Неважӧн бара ветліс АӦШ-ӧ, Штурм-Рюгер ӧружйӧ вӧчысь компаниялӧн корӧм серти.
М. МАЛЫГИН.
«Мы» сӧветско-американскӧй газет.

#Коми_му_1992-08-01
КӦНІ ВЕЖНЫ СЬӦМ?..
Барнаул.
Ыджыд радлун кыпӧдіс миян «бизнесменъяслысь» выльтор — 5.000 шайта сьӧм.
Вӧлӧмкӧ, босьтчыны кӧ кужӧмӧн, позьӧ чӧжны уна озырлун.
Неважӧн Барнаулӧ воис 2,5 миллиард шайт, медым Алтай муын вермисны мынтыны йӧзлы удждон.
Но омӧльторйыс сыын, мый став сьӧмыс — 5.000 шайта.
Удждон босьтӧм бӧрын йӧзыс пыр жӧ паныдасисны сьӧкыдлункӧд: кӧні вежны ыджыд купюраяссӧ, посниджык сьӧм кӧ абу ни магазинъясын, ни сбербанкъясын.
Тайӧ проблемасӧ решитны босьтчисны сійӧ жӧ «кавказса национальностя йӧз», кодъяс кутшӧмкӧ ногӧн пыр и воисны татчӧ лунвыв мореясса берегъяс дорысь.
Барнаулса выль рынок вылын найӧ восьтісны некӧн пасйытӧм некымын «сьӧм вежлалан контора».
Быд 5.000 шайта сьӧмысь сэні сетӧны 4.700–4.800 шайт.
А Кавказын озыр соотечественникъясыслы вузалӧны татшӧм купюраяссӧ 5.200–5.300 шайтысь.
(Крим-Пресс).

#Коми_му_1992-08-01
ЮНЫ АЛИ РАДЕЙТЧЫНЫ?
Вина да нывбабаяс, тайӧ «мирас кык медся лёк висьӧмыс», ветлӧдлӧны ки на ки кутчысьӧмӧн, гижис XVІІ нэмын англияса священник да литератор Р. Бэртон.
Бахус да Амур збыльысь вермӧны бура овны ӧта-мӧдныскӧд, таысь на унджык найӧ озырмӧдӧны ӧта-мӧдсӧ, но сӧмын сэки, кор вина юысьяс оз воштыны юрсӧ, оз вуджны сійӧ визьсӧ, код сайын заводитчӧ джум.
Ӧд сулалӧ вӧчны нӧшта ӧти воськов, юны нӧшта ӧти румка — и ті усянныд гуӧ, кӧні кынмӧ сьӧлӧмыд да косьмӧны мӧвпъяс.
И сэтысь некод кин оз вермы петны.
«Ю думыштӧмӧн.
Ю бӧрйысьӧмӧн.
Эн ёна ю», — велӧдліс персияса ыджыд философ да математик Омар Хайям.
«Кужӧмӧн кӧ юан, — гижис аслас «Радейтчӧмысь лекарствоын» Овидий, — то винаыс кыскӧ Венера дінӧ, а уна вина юӧмысь кулӧ лолыд.
Тӧв пӧльтӧ би, и тӧв жӧ сійӧс кусӧдӧ: ичӧт тӧвру ловзьӧдас, ыджыд — кусӧдас бисӧ».
Важ Афиныын плодородиелӧн, гажӧдчӧмлӧн да вина вӧчӧмлӧн ен Дионисий ним кузя праздник дырйи йӧз юлісны вина да коддзӧм бӧрын «ёна заводитлісны радейтчыны».
Но важся грекъяс юлісны сӧмын слаб вина (ӧти юкӧн вина вылӧ куим юкӧн ва).
Сійӧс, коді юліс ваӧн соравтӧм вина, лыддьылісны пьянникӧн да вӧтлывлісны.
«Ті кӧ винаӧ содтанныд ва, сійӧ жуглӧ воддзасӧ; он кӧ содтӧй — вина жуглӧ тіянӧс», — гижис XVІ нэмын испанияса фольклор чукӧртысь Мельчор-де-Санта Крус.
Платон чайтліс, мый зонъяслы колӧ ӧтдортчыны алкогольысь 18 арӧсӧдз, оз сгӧдитчы, гижліс философ, «биӧ содтыны би».
Важся Римын мужичӧйяслӧн вӧлі право юны вина сӧмын 30 арӧс тырӧм бӧрын.
А румка вина кӧ юліс верӧс сайӧ петӧм нывбаба, то тайӧ, гижӧ француз П. Гримал аслас «Важ кадся Римын радейтчӧм» книгаын, вермис лоны помкаӧн юксьӧмлы.
Ӧд римлянкалӧн, коді вӧлі верӧс сайын, вирыс лыддьыссис семьялӧн вирӧн, и, гӧтырыс кӧ юліс вина, то тайӧн сійӧ «торкліс и верӧсыслысь вирсӧ»...
Важысянь йӧз казявлісны, мый этшаник вина оз вай некутшӧм омӧльтор.
Таысь на унджык, мортлы лоӧ уна пӧльза.
Вина гажӧдӧ олӧмсӧ, индыссьӧ книгаяслӧн книгаын — Библияын, и позьӧ юны сійӧс, но этшаник, «сьӧлӧмтӧ радуйтӧм могысь», а сідзжӧ «тэнад кӧсйӧм дырйи да медым он вись».
А латынь шусьӧг серти, вина отсалӧ йӧзлы корсьны нӧшта и збыльсӧ.
Винаысь да нывбабаясысь уна тӧлк тӧдіс и миян ыджыд поэт — Пушкин.
«Пушкинлӧн дон-жуан лыддьӧг» небӧгын П. К. Губер гижӧ, мый Александр Сергеевич медводдзаысь «радейтчӧмсӧ» тӧдмаліс ӧкмыс, в гашкӧ и, квайт арӧсӧн.
Кымын арӧссянь «Гавриилиада» гижысь заводитіс корсьны «винаысь збыльторсӧ», Губер оз юӧрт.
Но индӧ, мый Венерасӧ Пушкин радейтліс ёнджыка Бахус дорысь.
Таӧ он вермы не эскыны.
Ӧд поэт кӧ сідз-тадз видзӧдіс вина юӧм да нывбабаяс вылӧ, сійӧ эськӧ эз ло Державин бӧрын роч поэзиялӧн батьӧн, а лоис эськӧ пьянникӧн, кутшӧмӧн лоисны Россияын уна енбиа йӧз.
Кыдзи, шуам, Григорий Распутин.
Да, тайӧ сибырса мужикыс вӧлі енбиа.
Но юис вывті ёна.
Аслас небӧгын В. Пикуль пасйӧ: Распутин, кор заводитліс юны, вермис юны «быд дас минутӧн сулея».
Но та вылӧ видзӧдтӧг, кувтӧдзыс эз дугдыв радейтны нывбабаясӧс.
Аслас медбӧръя олан лунӧ Ф. Юсуповлӧн дворецӧ мунігӧн, кӧні сійӧс лӧсьӧдчисны вины, нималана кырсалысь «поп» корис князьӧс петкӧдлыны сылы ассьыс гӧтырсӧ да та дырйи частӧ шуаліс: «Радейта бабаясӧс!..».
Да, вина «кыскӧ» Венера дінӧ.
Но ӧд и Пушкин, и торйӧн нин Распутин ичӧтдырсяньыс вӧліны зэв здоровӧсь, и наын творчествокӧд тшӧтш вӧліны и зэв ыджыд радейтана чувствояс, кодъяс вермылісны наын юӧмсӧ.
А мый лоӧ, кор «вина саридзьяссӧ» помтӧг юӧны прӧстӧй сексуальнӧй позянлунъяса йӧз?
Ёна юӧмыс, кыдзи висьталӧны и историяысь примеръяс, вайӧ ыджыд омӧльтор.
Мера тӧдтӧг вина юӧм виис Македонияса Ӧльӧксанӧс да Марк Антонийӧс.
Эдит Пиаф, коді заводитіс юны куим арӧссянь, куліс 47 арӧсӧн мус висьӧмысь.
Ветымын арӧсӧн кувсис пьянница да кырсалысь ань Эмма Гамильтон, адмирал Нельсонлӧн вӧвлӧм любовница.
Юӧм-кодалӧм, кырсалӧм вӧтлісны мӧдар югыдӧ Гым Иванӧс, коді 30 арӧсӧн вӧлі нин пӧль кодь...
Да и ӧні Рочмуын оз этша енбиа йӧз кувны вина-водка помысь.
1962 воын ёна юӧм бӧрын «сутки садяс волытӧг» куліс Сталинлӧн пиыс Василий.
Сылы вӧлі сӧмын 41 арӧс.
Сылӧн чойыс Светлана Аллилуева «Друглы кызь письмӧын» гижӧ, мый кувтӧдзыс во водзджык Василий Иосифовичлӧн вӧлі «висьӧ мускыс, желудокыс да став организмыс — сійӧ аслас олӧм чӧжӧн нинӧм эз сёйлы, сӧмын пожъяліс ассьыс желудоксӧ водкаӧн».
Дзик на томӧн авиакатастрофаын пӧгибнитіс Ю. Гагарин, коді кыпӧдчис сынӧдӧ, кыдзи висьталӧны, код юрӧн.
Водка да наркотикъяс «уськӧдісны кок йывсьыс» 42 арӧса В. Высоцкӧйӧс, коді заводитіс юны 13 арӧссянь да кодӧс эз вермы спаситны весиг нималана артистка Марина Владиӧс радейтӧмыс.
Но алкоголь виӧ оз сӧмын вежӧр да лов.
Мератӧг юӧм жуглӧ мортлысь став организмсӧ, виӧ секс кӧсйӧмъяссӧ да асьсӧ радейтчӧмсӧ.
«Морт сексуальносьтлӧн подувъяс» книгаын пасйыссьӧ: юны кӧ мератӧг, то алкоголь вӧсна «весиг медся вына мужичӧйлы эрекция дырйи паныдасьӧны сьӧкыдлунъяс».
Некымын во сайын австралияса врач-психолог Б. Монтгомери казяліс, мый мужичӧй кӧ ёна юӧ сур, сійӧ оз вермы узьлыны нывбабакӧд, сылӧн оз ло весиг кага.
Монтгомери жӧ индӧ, мый кыз йӧз, кыдзи мужичӧйяс, сідзжӧ и нывбабаяс (а на пиын эмӧсь и найӧ, кодъяс ёна юӧны), олӧны радейтчытӧг нӧшта и сы вӧсна, мый вывті ыджыд сьӧктаыс, кызта-пасьтаыс мешайтӧны налы вӧчны радейтчана гимнастика...
Гӧгӧрвоана, мый делӧыс абу сӧмын сьӧктаын.
Импотентъясӧн либӧ импотентлань сетчысьясӧн вермасны лоны найӧ, кодъяс тшапитчӧны вӧсни кынӧмӧн, пӧв кодь бекйӧн либӧ лясмунӧм морӧсӧн.
Гӧгӧрвоана сідзжӧ, мый радейтчыны мешайтӧ оз сӧмын вина.
Тайӧ шогыс вермас лоны и мукӧд помкаяс вӧсна.
Эм нӧшта ӧти тӧдчана медицинскӧй помка, мыйла оз вермыны радейтчыны мужичӧй либӧ нывбаба.
Частӧ да уна вина юӧм вӧсна найӧ велалӧны сы дінӧ, кыдзи и наркотик дінӧ, и оз кӧ мынтӧдчыны тайӧ лёк модасьыс, налӧн дзикӧдз торксьӧ организмыс.
Татысь позьӧ вӧчны кывкӧртӧд: уна вина юӧмыд виӧ секс, радейтчӧм, и медбӧрын сійӧ вермас вины асьсӧ мортсӧ.
Хакас муын вужвойтырлӧн вӧлі обычай: коймӧд кага чужтӧдз бать-мамлы оз вӧлі позь юны весиг войт вина.
А Полинезияысь дівывса олысьяс, кодъяс медся ёна донъялӧны физическӧя радейтчӧм, ӧнӧдз оз вермыны терпитны вина дуксӧ.
Вина юысьясӧс эз вермы терпитны и XVІІ нэмся францияса куртизанка Нинон, кодӧс канмуын лыддисны «секс кузя медся ыджыд авторитетӧн».
Ӧнія америкаса гижысь, романист Ирвинг Уоллес «Нимфо да мукӧд маньякъяс» небӧгын гижӧ, мый тайӧ нывбабаыс, коді зэв бура гӧгӧрвоис музыка, литература, сёрнитіс Вольтеркӧд да кардинал Ришельекӧд, аслас 85 арӧсӧдз олігӧн тӧдліс «мусукъяслысь быдса легион», некор эз юлы вина.
Сійӧ медся коланаӧн лыддис эз шампанскӧй, а радейтчӧм.
Ни алкоголь, ни мӧдтор мед эз мешайт искусствояс пиысь медся бурыслы — радейтчӧмлӧн искусстволы, шуліс Нинон.
Бура велӧдчӧм, профессиональнӧй прӧституткалысь мӧвпсӧ сы йылысь, мый радейтчӧм вермас «коддзӧдны» ёнджыка вина дорысь, и уна вина юӧм некыдзи оз лӧсяв нывбабаӧс радейтӧмкӧд, ошкӧны да ошкылісны амурнӧй дело тӧдысьяс, на пиын и мужичӧйяс.
Баба Тафир, коді вӧлі перс-таджик поэзияса нималана представительӧн, гижліс: «Коддза винатӧг кыз сьӧд кӧсаясысь...».
Но став тайӧ юалӧмъяс вылас медбӧрын морт вермас аддзыны воча кывсӧ сӧмын ачыс.
И сӧмын сійӧ ачыс вермас шуны, кыдзи кутас вӧчны — юны али радейтчыны.
Н. МОЙКИН,
«Независимая газета».
1992 вося июль 21 лун.
(Сетӧма дженьдӧдӧмӧн).

#Коми_му_1992-08-01
«ЗЭРИС»...
МЕДАЛЬЯСӦН
Июль 29 лунӧ Барселонаын ӧтувъя команда весьтын быттьӧ «зэрис»... медальясӧн.
Сизим зарни, кык эзысь да кык бронза медаль лоисны козинӧн миян атлетъяслӧн сямлунлы да повтӧмлунлы.
Барселонаса Олимпиада вылын збыльысь геройӧн лоис Волгоградысь 19 арӧса Евгений Садовой.
Тайӧ лунас сійӧ босьтіс коймӧд зарни медаль.
400 метр вӧльнӧя варччигӧн сійӧ эз сӧмын панйы мукӧд спортсменӧс, но и шедӧдіс мирса рекорд.
Евгений финишӧ воис 3 минут 45,16 секунд мысти, 1,5 секунд вылӧ бурмӧдіс австралияса Кирен Перкинслысь мирса рекордсӧ.
Зарни медаль шедӧдіс сідзжӧ Гомельысь Елена Рудковская брассӧн 100 метр вартчигӧн.
Мирса рекорд выльмӧдіс и 200 метр брассӧн варччигӧн америкаса Майкл Бэрроумен — 2.10,16. 4 × 10 метр вӧльнӧя варччигӧн «эзысь» босьтісны Киевысь Павел Хныкин, Самараысь Геннадий Пригода, Кишинёвысь Юрий Башкатов да Волгоградысь Александр Попов.
Грек-римса вермасьӧмын миян мастеръяс босьтісны куим медся ыджыд наградасӧ.
Тайӧ — Арменияысь Мнацакан Искандерян, Украинаысь Олег Кучеренко да Россияысь Александр Карелин.
Миян гимнастъяс бара петкӧдлісны асьнысӧ мирса медвына командаӧн.
Ассьыныс выступленньӧяссӧ медводз помалісны ӧнія пятиборйӧ кузя миян мастеръяс: команда босьтіс эзысь медаль, а Мӧскуа муысь Эдуард Зеновка — «бронза».
Бронза медаль жӧ босьтіс 3 метр джуджда трамплинсянь ваӧ чеччалігӧн Воронежысь Дмитрий Саутин.
Июль 30 лун кежлӧ командаяс босьтісны та мында медальяс:

#Коми_му_1992-08-01
ТРИАТЛОН
Барселонаын мунысь Олимпиадалы сиӧм триатлон кузя ордйысьӧмъяс вӧліны Сыктывкарын.
Ыркыд поводдя вылӧ видзӧдтӧг, первой варччисны.
10 морт пиас воліны Л. Капин да Э. Каспер-Юст.
Кыкнанныс ветлывлісны Россияса да войтыркостса ордйысьӧмъяс вылӧ.
Наысь кындзи, разнӧй арлыда войтыр.
Медтомыслы 13, медолӧмаыслы, Н. Назаровлы, 50 сайӧ арӧс.
Первойсӧ варччыны вӧлі шуӧма ӧти километр, но омӧль поводдя вӧсна суддяяс да врач дженьдӧдісны дистанциясӧ 400 метрӧдз.
Тайӧ ӧддзӧдіс ордйысьӧмсӧ.
Вермис Л. Капин, мӧдӧн лоис Э. Каспер-Юст, коймӧдӧн К. Попов.
Сэсся спортсменъяс пуксисны велосипедъяс вылӧ.
Водзын Сыктывкар — Кӧрткерӧс шосселӧн 30 километр, нӧшта котӧрӧн сизим.
И тані медся тэрыбӧн вӧлі Л. Капин, сэсся Э. Каспер-Юст да К. Попов.
Ас кодь арлыдаяс пиас вермисны Л. Капин, В. Власов, Н. Назаров.
Стартсяньыс финишӧдзыс медтэрыба мунысьыслы ковмис 1 час 22 минут 10 секунд.
Ордйысьны петалысь став мортсӧ вӧлі пасйӧма грамотаӧн, козинӧн.
В. СТАРЦЕВ,
суддя.

#Коми_му_1992-08-01
ТАЛУНСЯНЬ ПОЗЬӦ ГИЖӦДЧЫНЫ РЕСПУБЛИКАЫН ПЕТЫСЬ ГАЗЕТ-ЖУРНАЛ ВЫЛӦ
Юӧртам нӧшта ӧтчыдысь лыддьысьысьяслы, мый «Коми му» вылӧ во кежлӧ гижӧдчӧмысь ковмас мынтыны 156 шайт, во джын кежлӧ — 78 шайт да с. в.
Та ыджда дон кузя лои сёрнитчӧма учредительяскӧд, а сідзжӧ полиграфияса да связьса представительяскӧд.
Ӧд бумагаыд пыр донсялӧ.
Содӧны и полиграфиялы рӧскодъяс, связьлӧн услугаясысь донъяс.
Но и весиг ыджыд доныс оз мезды газетӧс дотацияысь, кодӧс кӧсйис сетны республикаысь Министръяслӧн Сӧвет.
Тшӧтш и мукӧд газет-журналлы.
Сэк жӧ редакция надейтчӧ аслас лыддьысьысьяс вылӧ, мый найӧ оз эновтчыны чужан кыв вылын петысь газетысь.
Во кежлӧ республикаса ӧткымын газетлӧн доныс татшӧм: «Республика» — 234 шайт, «Молодёжь Севера» — 336 шайт, «Красное знамя» — 300 шайт.

#Коми_му_1992-08-01
ПОВОДДЯ
Республикаса гидрометеоцентр юӧртӧ, мый август 2 лунӧ быдлаын, август 3 лунӧ ӧткымын районын, кадысь кадӧ зэрыштас.
Кутас пӧльтны рытыв тӧв.
Войнас 8–13, луннас 15–20 градус шоныд.
Ӧткымынлаын войнас 3–8, луннас 10–15 градус шоныд.

#Коми_му_1992-08-01
НАЛЫ, КОДЪЯС ОЗ НА СУДЗӦДНЫ «КОМИ МУ» ГАЗЕТ
Дона ёртъяс!
Медым тіянлы коми кыв вылын петысь республикаса газет кутіс воны сентябрсянь, тэрмасьӧй!
Гижсьыны колӧ август 20 лунӧдз.
Во помӧдз гижсян доныс 6 шайт 64 кӧпейка.
Газетлӧн ӧти номер пыдди тіянлы быд тӧлысь кутас воны «Сюрс поснитор» приложенньӧ.

#Коми_му_1992-08-01
«КОМИ МУ» ГАЗЕТ РЕДАКЦИЯЛӦН ТЕЛЕФОНЪЯС
Редактор — 2-15-19
Водз вежӧс — 2-01-16
Редакторӧс вежысь — 2-15-57
Кывкутысь секретар — 2-15-93
Кывкутысь секретарӧс вежысь — 2-55-12
Йӧзкост олӧм да политикаса проблемаяс отдел — 2-57-19
Экономика отдел — 2-27-61
Социальнӧй проблемаяс отдел — 2-36-49
Культура да школаяс отдел — 2-50-57
Информация отдел — 2-27-38
Письмӧ отдел — 2-46-36
Лэдзысь — 2-34-32
Корректоръяс — 2-23-41
Машинопись бюро — 2-12-22
Фотолаборатория — 2-14-17
Бухгалтерия — 2-65-74, 2-50-32

#Коми_му_1992-08-01
ТАЙӦ ВӦЛІ КОЛЬӦМ ВЕЖОНЫН
Тавося юльын Возейса магистраль сяма нефтепроводын, юр стрӧйбаясас, вӧліны гырысь аварияяс.
Та дырйи ортсӧ петіс квайт сюрс гӧгӧр тонна мусир.
Сійӧ кывтіс Колва, Усва да Печӧра юяс кузя, няйтӧсьтіс вадоръяссӧ, виис чери, тшыкӧдіс васӧ.
☼ ☼ ☼
Княжпогостса да Гавриловскӧй вспомогательнӧй школа-интернатъяслӧн лоины ас автобусъяс.
На вылӧ сьӧмсӧ сетісны Княжпогостса да Сыктывдінса администрацияяс.
☼ ☼ ☼
Сыктывкарса канму университетлӧн стрӧйба вылын сувтӧдӧма ретрансляционнӧй радиолюбительскӧй установка, коді лоӧ медводдзаӧн весиг и Россияын.
Став колана аппаратурасӧ вайисны да сувтӧдісны Германияса радиолюбительяс.
☼ ☼ ☼
Москваын российскӧй дегустационнӧй комиссия видлаліс Пенза, Тула, Челяба, Вӧлӧгда обласьтъясса да Коми Республикаса уджаинъясын вӧчӧм ликёр-водка сяма вӧчасъяслысь да водкалысь уна сорт.
Комиссия медвылӧ донъяліс «Турипувъя» нима юмов настойка, кодӧс лэдзӧ Вӧркутаса ликёр-водка завод.