Пос — различия между версиями

Материал из Коми тӧданін
Строка 1: Строка 1:
−
Òàòø\ìûñ êâàéò, íà ñåðòè
+
С.Стерлин
−
óäæûñ ìóí\ Ñûêòûâêàðûí,
+
 
−
Ìûëä=í, Åìä=í äà Ëóçäîð
+
 
−
ðàéîíúÿñûí. «Ìîíäè ÑËÏÊûí
+
 
−
» «ÑÒÝÏ» óäæòàñ ñåðòè
+
МЫЙÖН ОТИР ОТСАЛАС ГÖРД АРМИЯЛÖ ВОЙНА-ДЫРНИ
−
2010 âîûí íèí â\ë= âûëüì\-
+
 
−
ä\ìà ïðîèçâîäñòâîñ\, íåâàæ\í
+
 
−
í\øòà â\ë= çàâîäèò\ìà óäæ\äíû
+
 
−
öåëëþëîçà êîñüòàí ìàøèíà.
+
Москва Центриздат 1930
−
Ïðîåêò âûëàñ âè÷ì\ä\-
+
 
−
ìà 21,4 ìèëëèàðä øàéò.
+
 
−
«Ñûêòûâêàðñà ïðîìêîìáèíàòûí
+
 
−
» 542 ìèëëèîí øàéò äîí
+
−
â\ë= øó\ìà ë\ñü\äíû â\ð
+
 
−
çàïòàí, ïèëèòàí äà êåðêà
+
 
−
â\÷àí ïðîèçâîäñòâîÿñ. Á\ðúÿ
+
 
−
êûê ìîãñ\ çáûëüì\ä\ìà\ñü,
+
 
−
à ï\ð\ä÷\ìûñü ýíîâò÷\ìà\ñü.
+
 
−
Åìä=í ðàéîíñà Êàçëóêûí
+
 
−
«1-\ä íîìåðà ëåñîçàâîä»
+
 
−
ñòð\èò\ì âûë\ èíâåñòîðúÿñ
+
Враг эшö ловья
−
âè÷ì\ä\ìà\ñü 1.043 ìèëëèîí
+
 
−
øàéò. Íî çàâîäûñ \í= îç
+
 
−
óäæàâ — ïèëèòíûñ\ â\ðûñ
+
 
−
è íü\áíû ñ=é\ñ ñü\ìûñ àáó.
+
Советскöй власьт рабочöйезлö да кресьсяналö шедіс öдьдьöн донöн. Власьт босьтöм бöрсянь рабочей-кресьсяна куйим год эшö воюйтісö чочкоммезкöт. Чочкоммез мöдісö уджалісь отир силі-вылö пуксьöтны буржуйезöс. Гражданскöй война воэзö росьсияса буржуйесö ми ёна пыркöтімö. Öні ныись мийö огö полö. Но эм мöдік враг, кöда эшö öдьдьöн вына. Этö – буржуйез мöдік государствоэзісь. Нія бура йирöны пиньнезнысö миян государство-вылö.
−
Ï\ð\ä÷àí=íñ\ èíäûë\ìà\ñü
+
 
−
â\ðçü\äëûò\ì íà ïàðìàÿãûñü,
+
Советскöй Союз богат берсяöн: вöрöн, муöн, изшомöн, нефтьöн, рудаöн. Вот эта богатствоис и колö бы мировöй буржуйезлö. Нія мырсьöны босьтны этö быдöс ас киподувтö. Сар-дырни нія сійö и мöдісö керны. Сар дырни иностраннэй буржуйезлö мийö горшлі пыримö долггезö. Буржуазияыс эта долггез-понда и мöдіс миянлісь гомударствосö керныс аслас полуколонияöн, да нем эз шогмы. Сійöн нія лöгысся-лöгöсь советскöй государство-вылö.
−
ê\í= îç ïîçü òàé\ñ
+
 
−
â\÷íû. Ìèíèñòåðñòâîûí â\ðâà
+
Миян Союз быдмö, ёнмö. Сельскöй кöзяйство и промышленносьть шупыта оськалöны одзлань, бытшкöны синнэз буржуазиялісь. Этаттшöм государствоыс, кытöн юралісьсез рабочöйез да кресьсяна, кöднö иньдöтö коммунисьтическöй партия, токо эшö первой государство му-вылын. Советскöй государствоись коммунисьтическöй «заразаыс» паськалö быд му-пасьта рабочöйез да кресьсяна коласö. Му пасьта уджалісь йöзлöн токо öті дума: кыдз-бы мездісьны капиталиссэз да буржуйез киподувтісь, кöдна пукалöны ны силі-вылын да чупкöны нылісь вирсö. Буржуйез тöдöны, кöр öтлаасясö рабочöйез да кресьсяна, сэк нійö вашöтасö. Öтікöн токо нія мöдöны видзсьыны – Советскöй Союз пöдтöмöн, сійö нырыштöмöн. Нія лöсьöтчöны мунны войнаöн миян-вылö; керöны быдкодь машинаэз, лыйсяннэз; видчисьöны токо сэттшöм кад, кор позис-бы уськöтчыны Советскöй Союз-вылö.
−
äîðéûñü êîòûðúÿñê\ä ñ¸ðíèò÷\
+
 
−
ì á\ðûí \òêûìûí äåëÿíêà
+
Войнаыс, кöдö лöсьöтöны Советскöй Союз-вылö буржуйез, сідз-и-сідз кöркö лоас. Но миян эм бур сторож, кöда лун и ой лэчыт синöн видзöтö, кранитö Советскöй Союзсö. Эта видзöтісьыс – Гöрд армия. Сія быдвынісь сувтас вир чупкисьсезлö паныт, кужас сулавны сы-дор, мый миянлö зубыта да сьöкыта дöнзис Октябрскöй революция-дырни. Быдöс уджалісь отирыс Советскöй Союзісь отсалас сылö, кыдз отсаліс гражданскöй война-дырни.
−
ïåòê\ä\ìà\ñü çàêàçíèêñüûñ
+
 
−
<>
+
 
−
—Âîäçûí ìèÿí\ñ âè÷÷ûñü\
+
 
−
çýâ êûâêóòàíà óäæ, — ïàñéèñ
+
Быд аслас местаын.
−
þòûðë\í ðåãèîíñà þê\íûñü
+
 
−
ñåêðåòàðü Èãîðü Êîâçåëü. —
+
 
−
Ñ=é\ñ áóðà â\÷\ì ìîãûñü ìèÿíëû
+
 
−
êîë\ ë\ñü\äíû òîïûä êî
+
Локтан война-кежö колас ыджыт армия. А ыджыт армиялö пондас колвны уна сёян, паськöм, пулемёттэз, пушкаэз, патроннэз, снаряддэз, автомобильлез, самолёттэз и быдкодь мöдік машинаэз. Этатöг армия оз понды вермыны воюйтны, некöр оз вермы врагсö.
−
òûð, êûò÷\ \òóâò÷àñíû è ïàðòèÿ\
+
 
−
ïûðûñüÿñ, è ìèÿíê\ä \òëàûí
+
Мед буржуйез бöра эз пуксьö уджалісь отир силі-вылö, лоас-кö война, колас быд мортлö уджавны перытжыка, буржыка, вынöнжык. Деревнялö Гöрд армия-понда колас сетны унжык нянь, пода-сёян, яй. А фабриккезын да заводдэзын керны унажык винтовкаэз, пушкаэз, патроннэз, пулемёттэз и паськöм. Кöрттуйезлö колö быдöс этö снараяженьнёсö перытжыка кыскыны фронт-вылö.
−
óäæàâíû ê\ñéûñüÿñ.
+
 
−
Èãîðü Êîâçåëü ò\ä÷\ä=ñ è
+
Война-дырни быд запас салдаттэзлö сетöны государствосянь, но государствоыс мукöдпырсяс колан кадö оз вермы сійö вайны. Гöрдаремееччез этö бура вежöртöны и кöр фронт-вылын мый оз тырмы, оз норасьö. Кытшöм удж сы-вылö пуктöм уджалісь йöзöн, гöрдармееч бытсöн керас. Фронт-вылын уджалö не токо сія, но и быдсöн Советскöй Союзыс, кöда сідз-жö тöждö гöрдармееч-понда, кокньöтö сылісь уджсö кыдз вермö, медбы öтласа вынöн чожжыка вермыны личкыны врагсö.
−
2015 âîñÿ á\ðéûñü\ìëûñü
+
 
−
àñëûñï\ë\ñëóíñ\.
+
Кыдз Гöрд армия пондас овны тшкыгйöн миян-кузя, кыдз мийö быдöс пондам керны умöля, жагöна, дыша, гöрдармееч сэк чожа вежöртас, кыдз ми сылö отсаламö. Сэк сія умöля пондас веритны аслас вынö, сэк Гöрд герой лоас умöль нёджджасись, умоль тыщкасись. Миянлö быдöннымлö этö некор оз ков вунöтны. Быд уджалісьлö, кытöн-бы сія эз уджав, колö бура тöдны, кытшöм отсöг видчисьö нысянь Гöрд армия.
−
<>
+
 
−
Êûäçè è áûä òàòø\ì ÷óê\
+
Рабочöйез и кресьсяна строитöны Советскöй Союзсö, а Гöрд армия кранитö нылісь мирнöй уджсö и ачыс уджалö öтлаын, тшöтш лэбтö кöзяйство Союзісь. Гöрд армия, кыдзи эм сылöн досуг, мыйöн вермö отсалö уджалісь йöзлö.
−
ðò÷ûë\ì äûðéè, ìåäâîäç
+
 
−
êûâñ\ ñåò³ñíû ðàéîí\í âåñüê\
+
Бедьняккезлö да гöрдармееч семьяэзлö гöрдармееччез отсавлісö и отсалöны гöрны, кöдзны, сю тэчны, керкуэз лэбтыны и сідз одзö. Сідз-жö нія лöсьöдöны поссэз, туйез, керöны школаэз, лыдьдисян-керкуэз, гарйöны колодеччез. Сэттшöм удж керöны нія не война кадö. Военнöй доктуррез и пода веськöтан доктуррез не война кадö сетöны одьдьöн ыджыт кокньöт быдкодь шöгöтісь кыдз отирлö, сідз и подалö.
−
äëûñüÿñëû.
+
 
−
«Ìèÿí ï\âñòûñü óíà\í,
+
Уджалісь йöзлö сідз-жö колö быд торöн отсавны Гöрд армиялö, медöдьдьöн фронт гöгöрын. Фронт вылын быдöс керсьö уджалісь йöз синодзын. Гöрд армиялö отсалöм, да эшö во времю отсалöм, отсалö вермыны гöрдармееччезлö враггесö. А кыттшöм рабочей да уджалісь кресьсянинлö оз ков, мед Гöрд армия вермас врагöс.
−
òø\òø è ìå, íåêûìûí âî ñàéûí
+
 
−
âîèì óäæàâíû Êîìè\,
+
Кыдзи, мыйöн уджалісь отир вермас отсавны Гöрд армиялö фронт-дырни? Уна нёдж. Вот висьталам.
−
– êàçüòûë³ñ Óõòàñà Ñ\âåò\í
+
 
−
þðàëûñü Ðîìàí Ìåëüíèê, –
+
 
−
äà, äåðò æ\, ìó\äç êîïûð\í
+
 
−
àòòü\àëàì òàò÷\ñ âóæâîéòûðñ\
+
Инькаэзлöн караваннэз (подводаэз).
−
ìèÿí\ñ áóðà ïàíûäàë\
+
 
−
ìûñü. È \í³ «Êîìè âîéòûð»
+
 
−
\òìóí\ì â\÷\ çýâ ò\ä÷àíà
+
 
−
óäæ, ìåäûì ñ\âì\äíû êóëüòóðà,
+
Дело вöлöм Колчаковскöй фронт вылын май тöлісьын 1919 воын. Öтік Гöрд армия отрядлö сетöмась приказ мунны Кама дорö. Вöлöм тулыс, роспута. Гöгöр ва, нюр. Кöсін дзик абу. Гöрд отряд невнаöн кыссьöма одзлань, а обозыс быдöс запаснас кольтчöм бöраныс сё (100) километр сайö. Мый сэтöн керны? Умöлись нійö кыскöмась инька-пöлöсыс. Мужиккес быдöнныс вöлöмась война-вылын, а инькаэз гортаныс. Нія быдöс запассö Гöрд армиялісь янсöтöмась отамöд коласаныс и быдса партияэзöн пондöмась нöбöтны сійö выланыс витдас километр сайö, кытöн сулалöм Гöрд отряд. Öтік партия вöлöм локтас гортас, а мöдік чожа туйö-ни петö. Этна партияэс сідз и шусисö – «инькаэзлöн караваннэз».
−
âèäçíû Óõòà\ âî\ì óíà
+
 
−
ñèêàñ íàöèîíàëüíîñüòà é\ç
+
Сідзö-жö вöлі и Артемовскын, Украинаын. Деникинскöй отряддэз мöдісö босьны кар, а гöрддэз оз сетö, тышкасисö ныкöт ёна. Ваявны припассö, патроннэз и снаряддэз окоппезö порой дзик эз туй: лыйлісö чочкоммез. Сэк рабочейезлöн инькаэзныс и челядьыс быдöнныс сувтісö быдса лёдздзезöн, чеппезöн и киись кийö сеталісö позиция вылö коланторрес. Рабочöйез, кöр öдьдьöн-ни зэлыт лоас гöрдэзыслö, босьтлісö винтовка и гöрдармееччезкöт öтлаын воюйтісö чочкоммезкöт.
−
êîñòûí \òñ\ãëàñà îë\ì».
+
 
−
Óõòàñà àäìèíèñòðàöèÿ\í
+
 
−
âåñüê\äëûñü Èãîðü Ìèõåëü
+
 
−
þ\ðò³ñ äåëåãàòúÿñëû íàöèîíàëüí\
+
Подводаэз.
−
é ïîëèòèêà áîêñÿíü àäìèíèñòðàöèÿûí
+
 
−
óäæ êîòûðò\
+
 
−
ì éûëûñü: øêîëàÿñûí ï\
+
 
−
ì\ä³ñíû ¸íäæûêà âåë\äíû
+
Фронт вылын мукöдпырсяс друг колö чапкыны мöдік местаö уна дас километр сайö колан тор, шуам нянь, снаряддэз, патроннэз, раненöйесö и с.одзö, а асланыс вöввез оз тырмö. Сэк воюйтісьсез босьтöны подводаэзсö отирлісь, кöднія олöны фронт дынас.
−
Àéìó òóÿë\ì, êîìè êûâ äà
+
 
−
ëèòåðàòóðà âåë\äûñüÿñëû
+
Подвода босьтан порядок сэттшöм: каманьдир отрядісь висьталö сь/советö (а кыдзи абу сь/совет, то кин сэтöн эм: членлö, исполнительлö) кыным подвода нылö колöны, кöр колöны. Сы сьöрті сь/совет сетö наряд кресьсяналö.
−
òø\êûääæûêà íó\ä\íû ñåìèíàðúÿñ,
+
 
−
êàðûí \òàð\ ñîä\
+
Бедьняк да середьняк кресьсяна шоча мугсьöны мунöмысь, кöть асланыс гортаныс уджыс сэк кадö и öдьдьöн уна. Кулаккез-жö быднёдж пыксьöны нарядісь. Этатшöм морттэс – враггес Советскöй власьтлö и Гöрд армиялö. Кыдзи кулачоккезлö некыдз пыксьыны подводаись, ніято вöввезнысö вöрö нуöтасö, то телега колёсоэзсö дзебасö, то эшö мыйкö сэттшöм умöльтор вöчасö, мед токо кыдзкö нильдöтчыны подвода сетöмись.
−
è êîìè êûâúÿ òâîð÷åñê\é ïåòê\
+
 
−
ä÷\ìûñ. Ïîìëàíüûñ Èãîðü
+
Сэттшöм морттэзлö, кöднія мунöны йöз силі-вылын керöны быд умöльсö совет власьтлö, некытшöм личöт сетны оз ков. Бедьняккезлö да середьняккезлö колö бура видзöтны, медбы подводаö ветліс быд кресьсянин, кöдылöн эм вöв. Уна вöла кресьсянинöс колö не öтпыр мöдöтлыны подводаö. Некöр оз ков вунöтны сетны колан кадö Гöрд армиялö отсöг быднёжöн, мыйöн верман.
−
Íèêîëàåâè÷ ïàñéèñ: «Âîääçà
+
 
−
êîíôåðåíöèÿ äûðéè óíà\í
+
Мийö эстöн байитамö, мыся Гöрд армиялö пондас ковны быдторыс. А противникыслö-эд сідз-жö быдторыс колö – подводаэз, нянь, мукöд тор. Он-кö сет, сія пондас тэнö повзьöтлыны вийöмöн, арестуйтöмöн. Сэк-нö мый керны? Сетны не нылö отсöг?
−
øóàñèñíû Óõòà áåðäûí ðàäèîàêòèâí\
+
 
−
é øûáëàñ èíàëàí=í
+
Эттшöм делоын сьöкыт сетны советсö. Гражданскöй война-дырни кресьсяна чочкоммез локтöм одзын няньсö и пода сёянсö быдöс дзеблісö, а подасö вашöтлісö ылöжык вöрö. Гöрддэзлö висьтавлісö кытöн чочкоммез и кöр нія локтасö. Рабочöйез чочкоммез локтöм одзын жугдывлісö заводдэз, машинаэз, кöрттуйез – мед нія эз уджалö чочкоммезлö, а мукöдпырсяс босьтлісö пишшальлез и воюйтісö öтлаын гöрддэзкöт. Кöр тэ мыйöнкö кöть невнаöн отсалан враглö, тöдöмöн или тöдтöг, тöд, сэк тэ вынтöмсьöтан да торкан уджсö Гöрд армиялісь. Этö тöдöмöн быд честнэй рабочöй да уджалісь кресьсянин ССРС-ын кужас мый керны сылö, кöр враг пондас корны сысянь отсöг. Гражданскöй война-дырни öтік кресьсянин сибиряк Барнаульскöй уездісь, Гуляев Пёдор, кöр сійö тшöктöмась колчаковеччез висьтавны туй, медбы кытшöвтны кар, керöма то мый.
−
êîäé\ì éûëûñü. Âîûñ êîëè
+
 
−
ýç âåñüø\ð\, îáùåñòâåííèêúÿñë\
+
 
−
í äà àäìèíèñòðàöèÿë\í
+
 
−
\òóâúÿ óäæ\í òàé\ ìûòø\-
+
Мый понда Гуляевлö сетöмась «Гöрд знамя» орден.
−
äûñ êûâñèñ ðåñïóáëèêàñà
+
 
−
Þðàëûñüëû, è \í³ ìå ñò\÷à
+
 
−
âåðìà øóíû: íåêóòø\ì ìîãèëüíèê
+
 
−
òàí³ îç ëî!»
+
Август тöлісьö 1919 воö, Сибирын, Барнаульскöй и мукöд уезддэзын чочкоммез сетöмась приказ мобилизуйтны кресьсянасö колчаковскöй армияö. Кресьсяна мобилизация вылö абу локтöмась, а чукöртчöмась да керöмась асколасаныс партизанскöй отряд мунны Барнаулö вашöтны сэтчинись Колчакöс.
−
Çàëûí ïóêàëûñüÿñ ì\ä³ñíû
+
 
−
ãîðàà êëîïàéòíû.
+
Паныт партизаннэзлö чочкоммез ыстöмась учöтик отряд. Партизаннэз нійö вийлöмась. Сэк партизаннэзкöт тышкасьны петöм генерал Аньненков. Сылöн армияыс вöлöм 15 сюрс (15 тысяч) морта.
−
Àäìèíèñòðàöèÿñÿíü Óõòàñà
+
 
−
êîìè êóëüòóðà êåðêàëû 25
+
Аньненков локтöм сія деревняö, кöдаын дзикöдз вийлöмась нылісь отрядсö, и быдöс деревнясö сотöм. Партизаннэз быдöнныс пышйöмась вöрö. Аньненков мöдöм мунны нійö кошшыны, да туёккезсö абу тöдöм. Босьтöмась сьöрас деревнясис кольлалісь, кресьсянин Пёдор Сьтепанович Гуляевöс.
−
ñþðñ øàéòà ñåðòèôèêàò äà
+
 
−
ìóñèð ïåðéûñüÿññÿíü êàðñà
+
Гуляев нійö дыр новйöтöм вöрöтьтис, мед туйвысис öштöтны да мед сія кадö партизаннэз ештасö дзебсисьны. Сыбöрын сэсься ачыс пышйöм. Сідз чочкоммез и мунöмась бöр, партизаннэзтöг..
−
2 íîìåðà èíòåðíàò-øêîëàëû
+
 
−
«Ãàçåëü» ìàøèíà êîçüíàë\ì
+
Токо тадзи колö керны, кыдз керöм Гуляев, быд вежöртысь рабочöйлö и кресьсянинлö, кöр война кадö пондас корны нылісь отсöг противник. А Гöрд армиялö рабочöй да уджалісь кресьсяна пыр отсаласö, оз видчисьö тшöктöм. Гöрд армия сулалö уджалісь йöз дор.
−
á\ðûí ç³ëü âîéòûð áîñüò÷èñíû
+
 
−
óäæ\.
+
 
−
Âóæâîéòûð \òìóí\ìë\í
+
 
−
Óõòàñà ïðåäñòàâèòåëüñòâî\í
+
Забота воюйтісь понда.
−
âåñüê\äëûñü\ñ âåæûñü Íàòàëüÿ
+
 
−
Äåðíîâà âèñüòàñèñ âîääçà
+
 
−
êîíôåðåíöèÿëûñü ïîìøó\
+
 
−
ìúÿñ îë\ì\ ï\ðò\ì äà
+
Уджалісь-враггезкöт гöрдармееч тышкасьö кытшöм-бы сія эз вöв: тшыг-я, мыдзöм-я, кöмтöм-пасьтöм-я. Унаöн ранитчöм бöрын тышкасьöны, оз мунны фронт вылісь. Но мийö быдöнны тöдам: пöт, здоровöй и шотчисьöм мортлö воюйтны буржык, сія фронт вылын унажык вöчас.
−
òàò÷\ñ êîìèÿñë\í âîã\ã\ðñÿ
+
 
−
âîäçì\ñò÷\ì éûëûñü.
+
Гражданскöй война-дырни уна колантор эз тырмы гöрдармееччезлö, отирыс быдöс вöлі розоритöм. Сійöн салдаттэз олісö кöмтöг да тшыгйöн. Öні мийö унаöн лоис богатжыкöсь. Лоас-кö выль война, государство вермас сетны гöрдармеечлö быдöс, мый колö. Уджалісь отирлö сідз-жö оз ков вунöтны нійö война-дырни, колö отсавны, мед гöрдармееч пыр волі вына воюйтісь. Висьталам, сувтчасö гöрдармееччез деревняö узьны. Нылö колö шотчисьны, мисьсины, паськöм вочны. Вот сэтöн и вермасö отир отсавны нылö, шуам: лонтыны пывсян, пеславны йöрнöс-вешьян да нямöт, с. одзö.  Гöрдармееч мисьсяс-шотчисяс да ашынас сія перытжыка одзлань мунас. Гöрд армиялö-кö колö мунны öдьдьöн ылö, оз ков жалейтны сетны сылö подводаэз кыскыны мешöккез. Сэки гöрдармееч озжык мыдз, унажык вын кольö воюйтны.  
−
Óõòàûí äà êàðã\ã\ðñà ñèêòãðåçäúÿñûí
+
 
−
îëûñüÿñ\ñ áóðä\
+
Деревняас, кытчö мöдö сувтны гöрд отряд, эмöсь-кö шогалисьсез заразнэй шоггезöн, колö сэк-жö эта йылісь висьтавны каманьдирлö – мед бы эз пондö шогавны гöрдармееччез. Быдöныс тöдö: пондас-кö шогавны кöть öті гöрдармееч, эта Гöрд армиялö лёк: сія вынтöммö. А враггеслö рад. Нылö колö, мед унажык гöрдармееччез шогалісö.
−
ä÷àí óñëóãàÿñ\í ìîãì\ä\ì
+
 
−
éûëûñü þ\ðò³ñ Ñ.Â.Øèíêàðåíêî.
+
Уна умöльсö фронт-вылын вайöны вина да самогон. Морт кодувьяс керас сія, кöдö-бы некöр эз кер садьувья. Гöрдармееч кодувьяс вермас висьтавны гуся (тайна) военнöй тор, вермас онмöсьсьыны караулын сулалікö да лэдзны враггезöс видзан помешшеньнёö. Код гöрдармееч оз вермы бура уджавны. Зэв бур да честнöй гöрдармееч вина понісь вермас лоны ыджыт виновникöн – преступникöн, предательöн. Сійöн прифронтöвöй местаын отирыслö колö бура нёджджавны быд морт сайын, мед-бы некин фронт бердын эз вузав вина да эз кер аскур. Вина вузалісьсесö да аскур вöчисьсесö колö сэтысь вашöтны. А кыдз нія асьныс нем оз вермö керны винакерисьыскöт да вузасисьсезкöт, сэк колö висьтавны эта-йылісь матісь военнöй комиссарлö. Этадз токо мийö вермам видзны гöрдармеечöс юсьöмись да умöль делöысь. Винаыс-кö оз ло, отирыслö бур лоö. Кöр вина абу, враггез озжык тöдö, мый керсьö миянын: код морт висьталісь нылö оз ло.
−
×èíà ìîðòë\í âåëü
+
 
−
êóçü îò÷¸òûñü ìå ã\ã\ðâîè,
+
Öдьдьöн бура отсавны колö шогалісь да раньöнöй гöрдармееччезлö. Нія эз аспондасиныс мунны война-вылö, а быдöнным-понда. Кыдз мийö буржыка пондам шогалісьсезсö дöзирайтны, нія чожажык веськаласö и чожажык вермасö мунны бöр война-вылö, а война-вылын быд морт дона.
−
ìûé âî çàâîäèò÷èã\í Óõòà
+
 
−
ðàéîíûí â\ë\ìà 120.800
+
Гражданскöй война-дырни керлісö шогалісь да ранёнöй гöрдармеечлö «отсалан неделяэз». Деревняэзöт и каррезöт шогалісь да ранёнöй гöрдармееччезлö öктывлісö ви, кольтьтез, пизь, табак, канпеттэз, нигаэз, газеттэз. Гöрдармееччезлö донаöсь вöлі гöсьтинеччез, а эшö донажык нійö радейтöм.
−
îëûñü, ÷óæûñüÿñë\í ëûäûñ
+
 
−
á\ðúÿ âî\ êîëü\ìà âåæñüûò\
+
Уна гöрдармееччез гражданскöй война-дырни кольтчисö ловйöн отирыс-сайсянь. Мукöдкадö видчисьтöг деревнясö босьтасö чочкоммез, быдöнныс гöрддэз пышйыны оз и вермö. Уна кольтчылісö гöрддэз-сьöрись раненöй гöрдармееччез, кöднія отирыс дзеблісö горт гöгöраныс да лечитлісö нія. А кöр позьö вöлі, отсалісö нылö мунны гöрддэс дынö. Мортыс сія, кöда дзебö гöрдармеечöс, тöдö, кыдз аддзасö чочкоммез дзебöмсö, сы-понда сійö юрöттис оз малалö, да и дзебсисьыслö сюрас эшö буражык. Этаттшöм дзебись морт не токо дзебсисьлö бурсö керас, а быдсöн государствоыслö. Сідз-жö колö керны и одзлань локтан война-дырни.
−
ã, à êóëûñüûñ ï\ ëîè
+
 
−
ò\ä÷ûì\í ýòøàäæûê (êîë\-
+
 
−
ê\, ñû ïîíäà ìûé îëûñüûñ
+
 
−
ïûð ÷èí\? – Àâò.). Òà êûíäçè
+
Вредительлез-йылісь
−
Ñâåòëàíà Âëàäèìèðîâíà
+
 
−
þ\ðò³ñ ñïåöèàëèñòúÿñë\í
+
 
−
òûðìûò\ì, âåðñòü\ë\í òàâîñÿ
+
 
−
äèñïàíñåðèçàöèÿ êóçÿ
+
Фронт гöгöрын эмöсь сэттшöм отир, кöднія тöдöмись керöны умöльсö Гöрд армиялö. Босьтам кöть богатьтёсö, кöднылісь джендöтісö киезнысö – нылöн-эд лöгныс öдьдьöн петö совет власьт-вылö. Мукöдыс бöра асланыс вежöрттöм-кузя сьöм-вылö вузаласö öтласа уджсö рабочöйезлісь да кресьсяналісь. Эмöсь и сэттшöм морттэз, кöднійö противникыс натодиль ыстö, мед нія быдöс тöдісö мый керсьö, мый мöдöны керны, ыджыт-я вын Гöрд армиялöн, а сыбöрын эта-йылісь висьталісö-бы враггезлö.
−
ïëàíñ\ äæûíâûé\ òûðò\ì,
+
 
−
áóðä\ä÷àí³íúÿñ äçîíüòàë\ì
+
Война-дырни эмöсь уна шпионнэз. Сія быдöс кывзö, нёджджалö, юалö, быдöс тöдö – кытöн кытшöм отряддэз сулалöны, уная отирыс, кытчö мöдöны мунны, кыным пулемёт, пушка. Шпионлöн тöдвылас öтік: кыдз-бы пыртны штабö, медбы гусявны секретнöй гижöттэз. Мый удайтчас тöдны, сійö быдöс висьталö противниклö.
−
äà âûëü îáîðóäîâàíèå\í
+
 
−
ìîãì\ä\ì âûë\ ñü\ì âèäç\ì
+
Эмöсь и сэттшöм умöль удж керись морттэз, кöдна жугдöны кöрттуйез, разьöны поссэз, сотöны военнöй имушчество видзан амбаррез, орлалöны телефоннöй да телеграфнöй проволокаэз и сякöнёдж падмöтöны удж Гöрд армиялісь. Мукöдыс этö нем оз жугдö не мый, а лöгöтö отирсö Гöрд армиякöт. Ачыс, висьталам, кöр мый öзтас, а висьталас Гöрд армия-вылö. Нето лэдзас небылись басьни отирыс коласö. Эта басьни паськалас, локтас гöрдармееччез-дынöдз, а мукöдыт и быль веритас да пондас керны сідз, кыдз кыліс.
−
éûëûñü.
+
 
−
«Áóð ëóí, ïûääè ïóêòàíà
+
Öктöны и отряддэз, кыдз партизаннэз, токо отсавны не гöрддэзлö, а буржуйезлö. Этаттшöм шайкаö вежöртісь морт некöр оз мун. Шайка токо сійö и дöзьöритö, кыдз-бы уськöтчыны öтіка гöрдармееч-вылö, советскöй работьник-вылö, уджалісь отир-вылö, грабитны нія, шыбитны поезд улö, ректыны войöннöй обоззэс да с. одзö. Этаттшöм уджсянь Гöрд армия уна терпитö.
−
êîìè âîéòûð!» – ïàí³ñ ñ¸ðíèñ\
+
 
−
Óõòà êàðñà îëûñü Â.Ò.
+
Враггесö, кöднія мунöны советскöй государство-вылö, Гöрд армия некöр оз дорйы и судитöны нійö öдьдьöн чорыта. Локтас Гöрд армия деревняö и оз тöд кин сылöн ёрт, кин враг. Сэтöн аслыс отирыслö колö отсавны Гöрд армиялö. Колö висьтавны комиссарлö, кин мунö советскöй власьт-дор и кин сылö паныт. Сэтісь морт быд суседöс тöдö мый сія керö, а можот эшö эмöсь и йöз морттэз деревняас. Йöз морт-йылісь колö сэк-жö висьтавны комиссарлö либо каманьдирлö. Некöр оз ков повны враггез грöзитчöмись. Советскöй власьт и Гöрд армия некöр оз пондö сетны öбидитны сэттшöм мортöс, кöда отсалö миянлö.
−
×óïðîâ. Äåëåãàò\ñ ìàéø\äë\
+
 
−
á\ðúÿ êàä\ êîìè êûâñ\ áûä
+
Быднёдж колö отсавны Гöрд армиялö не токо басьниöн, но и уджöн. Война-вылын быдлаö колöны отир. Кыдз гöрдармееччез асьныс пондасö караулитны быд пос, быд телефоннöй столб, сэк нія и матö оз тырмö. Гöрдармееч öтік кадö оз вермы нöбöтны дас удж. Сэтöн аслыс народыслö колö караулитны быд торсö горт гöгöрöттис.
−
íîãûñ \òäîðò\ì. «ÂîëîãèíÒèì÷åíêî
+
 
−
êîääü\ìûñ ð\äì\-
+
Сідз-жö отирлö колö отсавны воюйтны баньдиттэзкöт да контрреволюционеррезкöт, кöр нія олöны деревняэз-гöгöр и петкöтöны отирыслісь быд донсö. Гöрд армия быдлаö оз ешты. Сэк местаись власьт мобилизуйтö асьнысö отирсö, сетасö нылö виньтовкаэз медбы нія öтлаын гöрдармееччезкöт баньдиттэзсö куталісö. Некинлö оз ков пыксьыны этаттшöм уджись, а быдöнныслö ёнжыка кутчисьны да чожажык вермыны врагсö.
−
ä\ þ\ð, áûòòü\ê\ âîéâûâ êàðúÿñûí
+
 
−
îëûñüÿñ ñóâò\ìà\ñü øêîëàûí
+
 
−
êîìè êûâ âåë\ä\ìëû
+
 
−
ïàíûä. Òàé\ íà÷ ñ\ð\ì!.. –
+
Отсав Гöрд армиялö.
−
ÿðñê\áà ò\ä÷\ä³ñ Âàëåíòèí
+
 
−
Òèìîôååâè÷, íî çäóê ìûñòè
+
 
−
ïîíä³ñ øìîíèòíû. – Êûäç
+
 
−
í\ êîìè êûâò\ãûñ?! Îáîðîíàñà
+
Быд армиялöн эмöсь асланыс нянь складдэз, пöжасяніннэз, пода яй-вылö. Фронт-вылын воюйтісьсез быдöс коланторсö сэтысь босьтöны.
−
ìèíèñòð Øîéãóë\í
+
 
−
îâûñ øíè÷ êîìè! Æèðèíîâñêèé
+
Кытісь Гöрд армия босьтö запассö? Висьталам, деревняас, кытöн сулалö часьть, сэтчин олісь отирлöн эм лишнöй нянь, картошка, пода. Часьть коланторсö ніялісь и ньöбö правительствоöн лöсьöтöм донöн. Сія бур отирыслö – оз ков ылö нуны вузавны, бур и часьтьыслö – оз ков припасла ветлыны ылö.
−
è òî ýç êåäçîâò ÷óæàí
+
 
−
êûâíûì\ñ, ì\âïûøò³ñ ˸ê
+
Арнас, кор кресьсяниныс быдöс ыб-вылісö чукöртас, мунда колö во-кежö – коляс, а öстальнöйсö вузалö (нянь, картовка и лишнöй пода). Медбы мужиклö не нöбöтны этö быдöс ылöжык, сылö и колö сэтöн-жö вузавны воинскöй отряддэзлö. Ачыт тэ вöвтö он вашöтлы и Гöрд армия оз понды кошйыны сёянторсö мöді местаэзісь.
−
Äóê Ïåòàí Ðîçü...»
+
 
−
Ãðåçäñàë\í ñü\ë\ì äîé\í
+
Кулаккез да сьпекулянттэз керöны сідз: «Ог-пö эшö ме öні вузав няньсö, видчися, кöр доныс лыбас сы-вылö. Деревенскöй богатьтё арсянь нянь некöр оз вузалö, а кöр локтас тулыс, нія сэк пондöны сетавны няньтöм отирыслö куйимисьöн донаджыкöн. Сэтöн аслыныс народыслö колö тшöктыны нянь ценасö чинтыны да вузавны няньсö кöр колö. Бедьняк да середьняк вузалö государстволы асьсис лишнэй нянь, сы место босьтö кооперацияысь карса тöвар донтöма. Тöдö, няньтöг, тшыгйöн некин уджавны оз вермы. Сідз-жö и гöрдармееч – сёйтöг оз вермы велöтчыны военнöй делоö.
−
þêñèñ Ïîðîì\ñüûñü Ý.Â.Êóëèêîâà:
+
 
−
«Ìèÿí ýñüê\ çýâ
+
Война-дырни мукöдпырсяс олö сэтшöм кад, кöр гöрдармееччез дзик тшыгöсь, сылöн сёяныс абу. Сэк медбöрья кусöктö колö торьявны да сетны гöрд салдатлö. Часьтьын не пыр овлö сьöм. Кöр часьть ньöбас припас, а сьöм мынтыны абу, сэк нія сетöны припас вузалысьлö гижöд. Эта гижöтöн мун матын полевöй казначействоö, сэтчин гижöт-сьöрті вежтас сьöм.
−
ìè÷à, þãûä äà ñ\ñò\ì ÔÀÏ
+
 
−
ýì, íî íåêîäëû ñýí³ óäæàâíûñ\...
+
Медодздза ёрт и медбур отсалісь Гöрд армиялöн – уджалісь йöз, деревняын бедьняккез да середьняккез. Нія отсаласö Гöрд армиялö быд торöн, мый нылöн эм, висьталасö сэттшöм морттэзнысö, кöднія дзебöны нянь, пода-сёян и мукöд тор да вузалöны сійö куйимисьöн донаджыкöн. Отирыслö колö быдöнныслö кутчисьны эта удж-бердö и керны сідз, медбы сэттшöм сьпекулянттэз эз вöлö. Керны колö сідз, медбы противниклö некытшöм отсöг эз ло, нем нылö эз сетö. Тöдö, нылы отсалöм, продуктаяс вузалöм, ёнмöтö ніяöс, а миян Союзлö да Гöрд армиялö ыджыт вред.
−
È.Â.Ëåîíîâë\í ìýðàë
+
 
−
³ã\í íà ãðåçäëû ÷óæàí
+
Гражданскöй война-дырни салдаттэз мöдік государствоэзісь, кöдна отсалісö воюйтны чочкоммезлö кыті мунісö, быдöс отирсö куштісö.
−
ëóí êåæëàñ êîçüíàë³ñíû äåòïëîùàäêà
+
 
−
âûë\ ñåðòèôèêàò.
+
Некöр оз ков сетны, медбы тэнö розоритісö неприятельскей салдаттэз. Кыдз тöдат ті нылісь локтöм-йылісь тіянлань, мый тіян эм, колö быдöс дзебны, медбы нія эз аддзö. Кöдö добросö нія мырдьдясö, сійö колöо мырсьыны тшыкöтны, медбы враг пöльзуйтчыны эз вермы. Этаттшöм дкло вермас керны быд морт. Гражданскей война-дырни этаттшöм уджöн уна отсöг сетісö Гöрд армиялö. Кöр рабочöйезлö тшöктасö вöлі керны снаряддэз, нія снаряд пытшкас пороктуйö пуктасö песöк. Сідз-жö босьтасö кöрттуй и оз лэдзö сэт ветлыны чочкоммезлö. Быднёж падмöтісö нійö отирыс.
−
Èãîðü Âèêòîðîâè÷ Ìîñêâà\
+
 
−
óòüûøò³ñ, à êîçèíûñ êûò÷\-
+
Öдьдьöн тшöка фронт вылас колö отирлö сетны отсöг Гöрд армиялö морт вынöн. Противниккес пышйиканыс быдöс туйез, поссэз разьöны, жугдöны. Сэтöн народыслö колö отсавны да бöр лöсьöтны нійö, медбы чожажык Гöрд армия вермис вöтчыны врагыс-сьöрö да дзикöдз нійö личкыны, мед враггез оз удитö соттыны вын. Кöр Гöрд салдаттэз асьныс оз ештö гарйыны окоппез, провкаись нюжöтны сийöж-падмöтан, сэк нылö бöра колö сетны отсöг. Кыным унажык пондам отсавны Гöрд армиялö, сыным чожажыка вермам личкыны противникöс.
−
кӧ ñûë³ñ-âîøèñ... Òóéÿñ øîãìûò\
+
 
−
ì\ñü. Çýðà êàä\ âåñèã
+
Этö уджсö некöр оз ков манитчöмöн керны. Кыдз мийö жагöна и умöля пондам уджавны, сэк пондам падмöтны токо гöрд салдаттэзсö. Нія дыржык оз вермö врагсö, кöда падмöтö миянлісь удж. Кöр ёнжыка кутчисям отсавны Гöрд армиялö быднёджöн, сэк вынажык сія лоас и чожажык вермас буржуй стабунсö.
−
Ì×Ñ-ñà ìèÿí\äç âî\ä÷ûíû
+
 
−
îç âåðìûíû...»
+
 
−
«/í³ Ãîñäóìàûí âèäëàë\-
+
 
−
íû íàöèîíàëüí\é êûâúÿñ
+
 
−
âåë\ä\ì éûëûñü îëàíïàñ
+
 
−
áàëà, – ïåò³ñ òðèáóíà ñàé\
+
Розведка.
−
Ã.À.Êûçðîäåâà. – Òàé\ äîêóìåíò
+
 
−
ñåðòèûñ òø\òø è
+
 
−
êîìè êûâíûì\ñ ëî\ ò\ä÷ûì\
+
 
−
í äçåñê\ä\ìà...» Ãàëèíà
+
Быд боевöй часьлöн эм аслас розведка. Эта сэттшöм морттэз, кöднія тöдöны, кытöн мый керсьö противникыслöн, кытöн сія сулалö, уна-я выныс, кытчö мунö и мый мöдö керны. Розведка – пель и син команьдирлöн. Сійöн сія кылö и аддзö мый керсьö и мый колö керны аслыс. Розведкатöг чась бытсöн вермас сюрны пленö.
−
Àíàòîëüåâíà êîðèñ ÷óê\ðò÷ûñüÿñ\
+
 
−
ñ êûðûìàâíû Ðîññèÿñà
+
Эта делоын сэтісь отирыс уна вермис вайны польза Гöрд армиялö. Нія тöдöны быдöс подöна туёккезсö, а разведчиккез этö местасö оз тöдö. Мукöдпырсяс сэтісь олісь вöрöт туйöт ветлö деревняö, кытöн сулалöны противниккез, тöдны противник-йылісь. Сэтісянь гöрддэзлö вайö уна бур юöр. Сэттшöм делö вöлі ноябр тöлісьын 1919 воын. Öтік гöрд батальлён пырöм Колчак войско коласö, мышканыс. Сэтчö локтöм кресьсянин мöдік селоись и висьталöм командирлö, медбы гöрддэз лöсьöтчисö пантавны чочкоммезöс. Тіян-вылö-пö мöдö локны Красильников аслас отрядöн. Красильниковöс бура тöдöмась кресьсянаыс, öдьдьöн уна сія вийлöм отирсö. Гöрд командир быдöс ассис салдаттэзсö сувтöтöм сія туй-кузя, кöдалöт мöдöм локны Красильников аслас отрядöн. Сія эз и думайт, мед сэтöн вермисö нійö видчисьны гöрддэз. А гöрддэз öтік отрядöн 50 морт нылісь босьтöмась пленö и мырдьдьöмась уна винтовкаэз, патроннэз, гранатаэз да öтік пулемёт. Кöбы кресьсяниныс эз висьтав гöрд команьдирлö чочкоммез-йылісь, сэк-бы кресьсяналö ёна сюрис Красильниковсянь, да и гöрддэзсö бы босьтіс пленö.
−
Ïðåçèäåíò, Ãîñäóìà\í
+
 
−
âåñüê\äëûñü, ìîðòëûñü ïðàâî
+
Уна вöлісö сэттшöм делоэз война-дырни, кöр кресьсяна быднёжöн отсавлісö гöрддэзлö воюйтны чочкоммезкöт.
−
äîðé\ì êóçÿ Ïðåçèäåíò
+
 
−
áåðäñà ñ\âåò\í þðíó\äûñü äà
+
Овліс уна и сідз: посадö локтасö чочкоммез, пырасö узьны. Кöзяин нійö примитас оз лысьт öткажитныс-да, а ойнас гусьöн öтікöс семьясис ыстас юöрöн гöрддэз-дынö.
−
Êîìè Ðåñïóáëèêàñà Þðàëûñü
+
 
−
äîð\ øû\ä÷\ìúÿñ, ìåäûì
+
Гöрддэз ойнас посадсö кытшöвтасö и узянсиныс-жö быдöннысö чочкоммезсö куталасö. Этаттшöм юöртісьöн вермас овны и зонкаок 12-13 вося, и нія Гöрд армиялö ыджыт бур вöчасö.
−
íàé\ îòñàëàñíû êèðèòíû ãàðàë\
+
 
−
ì áàëàñ\.
+
Мийö байитам, Гöрд армиялöн эм-пö разведка, а противникыслöн разь абу? Эм розведка и сылöн. Медбы не керны умöль Гöрд армиялö, противник розведкакöт колö етшажык байитны, висьтавны – ме-пö нем ог тöд. А лоö-кö мыйкö вöчны, буржык керны, кыдзи керис Гуляёв.
−
«Ìèÿí ìåäèöèíàûä ñ\ìûí
+
 
−
òåëåâèçîð ïûð áóð! – ïåò=ñ
+
 
−
ìèêðîôîí äîð\ Óõòàûñü
+
 
−
Ã.Ô.Ñîêîëîâà. – À ìåäûì
+
Противник салдаттэз-йылісь.
−
ñóäç\äíû êóòø\ìê\ òîðúÿ
+
 
−
ñïåöèàëèñò äîð\ òàëîí, êîë\
+
 
−
âîäç-âîäç àñûâñÿíü ñóëàâíû
+
 
−
\÷åðåäûí. Òàé\ \ì\é äåë\?!»
+
Миян враггез, кöднія лöсьöтöны война – эта мировöй буржуазия. Нылöн öдьдьöн ыджытöсь армияэз. Кин-жö ны армияын? Да нія-жö – рабочöйез и кресьсяна. Тіян натьтö быдöннытлöн лоис сэттшöм дума: мыля инö рабочöйез и кресьсяна, а локтöны войнаöн Советскöй Союз-вылö?
−
<>
+
 
−
Óõòàñà óíà ñèêàñ âîéòûðëû òàé\ ò\ä÷àíà ëóíñ\
+
Сэтöн нія абу виноватöсь. Мöдік государствоэзас власьт-дынас сулалöны богатьтё. Быдöс сэтчин ны кийын. Вот нія и вашöтöны уджалісь отирсö война-вылö, а не ас воляись нія мунö.
−
ñèã\ðò=ñíû Áîðèñ Øàõîâ íèìà êîìè êóëüòóðà
+
 
−
ø\ðèíë\í 20-\ä ÷óæàí ëóíëû ñè\ì ÿðúþãûä äà
+
Эшö буржуазия кийын эм ыджыт вын. Ны увтын учительлез, поппез, гижисьсез, учонöйез, кöднія сідз-жö быднёдж бöбöтлöны уджалісь йöзсö. Нія отирыслö сідз байитöны: буржуйезсö-пö власьт-дорас ен пуксьöтіс; нія-пö тіян понда тöждöны; мийö-бы-пö ог воюйтö, да воюйтöны коммунисттэс, кöднія асланыс Гöрд армияöн быдöст  отирсö мöдöны ас-увтас керны.
−
êûïûä ãàæ\í.
+
 
−
Âèòñ¸ ìîðòà çàë òûð é\ç, åíáèà àðòèñòúÿñ, êîìè
+
А мöдік государствоэзас рабочöйез и кресьсяна коласас эмöсь эшö сэттщöмöсь-жö пемытöсь, неграмотнöйöсь, кыдз и миян. Сійöн нія эшö и веритöны озыр отирлö (богат отирлö) да мунöны война-вылö. Но лоас сэттшöм кад, кöр нія вежöртасö бöбöтчöмсö. Сэк нія öткажитчасö мунны войнаöн миян-вылö, а винтовкаэзсö бергöтасö асланыс буржуазия-вылö, паныт миян öтласа классовöй враг-вылö.
−
âîéòûðëû, ñûëûñü êóëüòóðà-òðàäèöèÿÿñ âèäçûñüëû
+
 
−
ã\ñüòúÿñë\í ëûäò\ì-òø\òò\ì áóðñè\ì... Ýê, òàí=
+
Уна-ни вöвлі сідз: буржуазнöй государствоэз ыстасö асьсиныс салдаттэз воюйтны миянкöт, а нія пондасö вийлыны буржуйезсö.
−
çáûëüûñü àñüò\ êûëàí àñ ìóûí ê\çÿèí\í! Àòòü\,
+
 
−
ïûääè ïóêòàíà çåìëÿêúÿñ!..
+
1919 воын француззэз локтісö Одесса карö морскöй флотöн да войскоöн отсасьны Деникинлö, кöда муніс гöрддэз-вылö войнаöн. Миян коммуниссэз гусьöн пондісö байитны французскöй матроссэзлö да салдаттэзлö сы-йылісь, мыйлö нійö корисö Одессаö, кинкöт нылö тшöктöны воюйтны. Сэк бöрын, кöр французкöй команьдиррез пондісö тшöкытыны француззэзöс воюйтны гöрддэзкöт, салдаттэз öткажитчисö, эзö пондö мунны, а матроссэз лэбтісö востаньнё. Юралісь эта востаньнёын вöлі Марти ёрт, кöдія нимöн миян öні шусьöны уна заводдэз. Французкöй правительствл асьсис салдаттэзсö чожа иньдіс бöр, медбы нія эз керсьö гöрддэзлань.
−
<>
+
 
−
Àñ êîäüûñ ç³ëü äà óäæà÷ é\çê\ä
+
Уна отир гражданскöй война-дырни воюйтісö чочкоммезкöт: Колчаккöт, Деникинкöт, Врангелькöт, Махнокöт и мöдіккезкöт. Чочкоммез мукöд отирсö босьтісö силой (мобилизуйтісö), а мукöдыс и асьныс мунісö чочкоммезлö отсавны, асланыс вежöрттöм-кузя. Отирыс сэк эз вежöртö кинлö служитісö чочкоммез и гöрддэз. А кöр нылö висьталісö, чочкоммез-пö дорйöны капиталисттэзöс да помешчиккезöс, а токо Гöрд армия сулалö уджалісь отир-дор, сэк нія пондісö керсьыны гöрддезлань. Гöрддэз пондісö вынсявна, а чочкоммезлöн отирыс чинны. Этія ёна отсаліс вермыны нійö гöрддэзлö.
−
– Â.Ñ.Ñåäîâê\ä, À.À.Àëåêñååâê\ä,
+
 
−
À.Â.×óìàêê\ä, À.ß.Òðåòÿêê\ä,
+
Мийöо шуам, миян Союзын и мöдік государствоэзын рабочöй и кресьсянин кык вон и тышкасьны нылö öтамöдкöт немпонда. Нія оз тöдö, мый Гöрд армия тыщкасьö медбы буржуйезöс бырöтны, мед-бы му пасьтаись уджалісьсезöс мездыны. Кыдз-жö висьтавны эта-йылісь салдаттэзлö йöз армияись? Эта понда эмöсь листовкаэз, возваньнёэз, учöтик книгаэз да плакаттэз. Война-вылын энö гижöттэзсö гусьöн сеталöны салдаттэзлö. А сэтöн гижöтас гижöм, медбы салдаттэз вуджисö гöрддэзлань и öтлаын Гöрд армиякöт мунісö войнаöн буржуйез-вылö.
−
À.À.Íàãèøåâê\ä, Â.À.Àíêèíê\ä,
+
 
−
À.Í.Èãíàòîâê\ä, È.Â.Ïóñòîõèíê\ä –
+
Гижöт розьнитöмыс салдаттэз коласöт öдьдьöн ыджыт удж. Эстöн отирыс унаöн вермасö отсавны Гöрд армиялö. Этаттшöм гижöттэзсö (листовки) туйö босьтны комиссарсянь. Горд деревняын морт быд суседöс тöдö, а сійöн сылö бура туйö розьнитны листовкаэзсö кöні узьлöны-олöны салдаттэз. Листовкаэз позьö лякны заплоддэз-вылö да колодеччез-дынö, кытöн салдаттэз юкталöны воввез. Колö лякны сэттшöм местаэзö, кытчö салдаттэз павклöны öтнаныс, апичеррезтöг. Кыдз адздзас гижöттэзсö апичер, сія сэк оз нія сет лыдьдьыны салдаттэзлö. Сылö мортыслö, кöда паськöтö гижöттэссö, колö бура сайласьны, медбы не шедны враглö.
−
íàé\ àñ âûí\í ìè÷ì\ä\íû ïîñ¸ëîêëûñü
+
 
−
÷óæ\ìáàíñ\, ç³ëü\íû â\÷íû
+
Кыдзи гöрддэзыслö пондас ковны мунны сэсь мöді местаэзö, сэк комиссарлісь колö корны запас гижöттэз. Кöр локтасö чочкоммез, сэк гижöттэссö колö гусьöн сетавны салдаттэзлö. Некинлöн этаттшöм удж оз чулав весь. Гижöттэз лыдьдьöм-бöрын салдаттэз тöдасö правда буржуйез-йылісь, советскей власьт-йылісь, Гöрд армия-йылісь. Нія пондасö думайтны эта-йылісь. Сэк нія оз мунö тышкасьны Гöрд армиякöт, уна салдат вуджасö миянлань, унаöн пышьясö армияысь. Сійö вынтöммöтö противникöс, а Гöрд армиялö отсалö кокниажык вермыны нія.
−
îë\ìñ\ ãàæàäæûê\í äà êûïûääæûê\
+
 
−
í.
+
Кресьсянин эшö уна вермас керны аслас басьниöн. Кыдз тэнат керкуö сувтасö салдаттэз, тэныт одзжык колö тöдны, киннэз нія сэттшöмöсь: рабочей-я, кресьсянин-я, батрак-я. Ныкöт бура верман сёрнитны, нія ас йöз. Кулак пи-кö, либö купеч-пи-кö, сыкöт уна эн байит. Уджалісь салдаттэзлö висьтав кыдз олöны да уджалöны миян рабочöйез да кресьсяна, кыдзи нія государствоöн правитöны. Сідз байит, мед салдат вежöртас нылö али миян уджалысьлö буражык овсьö. Мый тöдан партия-йылісь, тшöтш висьтав. Тэнат байтöм бöрсянь пондас салдат думайтны мый понда инö сія тышкасьö. Казялас сэк сія да оз понды мунны миянлö паныт.
−
«Àêàäåìãîðîäîê» ÒÎÑ-ë\í ç³-
+
 
−
ëü\ì\í òàâîñÿ ñåíòÿáðûí Äîíà-
+
Кыдзи тэныт фронт вылын пантасяс аслат сёрниа (шуам комилö – коми) морт, тэ сылісь юась кыдзи сія олö, ачыт сылö висьтав – кыдзи тэ олан, мый вöчис ССРС-ын советскей власьт национальносьсезыслö. Сія сэк вежöртас, мый öтік государство сэттшöмыс абу, кытшöм советскöй государство, кытöн быдöс отирыс öткодь. Буржуазнöй государствоэзас национальносьсезыслö öдьдьöн сьöкыт оланыс. Богатьтёыс нійö личкöны, пöдтöны.
−
¸ëüûí âîñüò³ñíû ÷åëÿäüëû «Ãàæà é\ð»
+
 
−
âîðñàí³í. Ïîâîääÿûñ ýñüê\ áóêøàñèñ-
+
Ранёнöй салдаттэзлö, кинлöн-бы нія эз волö, кыдз сійö кольöмась асланыс ёрттэз, колö сетны отсöг, а сыбöрын сійö иньдыны медматісь гöрдармейскöй отрядö. Сюрас-кö пленö салдат, оз ков сійö лöгöн пантавны, сія поди сэттшöм-жö уджалісь, кыдз и тэ. Салдатыс эд абу виноват, сійö не ас воляись воюйтö. Миянлö ны салдаттэзлö не токо кывнаным, но и уджнаным колö мытчавны, мый мийö асланым враггеöн нійо огö лыддьö.
−
çýðûøòàë³ñ, íî ïîñíèóëîâ íèìêîäüûñëà
+
 
−
ýç êàçÿâíû òàé\ñ: \òà-ì\äíûñê\
+
Ранёнöй-ли, пленнöй-ли ыстас гортас письмо. Сія сэтчö гижас кыдз сійö татöн, СССР ас, видзöны. Сыись миянлö уна бур лоö. Сэтчин-эд буржуазияыс салдаттэзлö сідз байитö: Гöрд армия-пö да ССРС-ын олісь отир пленнöйезсö и ранёнöйезсö видзö податуйö. Салдаттэс веритöны нылö, полöны керсьыны миянлань, сюрны пленö. Пленнöйезлöн гижöттэз отсаласö вежöртны буржуйезлісь бöбöтчöм-йылісь. А салдаттэз нылöн унажык пондасö иньдöтчыны миянлань ас воляись. Враггез вынтöмсяласö.
−
ä ïàíëàñü\ì\í áåðãàë³ñíû êàðóñåëü\
+
 
−
í, êà÷àéò÷èñíû, ÷å÷÷àë³ñíûãàæ\
+
Но тöд, быдöнлö миянлань локтісьлö оз позь веритны. Не быдöнныс сія сы-понда локтöны, медбы не воюйтны миянкöт. Мукöдсö буржуазияыс натодиль ыстö шпионитны. Не быд морт вермас тöдны шпион сія, али не. Сійöн быд мортсö, кöда асьсö пондас шуны перебежчикöн, колö ыстыны медматын гöрд отрядö. Этадз лоас и сылö и миянлö буржык. Сійö сэтчин чожа тöдасö ёрт сія, али враг миянлö.
−
ä÷èñíû. À ÷åëÿäüë\í øóäà ñåðàìûñ
+
 
−
– óäæûñü ìåäñÿ ûäæûä äîí!
+
 
−
«Ãàæà é\ð» ïðîåêò çáûëüì\ä\ì
+
 
−
âûë\ ÒÎÑ-ëû âè÷ì\ä³ñíû ðåñïóáëèêàñà
+
Гöрд партизаннэз.
−
êóäéûñü 200 ñþðñ øàéòà ñóáñèäèÿ.
+
 
−
Í\øòà 50 ñþðñ ÷óê\ðò³ñíû âîäçì\
+
 
−
ñò÷ûñü é\ç.
+
 
−
<>
+
Мый керисö гöрд партизаннэз гражданскöй война-дырни.
−
—Äæåíüûäèêà âèñüòûøò\
+
 
−
é àñ éûâñüûíûä, ñïîðòûí
+
Быдöнныс нія пондöтлісö учöтіксянь. Партизаннэз коласын вöлісö коммуниссэз и служашчейез, кöднія эзö вермö пышйыны гöрддэзкö, рабочöй, кöда пышйис пукалансянь, пленнöй гöрдармееч и кресьсянин, кöдія эз мун воюйтны чочком армияö. Эта отирыс быдöнныс вöлісö лöгöсь чочкоммез-вылö и ны правительство-вылö.
−
ìåäâîääçà âîñüêîâúÿñ
+
 
−
éûëûñü, — øû\ä÷ûë= Àíàòîëèé
+
Учöтик партизан отряддэз öтлаасьлісö мукöд партизан отряддэзкöт, лöсьöтлісö ыджыт отряддэз. Быднёдж нія заптылисö патроннэй да пашшальлез тышкасьны чочкоммезкöт. Кöр немеччез вöлісö Украинаын, сэк миян коммуниссэз Киевын ньöбисö партизаннэзлö немеч салдаттэзлісь патроннэз, виньтовкаэз и пулемёттэз. Сибырын партизаннэз гражданскöй война-дырни мунлісö тышкасьны чочкоммезкöт вöралан пишшальлезöн, а мукöдыслöн и нія эз вöлö, воюйтісö черöн, косаöн. Уна партизанскöй отряддэз асьныс аспондасиныс керисö патроннэз важ патроннэзісь, кисьтлісö и пуляэз. Ыджыт лыйсян-торрезсö – пулемёттэз, бур пишшальлез, отряддэз мырдьдявлісö чочкоммезлісь воюйтöнняс.
−
Âàñèëüåâè÷ äîð\.
+
 
−
—×óæë= Óõòàûí. Ñýññÿ
+
Партизаннэз воюйтны пондöтчывлісö невнаöн: кутасö кытшöмкö стражникöс, либö урядникöс, либö учöтик чочкоммез отряд. Кöр партизан отряд ыджыт лоас, пишшальлез содасö, сэк партизаннэс сьмелжыка тышкасьöны, оз-ни öтік мортöн кутавны, а унажыкöн. Гражданскöй война-дырни партизаннэз быднёдж манитісö чочкоммезöс, вашöтлісö нійо деревняэзісь и каррезісь. Мырдьдявлісö нылісь обоззэз, медбы чочкоммезöс кольны сёянтöг и лыйсянтöг. Партизаннэз эз лэдзлö чочкоммезлö чукöртны деревняись налоггез, торкисны керны пес и шедтыны изшом кöрттуйез да заводдэз-понда, торкисны нуны войска фронтъяс вылö.
−
áàòü-ìàì âóäæèñíû Âóêòûë\.
+
 
−
Øêîëàûí íà âåë\ä÷èã\í êîòðàë=
+
Партизаннэз сэтісь оланінысь тöдöны быдöс подöна вöр туёккес. Нія эна туёккезлöт петаласö чочкоммез-вылö, керасö ассиныс уджсö да бöр пышшасö вöрö. Сыбöрсянь мöдорöт локтасны, кинсянь чочкоммез нія оз и видчысьö.
−
äçþäî äà ñàìáî ñåêöèÿ\.
+
 
−
Çýâ îêîòà â\ë= òø\òøúÿÿñ
+
Партизаннэзсö кутавны чочкоммезлö лоöм ыставлыны ыджыт отряддэз. Барнаульскей уездын партизаннэз отрядын вöлöмась токо нёльсё (400) морт да 25 винтовка, а ныкöт тышкасьны ыстöмась генерал Аньненковöс, пулемёттэзöн, конничаöн. Аньненков отрядын вöлöм сюрс витсё (1500) кыным салдат.
−
ï\âñòûí ëîíû ìåäâûíà\í.
+
 
−
Ñþðêíÿë= òðåíåðëûñü èíä\äñ\:
+
Крымын генерал Врангель тышкасис партизаннэскöт. Партизаннэз вöлісö токо сё-мöд, а Врангель паныт нылö иньдіс кык дивизия. Сибырын Ачинскей да Минусинскей районын партизаннэскöт тышкасьны Колчак ыстöма 100 сюрс салдатöс. Сэн медыжыттэзыс партизан отрядас вöлöмась Шетинин да Кравченко. Ноко öні асьныт думайтö – кокнит-я воюйтны, кöд быдлаын пондас ковны тышкасьны уна отир, быдлаö колö иньдыны уна вын? Мöдöрö, кутшöм кокни лоö Гöрд армиялö, кöр противниклöн выныс разалö, уналаын сылö лоö тышкасьны.
−
ñÿììû äîðéûíû àñüò\, ñýêè
+
 
−
è ïèê\ âî\ìàëû âåðìàí îòñàâíû.
+
Гражданскей война-дырни чочкоммез пышйигöн гöрд партизаннэз босьлісö чочкоммезлісь быдса обоззэз сёянöн, пишальлезöн, лыйсянторрезöн. Чочкоммез кольлісö припассэзтöн, а припассэзтöг салдаттэз вылись тышкасьны мунны эзö вермö. Бур уджыс гöрд партизаннэзлöн чожа паськаліс деревняэзöт и городдэзöт. Партизаннэз-дынö локтісö уна отир, кöднылö оз ков вöлі чочкоммезлöн власьть. Партизаннэз вынсялісö, бытса городдэзын лэбтісьлісö восстаньнёэз. Рабочöйез да партизаннэз пондісö уджавны öтлаын. Гöрдармееччез партизаннэзкöт уджалісö öтік план-сьöрті. Уна гöрд партизаннэз ас воляись мунісö Гöрд армияö, вынсьöтісö сійö.
−
Ýã ýíîâò÷û ñïîðòûñü
+
 
−
è Êóðàòîâ íèìà ïåðâîé íîìåðà
+
Медумöль партизаннэзлö, кöр ныкöт öтлаасясö тюрмаись пышйöм гусясись морттэз да жуликкез. Этаттшöм отиирыслöн токо сія и тöдланыс, кытісь бы мый гусявны да кинлö умöльсö керны. Кыдз нія пондасö гусясьны, сэк отрядсö оз пондö радейтны отирыс, сэк кресьсяна немöн оз пондö сійö лэбтыны. Этаттшöм отирöс некöр оз ков примитны партизан отрядö. Нія дзугасö быд удж партизанскöй отрядлісь. Сія-жö колö берегитчыны сэттшöм мортісь, кöда оз верит аслас вынö. Сія сідз-жö вермас дзугны уджсö. Сэттшöмыс ачыс пышйö да и мöдікöс сьöрас кыскö.
−
ïåäêîëëåäæûí âåë\ä÷èã\
+
 
−
í. Äèïëîì áîñüò\ì á\-
+
Война-дырни овлöны неудачаяс. Но сыысь оз ков повны, колö надейтчыны аслат вын вылö. Быд партизанлö и гöрдармеечлö колö тöдны мый-понда и кин-понда сія тышкасьö. Кöр ми пондам тöдны кин миян враг, сэк токо сійö вермам. Юралісьöт отрядас колö пуктыны сэттшöм мортöс, медбы сьöлöмыс и кийыс сылöн вöлі кöрткодь чорыт. А сэттшöм чорыт надейнöй морттэз токо пöрись комуниссэз да революционеррез.
−
ðûí êîëü÷÷è ïåäêîëëåäæ\,
+
 
−
áîñüò÷è âåë\äíû ñòóäåíòúÿñ\
+
 
−
ñ òàýêâîíäî\. Ìîðò êûçü
+
 
−
êûìûí ÷óê\ðìèñ, êîäúÿñëû
+
Эн ровняйт умöльлез-сьöрті.
−
âîèñ ñü\ë\ì âûëàñ òàé\
+
 
−
ñïîðò ñèêàñûñ. Âèò âî ìûñòè
+
 
−
âóäæè Ñûêòûâêàðñà ãîñóíèâåðñèòåò\,
+
 
−
òàí= áàðà æ\
+
Война кадö кресьсяна и рабочöйез коласын адздзисясö умöль морттэз, лёк керисьсез. Нія пондасö нуöтны сэттшöм визь, кöдія стыдитас ним робочö-кресьсянскöй Гöрд армиялісь. Лоасö можот дезертиррез и предательлез, кöднія асьсиныс ёртнысö пондасö вöтьны. Можот и пондасö öбидитны отирсö, босьны нылісь сякöй тор; умöля вöдитчыны вöввезкöт, пишшальлезöн и военнöй имушествоöн. Адздзисясö и сэттшöмöсь, кöднія пондасö гусьöн вузавны сякöй военнöй тор.
−
âåë\ä= ñòóäåíòúÿñ\ñ òàýêâîíäî\.
+
 
−
Âåë\ä÷è è à÷ûì.
+
Этаттшöм морттэзсö быдöнныс – и войеннöй трибунал, и команьдиррез, чорыта судитöны. Команьдиррез-эд оз вермö быдöс адздзыны. Сэтöн аслыныс отирыслö колö отсавны команьдиррезлö. Кыдз казялан лёк вöчöм красноармееч сьöрын, сэк-жö колö висьтавны сы-йылісь команьдирлö, медбы сеттшöмсö оз видзö Горд армияын, кöдія токо стыдитö сійö. Некытшöм дезертирöс оз ков дзебны, оз ков ньöбны салдаттэсянь военнöй имушество.
−
Óäæûñü îð\ä÷ûò\ã ïîìàë=
+
 
−
Óäìóðòèÿñà ãîñóíèâåðñèòåò,
+
Некöр оз ков умöль салдаттэз-сьöрті ровняйтны быдöннысö Гöрд армияись. Колö пыр тöдны кытісь аркмис Гöрд армия, мый понда и кин понда сія песьсьö. Гöрд армия керö миянлö бур олан, а этö олансö керны öдьдьöн сьöкыт. Миян эмöсь эшö уна враггез, и вына враггез. Ныкöт миян Гöрд армиялö колас пуктыны вын, кöр сія пондас тышкасьны буржуазиякöт мöдік странаэзісь совет власьт и коммунизм-понда. Сэк миянлö быдöннымлö колö бура отсавны Гöрд армиялö. Чукöрöт, öтласа вынöн токо мийö вермам личкыны и вермыны врагсö.
−
ñû á\ðûí Êîìè Ðåñïóáëèêàñà
 
−
Þðàëûñü áåðäûí ãîññëóæáà
 
−
àêàäåìèÿ. Âûëü íýì\
 
−
ïûðèã\í íûð÷÷è òðåíåð óäæ\.
 
−
Ìûéòàê\ êàä ç=ëè Ñûêòûâêàðñà
 
−
5 íîìåðà ÄÞÑØ-ûí,
 
−
ñýññÿ êîòûðò= «Ìàñòåð»
 
−
ñïîðòêëóá. /í= ñî þðíó\
 
−
äà «Øêîëà áîåâûõ
 
−
èñêóññòâ» êîòûð\í.
 
−
—Áûäòàñúÿñûäê\ä
 
−
ò= òø\êûäà âåòëûâëàííûä
 
−
òàýêâîíäî êóçÿ
 
−
Åâðîïàñà äà ìèðñà
 
−
÷åìïèîíàòúÿñ âûë\.
 
−
Àðëûä âûë\ âèäç\äò\ã
 
−
è \í= íà òûø-êîñüûñü
 
−
îí á\ðûíüò÷\é. Âåê
 
−
ìåäàëüÿñ\í ãîðòàíûä
 
−
ëîêòàííûä...
 
−
—Ê\òü è âåòëûâëà
 
−
òóðíèðúÿñ âûëàä ¸íäæûêàñ\
 
−
êûäçè òðåíåð íèí, êîâ¸ð
 
−
âûëàä êîñÿñüíûò\ ïåòàâëà
 
−
íà. Âî-ì\ä ñàéûí Ëóíâûâ
 
−
Êîðåÿûí òàýêâîíäî êóçÿ
 
−
ìèðñà ÷åìïèîíàòûí øåä\ä=
 
−
áðîíçà ìåäàëü. Ñýêè ïåòàë=
 
−
êîñÿñüíû äîéì\ì êè\í äà,
 
−
òà â\ñíà òîðé\í íèí íèìêîäÿñè,
 
−
ìûé ëîè êîéì\ä\í. À
 
−
òàé\ æ\ òóðíèðàñ çàðíèñ\
 
−
áîñüò=ñ ìåíàì è÷\òäæûê àðëûäà
 
−
¸ðò\é Àëåêñåé Òóðîâ.
 
−
Ýçûñü\í ãîðòàñ áåðã\ä÷èñ
 
−
í\øòà \òè ìåíàì áûäòàñ —
 
−
Íèêîëàé Ïèâîâàðîâ.
 
−
—Êîëü\ì âîûñ ò=ÿíëû
 
−
â\ë= øóäà\í æ\?
 
−
—2013 âîûí Âåëèêîáðèòàíèÿñà
 
−
Êîâåíòðè êàðûí, ê\í=
 
−
â\ë= òàýêâîíäî êóçÿ ìèðñà
 
−
÷åìïèîíàò, øåä\ä= çàðíè ìåäàëü.
 
−
Â\ë= íèìêîäü, \ä íåëÿìûí
 
−
êûê àð\ñíàä àáó êîêíè
 
−
îðäéûñüíû òîì äà âûíà
 
−
ïð\òèâíèêûäê\ä.
 
−
—À ìûéòà ìåääîíà íàãðàäà
 
−
àñüíûä ò= áîñüòë=ííûä
 
−
Åâðîïàñà äà ìèðñà
 
−
÷åìïèîíàòúÿñûí?
 
−
—Óíà âîíàä êóèìûñü â\ë=
 
−
òàýêâîíäî êóçÿ ìèðñà ÷åìïèîí\
 
−
í, ñû ìûíäàûñü æ\ —
 
−
Åâðîïàñà ÷åìïèîí\í.
 
−
—Êûìûí çàðíè êîë\ «êóðûøòíû
 
−
», ìåäûì ñåò=ñíû
 
−
ñïîðòñà çàñëóæåíí\é ìàñòåðëûñü
 
−
íèì?
 
−
—Âîäçûí ìèðñà ÷åìïèîíàòúÿñûí
 
−
áûòü êîë=ñ áîñüòíû
 
−
êóèì çàðíè íàãðàäà. Íî
 
−
\í= ïðàâèë\ñ\ ÷îðçü\ä=ñíû,
 
−
äà òà ïîíäà àáó êîêíè øåä\
 
−
äíû ñïîðòûí çàñëóæåíí\é
 
−
ìàñòåðëûñü íèìñ\. È âåê æ\
 
−
êóòà ëà÷à, ìûé «çàñëóæåíí
 
−
<>
 
−
«ÁèîÐåñóðñ»
 
−
âåðäàñ?
 
−
Ìèÿí ðåñïóáëèêàûí ôîðåëüò\
 
−
ìåäâîäç çàâîäèò=ñ
 
−
ð\äì\äíû «ÁèîÐåñóðñ»
 
−
ÎÎÎ. Òà ìîãûñü Ñûêòûâä=í
 
−
ðàéîíñà Íþâ÷èì áåðäñà
 
−
òûûí â\ë= ë\ñü\ä\ìà ÷åðè
 
−
îâì\ñ. Ñýññÿ òàòø\ìûñ ëîèñ
 
−
Êîéãîðò, Ìûëä=í äà ðåñïóáëèêàñà
 
−
ìóê\ä ðàéîíûí.
 
−
2005 âîñÿíü çàâîäèò=ñ
 
−
óäæàâíû «Êîìèðûáà» êîîïåðàòèâ.
 
−
Ñýí= ç=ëüûñüÿñ
 
−
ôîðåëü äà ìóê\ä ÷åðè ñîëàë\
 
−
íû, ò\ë\ä\íû, òøûí\ä\-
 
−
íû... Ñûêòûâêàðûí êîîïåðàòèâûñë\
 
−
í ýì àñëàñ âóçàñÿí=
 
−
íúÿñ: «Ñïóòíèê è Êλ,
 
−
à ñ=äçæ\ «Îðáèòà» ìèíè-ðûíîêûí,
 
−
«Ðóáëèêûí», Ýæâàûí
 
−
«Ãîñòèí\é äâîðûí» äà
 
−
ñ=äç øóñÿíà «Áëîê-îáñëóæèâàíèåûí
 
−
».
 
−
Ëàâêàñà äæàäæéûí, âèäç\
 
−
äàí äà, ñîëàë\ì-òøûí\
 
−
ä\ì ÷åðèûñ óíà ñèêàñ,
 
−
òø\òø éè âûëûí ê\äç\ä\ì
 
−
ñ\ìûí íà êûé\ì ôîðåëü.
 
−
Íî âóçàñÿí=íàñ, ïîçü\ øóíû,
 
−
íü\áàñüûñüûñ àáó. Ïûðàëàñíû
 
−
ýñüê\, íî âèäç\äëàñíû
 
−
äîí âûëàñ äà á\ð
 
−
\äé\äæûê ïåò\íû.
 
−
À÷ûì òàòø\ìíàñ íåêîð ýã
 
−
÷\ñìàñüëû. ¨ðòúÿñ æ\ âèäë\
 
−
ìà\ñü, íî íàëû àáó êàæèò÷\
 
−
ìà. Ñàä\êûí áûäì\ì
 
−
ôîðåëüë\í ê\òü êàðïë\í ï\
 
−
ê\ðûñ çýâ àñëûñï\ë\ñ. Ò\-
 
−
äûñü é\ç ýñê\ä\íû, ìûé
 
−
Íîðâåãèÿûñü âàé\ì ëîñîññüûä
 
−
¸íà áóðäæûê Ïå÷îðàñà
 
−
ëèá\ Ìîçûíñà ÷èìè.
 
−
Ñýòø\ì ï\ ñ=é\ ÷\ñêûä äà
 
−
âîìàä ñûë\.
 
−
Áóðà ò\äñà, ìûé Íîðâåãèÿûí
 
−
ê\òü Êîìèûí ñàä\êûí
 
−
áûäòàí ÷åðèñ\ âåðä\íû ñóé\
 
−
ð ñàéûñü âàé\ì àñëûñï\ë\ñ
 
−
ê\ðûì\í.
 
−
À ñàðèäçñàûñ
 
−
ê\í=?
 
−
Òðåñêà, ïàëòóñ, ñêóìáðèÿ
 
−
âûë\ äîíûñ òø\òø æ\
 
−
«êóð÷÷àñü\». Ì\éìó ñåðòè
 
−
âåñèã è ã\ðáóøà ¸íàêîäü
 
−
äîíñÿë=ñ. À \ä ñ=é\ñ äà
 
−
ìóê\ä ã\ðä ÷åðèñ\ ìèÿí
 
−
Ûë= Àñûââûëûí çýâ óíà
 
−
êûé\íû. Âî-ì\ä ñàéûí,
 
−
êûäç þ\ðòë=ñíû ñòðàíàñà
 
−
ø\ð ãàçåòúÿñ, àáó âåñèã ò\-
 
−
ä\ìà\ñü, êûò÷\ ñ=é\ñ âîøòûíû.
 
−
Äîíò\ì äîíûñü ñýññÿ
 
−
èíàë\ìà\ñü Êèòàé\.
 
−
Íî \í=, êîð ðûòûââûâñà
 
−
â\ë\ãàëû ïîòø\ìà ìèÿí
 
−
ñòðàíà\ òóéñ\, ê\í= àñëàíûì
 
−
ñàðèäçñà ÷åðèûñ?
 
−
Äûðêîäü êîðñüûñè \òóââåçéûí,
 
−
ëûääè-ëèñòàë= ñòðàíàñà
 
−
ø\ð ãàçåòúÿñ, òø\òø
 
−
è «Êîìñîìîëüñêàÿ ïðàâäà»...
 
−
È óíà âè÷÷ûñüò\ìòîð ò\äìàë=.
 
−
Çýâ ýñüê\ óíà,
 
−
íî...
 
−
Ûë= Àñûââûë\, ñ=é\ æ\
 
−
Ñàõàëèí\ äà Êàì÷àòêà\ âîë=
 
−
ã\í Ðîññèÿñà ø\ð þê\íûí
 
−
îëûñüÿñ íèìêîäÿñü\íû îç
 
−
ñ\ìûí â\ð-âàíàñ, íî è ñýò÷\
 
−
ñ ëàâêàÿñ\í. Òîðé\í íèí
 
−
ï\ øåíçü\íû Ìîñêâàûñü òóðèñòúÿñ.
 
−
Ò=ÿí ÷åðè\í âóçàñÿí=
 
−
í\ ï\ ïîçü\ ìóçåé\ ìîç
 
−
âîëûâëûíû äîííàñ íèìêîäÿñüíû.
 
−
È çáûëüûñü, Ñàõàëèíûí
 
−
ãûðûññüûñ-ãûðûñü \òè óñòðèöàûñ
 
−
200, à Ìîñêâàûí
 
−
– 400 øàéòà. Ñîëàë\ì,
 
−
òøûí\ä\ì, êîñüò\ì êèëîãðàìì
 
−
ã\ðä ÷åðèûñ Ñàõàëèíàñ
 
−
ìóðòñà 650 øàéòà,
 
−
êèëî ÷àâû÷àûñ (Òèõ\é
 
−
îêåàíñà ã\ðä ÷åðè) – 600,
 
−
à êåòà, ãîëåö äà êóíæà
 
−
(òø\òø æ\ ëîñîñü) – 120,
 
−
êàìáàëà – 100 øàéòà...
 
−
Ðîññèÿûí âîíàñ êûé\íû
 
−
400 ñþðñ òîííà ÷åðè. Íî
 
−
\í\äç 150 ñþðñ òîííà ÷èìè
 
−
äà ôîðåëü âàéë\ìà\ñü Íîðâåãèÿûñü.
 
−
Ìîñêâàûí äà Ðîññèÿñà
 
−
\òêûìûí ãûðûñü êàð-ðåãèîíûí
 
−
é\çûñë\í óäæäîíûñ
 
−
çáûëüûñü áóð. Íî àáó áûäëàûí
 
−
òàòø\ì íàæ\òêàûñ. Òàëóí
 
−
íà \òêûìûí ðåãèîíûí
 
−
êîäñþð\ëû ò\ëûñüíàñ ìûíò\
 
−
íû 8-10 ñþðñ øàéò. 650
 
−
øàéòà êèëî ÷åðèò\ íü\áò\äç
 
−
ñ¸ûñü áàëÿá\æò\ ãûæéûøòëàí...
 
−
Çáûëüûñü, àñëàíûì ñàðèäçûí
 
−
áûäñèêàñ ÷åðèûñ çýâ
 
−
ýñüê\ óíà. Íî ìûéëà ñ=é\
 
−
ñýòø\ì äîíà?
 
−
<>
 
−
Ñèêòñà êëóá\ ÷óê\ðò÷ûë=ñíû
 
−
÷èíà âîéòûð, áèáëèîòåêàûí \í³ÿ
 
−
äà â\âë\ì óäæàëûñüÿñ, ëûääüûñüûñüÿñ,
 
−
ìóê\ä ã\ñüò. Ëîêòûñüÿñ\ñ
 
−
âî÷ààëiì êèëü÷\ ïîñ äîðûí: ìè÷à
 
−
äæîäæä\ðà âóäæûñüëû ñèèì
 
−
êóçü äà ÿðúþãûä îë\ì, íåáûäèêà
 
−
øâà÷\äiì ðîñê\í, âîðñ\äiì, ÷\ñì\
 
−
äë³ì áàíé\ì ï\æàñ\í äà ñàì\-
 
−
âàðûñü òøàé\í.
 
−
Êëóá ôîéåûí ã\ñüòúÿñ\ñ ïàíûäàë
 
−
³ñ íåûäæûä âûñòàâêà. Ñòåíûí
 
−
\øàë³ñíû òîì ñåðïàñàñüûñü Âàëåíòèíà
 
−
Èçúþðîâàë\í ÷óéì\äàíà
 
−
óäæúÿñ.
 
−
Ãàæ êîòûðòûñüÿñëû îòñàñüûñüÿñ
 
−
ûø\ä=ñíû ÷óê\ðò÷\ìà\ñ ë\-
 
−
ñü\äíû â\çé\ì êûâúÿñûñü êûâáóð,
 
−
ã\ðä êûø\äà êíèãà\ ïîçèñ ãèæíû
 
−
áóðñè\ì...
 
−
È ñî ìè÷ì\ä\ì çàëûí ïàíñèñ
 
−
êûïûä ãàæ. Ñüûë\ì-é\êò\ì êîñòûí
 
−
íèì\äiñíû áèáëèîòåêà\ñ. Óíà
 
−
áóð êûâ þðãèñ ñýò÷\ñ óäæàëûñüÿñëû
 
−
äà ëûääüûñüûñüÿñëû. Áèáëèîòåêàñà\
 
−
ñ êûíäçè êîçèíúÿñ\í
 
−
ïàñéèñíû íàëû îòñàñüûñüÿñ\ñ –
 
−
øêîëàûí âåë\ä÷ûñüÿñ Òàòüÿíà
 
−
Ðàåâñêàÿ\ñ äà Åêàòåðèíà Ñèäîðîâà\
 
−
ñ, âîäçì\ñò÷ûñü ëûääüû-
 
−
<>
 
−
à ïðåäàòåëü-êàðàòåëüÿñ, â\ë\ìê\,
 
−
âîþéò\ìà\ñü Óêðàèíàë\í
 
−
ìåçäëóí â\ñíà.
 
−
Íî âîò 23 âî ìûñòè Âàíãàë\
 
−
í òóíàë\ìûñ çáûëüìèñ, è
 
−
Êðûì á\ð ñ\ëüíèò÷èñ, \í= íèí
 
−
ïûð êåæë\, Ðîññèÿê\ä. Äåðò,
 
−
ýç â\â êîêíè òàé\ñ â\÷íû.
 
−
/ä Êðûìûí îëûñüÿñ ç=ëèñíû
 
−
êûäç ïîçü\ \äé\äæûê
 
−
âåæíû Óêðàèíàñà äîêóìåíòúÿññ\
 
−
Ðîññèÿñà âûë\. Òàê\ä
 
−
éèò\äûí, óäæûñ çýâ óíà äà,
 
−
ìèÿí ñòðàíà ïàñüòàëàûñü ìèãðàöèÿ
 
−
ñëóæáàñà ñïåöèàëèñòúÿñ
 
−
âåòë=ñíû îòñàñüíûñ\.
 
−
È Êóë\ìä=í ðàéîíûí ôåäåðàëüí\
 
−
é ìèãðàöèÿ ñëóæáàë\
 
−
í þê\íûí óäæàëûñüÿñ
 
−
Èðèíà Àëåêñàíäðîâíà ßðêîâà,
 
−
Íàòàëüÿ Âëàäèìèðîâíà
 
−
Êóëàëàåâà äà Ñâåòëàíà Íèêîëàåâíà
 
−
Àðòååâà âåòë\ìà\ñü
 
−
æ\ òàâî ò\ëûñü êåæë\ Êðûì\,
 
−
ìåä îòñàâíû ñýò÷\ñ é\çëû
 
−
\äé\äæûê áîñüòíû Ðîññèÿñà
 
−
ãðàæäàíñòâî äà ïàñïîðò.
 
−
Ñ.Í.Àðòååâàê\ä òà éûëûñü
 
−
ñ¸ðíèòíû ýç óäàéò÷û, ñ=é\
 
−
áóðåòø îòïóñêàë=ñ, à È.À.ßðêîâàê\
 
−
ä äà Í.Â.Êóëàëàåâàê\
 
−
ä àääçûñüë=ì.
 
−
Ìåäâîäç Êðûì\ âåòë\ìà
 
−
Èðèíà Àëåêñàíäðîâíà. Àïðåëüûí
 
−
ñ=é\ óäæàë\ìà Ñåâàñòîïîëüûí,
 
−
ê\í= âîäçò=
 
−
ï\øòè íèí ýíîâòë\ì «Êðûì»
 
−
ãîñòèíèöàûí âîñüò\ìà\ñü ïå÷àòí\
 
−
é ïóíêò, ìåä â\÷àâíû
 
−
ïàñïîðò. Îë\ìà\ñü ñ=é\ æ\ ãîñòèíèöààñ.
 
−
Ñü\ìñ\ áîñüòë\-
 
−
ìà\ñü áàíêîìàòûñü. Êàðòî÷êà
 
−
âûë\ âóäæ\ä\ì øàéòúÿññ\
 
−
áàíêîìàò ñåòë\ìà ãðèâíàÿñ\í,
 
−
à êâèòàíöèÿàñ ïå÷àòàéòë\ìà
 
−
äîëëàðúÿñ\í.
 
−
Óäæàë\ìà\ñü êóèì ñìåíà\
 
−
í ñóòêè ÷\æ. /òè ñïåöèàëèñòûñëû
 
−
ëóííàñ êîâìûë\-
 
−
ìà äàñüòûíû 40-50 ïàñïîðò.
 
−
Äåðò, ¸íà ìóäçë\ìà\ñü.
 
−
Èðèíà Àëåêñàíäðîâíàëû
 
−
âåçèò\ìà: ñûëû ìîéâè\ìà âèäç\
 
−
äíû Ïîáåäà ëóíëû ñè\ì
 
−
ïàðàä, ê\í= ïåòê\ä÷\ìà Ðîññèÿûñü
 
−
âî\ì çýâ óíà êîðàáëü,
 
−
ñàìîë¸ò äà âåðòîë¸ò.
 
−
<>
 
−
Óíà âî ÷\æ ìè ¸ðòàñèì ñûê\ä.
 
−
Èâàí Èëüè÷ «Êîìè ìó» ãàçåòûí âåê
 
−
ãèæë=ñ ìåíàì íåá\ãúÿñ éûëûñü. À
 
−
ìûéòà ìåíñüûì ãèæ\ä ñ=é\ âóäæ\-
 
−
ä=ñ ìè÷à êîìè êûâ âûë\. Íåêîð ýç
 
−
\òäîðòëû, ïûð îòñàñèñ, âåê àññüûñ
 
−
áóð ñü\ë\ìñ\ âîñüòûë=ñ.
 
−
À êóòø\ì\ñü ñûë\í âèñüòúÿñûñ,
 
−
ê\í= âîññü\ ÷óæàí Êîìè ìó, àñëàñ
 
−
Ïàëü ñèêò äà ð\äâóæ äîðàñ ï\ñü ìóñëóíûñ.
 
−
Ãèæèñ Èâàí Èëüè÷ áûäòîð
 
−
éûëûñü: è ñèêòñà îë\ì-âûë\ì, è
 
−
íàóêà, è ëèòåðàòóðà éûëûñü. È áûäëàûí
 
−
ñ=é\ àääçèñ áóð é\çñ\. Ìûéòà
 
−
áóð âèñüò ñè\ìà Èâàí Èëüè÷ ÷åëÿäüëû,
 
−
ìåä íàé\ ñ=äçæ\ êóòàñíû ðàäåéòíû
 
−
àññüûíûñ ÷óæàí ìóñ\.
 
−
Êóòø\ì øîíûäà äà ñü\ë\ìñÿíü
 
−
êóèì âî ñàéûí ìè ïàñéèì Âûëüãîðòñà
 
−
ìóçåéûí Èâàí Èëüè÷ëûñü 65 âîñÿ
 
−
þáèëåéñ\. Çàë òûðûñ â\ë=íû ÷åëÿäü
 
−
äà ñûë\í ëûääüûñüûñüÿñ. Áóðåòø ñýê
 
−
êåæë\ ìåíûì óäàéò÷èñ ëýäçíû «Ðàññêàçû
 
−
» íåá\ã, êûò÷\ ïûðèñíû Èâàí
 
−
Èëüè÷ë\í ðî÷ êûâ âûë\ âóäæ\ä\ì
 
−
âèñüòúÿñ. Òàé\ â\ë= ñûëû ñòàâ áóðñ\
 
−
â\÷\ìñüûñ àòòü\ ïûääè ìåíàì êîçèí.
 
−
«Êîìè ìó» ãàçåòûí Èâàí Áåëûõë\
 
−
í ìåäá\ðúÿ ãèæ\ä\í ëîèñ
 
−
áàðà æ\ ìåíàì «Ãåíåðàë çåìëè
 
−
Êîìè Ä.Äóáðîâñêèé (Ñèâêîâ)»
 
−
íåá\ã éûëûñü «Ãðàääîð ãðåçäûñü
 
−
ãåíåðàë» î÷åðê (é\ç\ä\ìà òàâî îêòÿáðü
 
−
23 ëóí\).
 
−
Íåêîð îã âóí\ä\é Èâàí Èëüè÷
 
−
Áåëûõ\ñ – çýâ áóð ìîðò\ñ äà
 
−
ûäæûä êîìè ãèæûñü\ñ.
 
−
Ãàëèíà ÌÀÐÊÎÂÀ,
 
−
Âåëèê\é Îòå÷åñòâåíí\é
 
−
âîéíàñà âåòåðàí,
 
−
ÑÑÑÐ-ñà Ñîâìèíë\í ïðåìèÿà
 
−
ëàóðåàò.
 
−
<>
 
−
—Àëüáîìûñ àðòìèñ æàíð
 
−
ñåðòè óíà ñèêàñ, äà òà â\ñíà,
 
−
÷àéòà, òîì é\çëû ëî\ îêîòà
 
−
êûâçûíû, — âèñüòàë\ Åâãåíèÿ.
 
−
— Äèñêûí ýì ïîïìóçûêà,
 
−
ôîëê-ðîê, áëþç äà
 
−
ðýï. Ìåäñÿ àñëûñï\ë\ñûñ —
 
−
«Ñàíòåðè», ê\í= þðã\ òø\òø
 
−
è ôèíí êûâ.
 
−
Êûçâûí ñüûëàíêûâéûñ
 
−
ëèðè÷åñê\é. Ýì\ñü ò\äñàÿñ,
 
−
íà ëûäûí «Âàæ\í ýí âîëû»,
 
−
«Ìå òýí\ êîðà», «Êîìè ðàäèî
 
−
», «Çàðíè þðñèà íûâ» è
 
−
äçèê âûëüÿñ. Âèò\ñ Åâãåíèÿ
 
−
Óäàëîâà ñüûë\ «ÐÊ 11»
 
−
êîòûðê\ä.
 
−
—Òàé\ àáó \òè âîñÿ óäæ,
 
−
— âèñüòàë\ ñüûëûñü. — Ýì\ñü
 
−
è øóäà ðàäåéò÷\ì, ¸ðòàñü\ì,
 
−
íèìêîäÿñü\ì äà ÿíñ\ä÷\ì éûëûñü
 
−
ñüûëàíêûâúÿñ. Ýñêà,
 
−
áûä\íëû ìûéê\ äà âîàñ
 
−
ñü\ë\ì âûëàñ.
 
−
Åâãåíèÿë\í âèñüòàë\ì ñåðòè,
 
−
«Çàðíè þðñèà íûâ»
 
−
äèñêñ\ îòñàë\ìà\ñü ëýäçíû
 
−
Ì.À.Êàñòðåí êîòûð äà Ñûêòûâä=
 
−
í ðàéîíñà àäìèíèñòðàöèÿ.
 
−
<>
 
−
Òàé\ ïðàçäíèêñ\ íó\äàñíû
 
−
Ñûêòûâêàðûí Êóë\ìä=íñà
 
−
çåìëÿ÷åñòâî äà êîìè êóëüòóðà
 
−
ø\ðèí.
 
−
Âûëüâîñÿ òàòø\ì ãàæñ\
 
−
þðêàðûí îëûñüÿñëû äà
 
−
ã\ñüòúÿñëû êîçüíàâë\ìà\ñü
 
−
àáó íèí \ò÷ûäûñü. Êîëü\ì âî
 
−
êîíöåðòñ\ ñè\ìà\ñü Êóë\ìä=
 
−
íñà çåìëÿ÷åñòâî êîòûðò\ìñÿíü
 
−
15 âî òûð\ìëû. À òàâî
 
−
øó\ìà\ñü íó\äíû «Àñêèà
 
−
ëóí\ âèäç\ä\ì\í» ïàñ óëûí.
 
−
Áóðàñ ýñê\ìñ\ Ýæâà éûâñàÿñ
 
−
äà þðêàðûí îëûñü êóë\
 
−
ìä=íñàÿñ éèò\íû åíáèà
 
−
áûäìûñü âîéòûðê\ä, êîäúÿñëû
 
−
è ìîéâèàñ âîäç\ ñ\âì\
 
−
äíû-îçûðì\äíû ÷óæàí
 
−
êûâíûñ\ äà êóëüòóðàñ\.
 
−
È áóðåòø òàòø\ìúÿñûñ,
 
−
àðòèñòàâíû áîñüò÷ûñüÿñûñ íà,
 
−
ïåòê\ä÷àñíû êîíöåðò äûðéèûñ
 
−
ò\äñà íèí äà òø\òø è
 
−
âûëü ñüûëàíêûâ-êûâáóðúÿñ\
 
−
í.
 
−
Íàê\ä òø\òø ïðàçäíèê
 
−
âûë\ âîëûñüÿñ\ñ ãàæ\äàñíû
 
−
îïûòàäæûê ñüûëûñü-é\êòûñüÿñ,
 
−
íà ëûäûí Êîìè Ðåñïóáëèêàñà
 
−
çàñëóæåíí\é àðòèñòêà
 
−
Âåðà Áóëûøåâà, «Ìåäáóð
 
−
<>
 
−
Ñ=é\ æ\ âîÿñàñ åíýæòàñûí
 
−
äçèðäûøò=ñ Áîðèñ
 
−
Àëåêñàíäðîâë\í «êîäçóëûñ».
 
−
Ñïîðò éûëûñü ãèæûñü æóðíàëèñòúÿñ
 
−
êûäçê\ ò\äëûò\ã
 
−
áîñüò÷èñíû íèì\äíû ÓñòüÊàìåíîãîðñêûí
 
−
÷óæë\ì õîêêåèñò\
 
−
ñ. Ñî ï\ êóòø\ì êîêíèà
 
−
èñëàñü\, à \ääç\ä÷àñ ê\,
 
−
íåêóòø\ì çàùèòíèê îç âåðìû
 
−
ñ=é\ñ ñóâò\äíû...
 
−
Ûäæûä ñÿìà õîêêåèñò\ñ
 
−
êàçÿë=ñíû è Ìîñêâàñà òðåíåðúÿñ.
 
−
Òîìèíèê çîíì\ñ ïûðûñüò\
 
−
ì-ïûð «êîðàë=ñíû»
 
−
ñ=é\ êàäñÿ ìåäâûíà êëóá\ —
 
−
ÖÑÊÀ-\. È ðåãûä àðìåå÷ Áîðèñ
 
−
Àëåêñàíäðîâ ëîè ìåäáóð
 
−
âîðñûñü\í ýç ñ\ìûí àñëàñ
 
−
êîìàíäàûí, íî è ÑÑÑÐñà
 
−
ñáîðí\éûí.
 
−
...Ëþá\ â\ë= âèäç\äíû,
 
−
êûäçè èñëàñèñ òàé\ õîêêåèñòûñ.
 
−
Éè âûëûí Áîðèñ Àëåêñàíäðîâûä
 
−
âîðñ=ñ ñ=äç, ìûé
 
−
ñòàâíûì ìè, âèäç\äûñüÿñ,
 
−
<>
 
−
1931 âîñÿ ãîæ\ìûí òàòø\ì
 
−
ïàññ\ â\ë= ë\ñü\ä\ìà\ñü ͸áä=í
 
−
ñèêò äîðûí. Ñò\÷äæûêà ê\,
 
−
/íèêàñÿíü ëîêò=ã\í Òð\øñèêò\
 
−
âîò\äç.
 
−
Áóðåòø òàé\ ãðåçäúÿñ êîñòàñ
 
−
1919 âîñÿ äåêàáðü 8 ëóí\,
 
−
âåæ ê\äçûäúÿñ äûðéè, åäæûäúÿñ
 
−
äà ã\ðäúÿñ êîñòûí ïàíñüûë\
 
−
ìà âèð êèñüòàíà êîñü.
 
−
/íèêàñÿíü â\ë\ì çûð\íû
 
−
Ê\íòðûìë\í äà Ìàåãîâë\í áàòàëüîíúÿñûñü
 
−
ã\ðäàðìåå÷üÿñ.
 
−
Òð\øñèêòñÿíüûñ âî÷à ëûéñü\-
 
−
ìà\ñü ïîãîíà âîéòûð.
 
−
Êîëü\ì íýìë\í \êìûñäàñ\ä
 
−
âîÿñûí ìå òø\êûäà âîëûâë=
 
−
òàé\ äåðåâíÿÿñàñ. Êðåñòüÿíàë\í
 
−
âàæ êåðêà ñòåíúÿñûñü êàçÿâë=
 
−
íà ïóëÿÿñëûñü ðîçüÿññ\. Ìàòûññà
 
−
¸ëüûñü ÷óê\ðòë= ñ=ì\ì
 
−
ïàòðîíúÿñ. Ì\âïûøòë= ñýê,
 
−
ìèñÿ, çáûëüûñü òàí= ìóí\ìà ÷îðûä
 
−
òûø-êîñü.
 
−
À ñî êûäçè êàçüòûë\ìà äåêàáðü
 
−
8 ëóíñÿ êîñüñ\ Àôàíàñèé
 
−
Ìàåãîâë\í Àííà Ïîòàïîâà
 
−
íûâú¸ðòûñ:
 
−
—¨íà ê\äçä\ä=ñ. Òåìïåðàòóðàûñ
 
−
óñè íåëÿìûí ãðàäóñ\äç.
 
−
Îì\ëèê ïàñüê\ìà ã\ðäàðìåå÷üÿñ
 
−
¸íà êûíìàë=ñíû. Íî êóë\-
 
−
ìàÿñ ýç â\âíû. Äåðò, â\ð\ãûä
 
−
ïûð ëûéñèñ, äà óíà\í ðàíèò÷èñíû.
 
−
Ðîòí\é ôåëüäøåð Çàáîåâê\
 
−
ä /íèêàûí âîñüò=ì ìåäïóíêò.
 
−
Ëåêàðñòâîûñ ýç òûðìû.
 
−
Äçåñêûäà îë=ì è áèíò-ìàðëÿ\í.
 
−
Äîéì\ì ñàëäàòúÿñëû ìè âåðìèì
 
−
â\çéûíû ñ\ìûí íåóíà éîä
 
−
äà ñïèðò.
 
−
—Àñûâíàñ âåòë\äë= êåðêàûñü
 
−
êåðêà\, — âîäç\ êàçüòûë\ìà
 
−
Àííà Ïîòàïîâà. — Óíäæûê îëûñüûñ
 
−
äçåáñü\ìà\ñü ã\á\÷àíûñ.
 
−
Êîðè íàëûñü ñ¸ÿí-þàí, âàæäæûê
 
−
áåëëü\, êîä\ñ ïîçü\ âóíäàâíû
 
−
áèíòúÿñ âûë\. Íåêîä ýç
 
−
ïûêñüû. Ìûé êîðë=ì, ñòàâñ\ ñåò=
 
−
ñíû, òø\òø è ñ¸ÿíñ\. É\ë\í
 
−
äà íÿíü\í ìîãì\ä=ì ñòàâ ðàíèò÷\
 
−
ìàñ\...
 
−
͸áä=í äîðñà êîñüÿñ äûðéè
 
−
ã\ðäúÿñ ê\ñé\ìà\ñü áîñüòíû
 
−
â\ð\ãò\ êûòø\, íî ñèêòñà êóëàêúÿñ
 
−
â\ðñà ãóñÿ îðäûìò= ïåòê\
 
−
ä\ìà\ñü ïîãîíàñ\ Øîéíàòû\,
 
−
ê\í= íàé\ «ïîçäûñüë\ìà\ñü»
 
−
íåäûð êåæë\...
 
−
͸áä=íûí ïóêñü\ìà ÷\â-ë\íü.
 
−
Êûäçè âîäç\ êàçüòûë\ìà
 
−
À.À.Ïîòàïîâà, ñòàâ êûíìàë\ì äà
 
−
äîéì\ì ã\ðä áîå÷ñ\ ëý÷÷\ä\-
 
−
ìà\ñü Ê\ðòêåð\ñ\. Âàæêóðúÿûí
 
−
Àííà Ïîòàïîâà ò\äìàñü\ìà Äîìíà
 
−
Êàëèêîâàê\ä. Ñ=é\ â\ë\ìà
 
−
øûíåëÿ, øàïêàà, ìûøêó ñàÿñ
 
−
\øàë\ìà âèíòîâêà. Äîìíà âèñüòàë\
 
−
ìà, êàÿ ï\ Âîìûí\, à ñýñÿíü
 
−
âåòëà ðàçâåäêà\í â\ð\ã
 
−
òûë\.
 
−
Òà á\ðûí Ïîòàïîâà Äîìíà\ñ
 
−
ëîâúÿ\í àáó íèí àääçûë\ìà.
 
−
À ͸áä=í äîðûí êàçüòûëàí
 
−
ïàñûñ óíà âîíàä ðóøì\ìàñ=
 
−
ñüì\ìà. Äàñ âî ñàéûí ñýò÷\
 
−
âîë=ã\í ýã íèí àääçûâ òàé\
 
−
ïàññ\.
 
−
Êûâë=, ìûé ê\ñé\íû ñóâò\äíû
 
−
ãðàæäàíñê\é âîéíà êàäñÿ
 
−
ëî\ìòîðúÿñëû ñè\ì âûëü ïàñ.
 
−
Íî çáûëüì\ä=ñíû-\ àññüûíûñ
 
−
ê\ñé\ìñ\ í¸áä=íñàÿñ, ñò\÷à îã è
 
−
ò\ä...
 
−
Àëåêñàíäð ÏÀÍÞÊÎÂ.
 
−
<>
 
−
ñòðàíàÿñàñ âè÷÷ûñüò\
 
−
ã øûçü\íû
 
−
äà ïåò\íû óëè÷à
 
−
âûë\ óíà ñ¸ ñòóäåíò,
 
−
ãîðòñà ê\çÿéêà
 
−
äà áûäñÿìà
 
−
«ëþìïåíûñ». Øåíàñü\
 
−
íû ôëàãúÿñ\í,
 
−
êîð\íû óíäæûê
 
−
«ìåçäëóí» äà óíäæûê
 
−
«äåìîêðàòèÿ
 
−
». Êàçÿëàñíû
 
−
ê\ âëàñüòëûñü ñëàáëóíñ\,
 
−
ðåãûä «ìèðí\
 
−
é» ìàíèôåñòàíòúÿñûä
 
−
\äé\ è ïåñòàñíû
 
−
âîîðóæ¸íí\é
 
−
ìÿòåæëûñü áèñ\.
 
−
Ñî êûìûíûñü
 
−
íèí á\ðúÿ êàäàñ
 
−
âèäë=ñíû ïóòêûëüòíû
 
−
íàðîäëûñü
 
−
âëàñüòñ\ Âåíåñóýëàûí,
 
−
ê\í=
 
−
ïðåçèäåíòíàñ ×àâåñë\í ìàòûññà
 
−
¸ðòûñ — Íèêîëàñ Ìàäóðî.
 
−
È ïðàâèòåëüñòâîëû ïàíûä
 
−
ñòà÷êà-çàáàñòîâêàò\
 
−
ìûéòàûñü íèí êîòûðòë=ñíû,
 
−
è âîåíí\éÿñò\ äà ïîëèöèÿò\
 
−
àñëàíüûñ ç=ëèñíû êûñêûíû...
 
−
Ìàäóðî ïûð íà êóò÷ûñü\,
 
−
íî Àìåðèêàûä â\÷\ ñòàâñ\,
 
−
ìåäûì ïóòêûëüòíû Âåíåñóýëàñà
 
−
«ëåâ\éÿñ\ñ»...
 
−
Âëàäèìèð Ëåíèí íà øóë\-
 
−
ìà, áûä ðåâîëþöèÿëû ï\
 
−
êîë\ êóæíû äîðéûíû àñüñ\.
 
−
È ñ=é\ òàûí â\ë\ìà ïðàâ.
 
−
ÑÑÑÐ-ë\í øîã ïðèìåðûñ
 
−
ÿñûäà ïåòê\äë\: ñýí=, ê\í=
 
−
ìè ýã ñÿìì\é äîðéûíû
 
−
ñîöèàëèçìëûñü øåä\ä\ìòîðúÿññ\,
 
−
ïîçäûñèñ äà \í=
 
−
ûäæûäàë\ êàïèòàë.
 
−
È òûäàë\, àðãåíòèíå÷ ×å
 
−
Ãåâàðà äà êèòàå÷ Ìàî Öçåäóí
 
−
ñ=äçæ\ â\ë\ìà\ñü ïðàâ\
 
−
ñü, êîð øóë\ìà\ñü, ìûé
 
−
ñîöèàëèçìûä äà êàïèòàëèçìûä
 
−
íåêîð îç ëîíû ¸ðòúÿñ\í,
 
−
âîàñ êàä, êîð \òèûñ áûòü
 
−
ñ¸ÿñ-íüûëûøòàñ ì\äñ\.
 
−
Äæàâàõàðëàë Íåðóñÿíü çàâîäèò\
 
−
ì\í Ìèõàèë Ãîðáà÷
 
−
¸â\í ïîìàë\ì\í óíà ïîëèòèê
 
−
ê\ñéèñíû ìèðèòíû ñîöèàëèçìò\
 
−
êàïèòàëèçìê\ä,
 
−
íî ñòàâûñ ïîìàñèñ ãîñóäàðñòâîÿñ
 
−
êèñüò\ì\í, ûäæûä
 
−
òûø-êîñü\í äà òø\òø è
 
−
ìîðò âèð\í.
 
−
«Äåíüãà ìåø\êúÿñûä» àñ
 
−
îêîòà ñåðòèûñ íåêîð îç ñåòíû
 
−
íàðîäëû âëàñüòò\.
 
−
Äîðéûñüíûò\
 
−
êîë\ êóæíû
 
−
Êîëü\ì íýìñà ñèçèìäàñ\ä
 
−
âîÿñûí áûòòü\ê\ òûø-êîñüò\
 
−
ã âîèñ âëàñüò áåðä\ ×èëèñà
 
−
ïðåçèäåíò Ñàëüâàäîð Àëüåíäå.
 
−
Ñ=é\ ñÿììèñ \òóâòíû
 
−
«ëåâ\éÿñ\ñ» äà âåñèã êîòûðò=
 
−
ñ ñîöèàëèñòúÿñëûñü äà
 
−
êîììóíèñòúÿñëûñü \òóâúÿ
 
−
ïðàâèòåëüñòâî. Íî ÑØÀ-ñà
 
−
«êûðíûøúÿñëû» Àëüåíäå\í
 
−
íó\äàí ðåôîðìàÿñûñ â\ë=-
 
−
íû ìîð\ñ\ ¸ñü ïóðò ñóòøê\
 
−
ì êîäü. /ä ×èëèñà ïðåçèäåíò
 
−
ì\âïàë=ñ àñàâíû
 
−
îëèãàðõúÿñëûñü ìóÿññ\,
 
−
ûðã\í ïåðúÿí ðóäíèêúÿññ\
 
−
äà ñåòíû ñòàâñ\ íàðîäëû
 
−
êèàñ. Ã\ã\ðâîàíà, ìûé è
 
−
ñýêè ÑØÀ-àä àñëàíûñ Áàéäåíúÿñ
 
−
â\ë=íû, êîäúÿñ ïîçäûñüë=
 
−
ñíû ðóäíèê äèðåêöèÿÿñ\
 
−
äà þêñèñíû àñ êîñòàíûñ
 
−
áàðûøíàñ. Òàòø\ìúÿñûä
 
−
ïûð è òø\òÿñèñíû
 
−
Àëüåíäå âûëàä...
 
−
Èñòîðèÿûñü ò\äàì, ìûé
 
−
1973 âîñÿ ñåíòÿáðûí ×èëèñà
 
−
âîåíí\éÿñ êûï\ä=ñíû
 
−
Àëüåíäåëû ïàíûä ìÿòåæ äà
 
−
ñòðàíà âåñüò\ óíà âî êåæë\
 
−
\øéèñ «ñü\ä âîé».
 
−
Ñàëüâàäîð Àëüåíäå\ñ \í=
 
−
íà êîäñþð\ ëûääü\íû èäåàëèñò\
 
−
í. Íî, ÷àéòà äà, ñ=é\
 
−
íåêîð ýç â\â æåá ìîðò\í.
 
−
Èäåàëèñòûä îç áîñüò êèàñ
 
−
àâòîìàò äà ìåäá\ðúÿ çäóê\
 
−
äçûñ äîðéû ñòðàíàëûñü
 
−
Êîíñòèòóöèÿñ\.
 
−
Âåðìèñ-\ ï\ðúÿâíû ñìåðòüñ\
 
−
Àëüåíäå? Ìÿòåæ êûï\-
 
−
äûñüÿñ íåêûìûíûñü â\çéûë\
 
−
ìà\ñü ñûëû ýíîâòíû
 
−
äâîðå÷ñ\, íî ïðåçèäåíò âî÷àâèäçë\
 
−
ìà:
 
−
—Ìåí\ á\ðéèñ ×èëèñà íàðîä.
 
−
È ñ\ìûí ñ=é\ âåðìàñ
 
−
âåøòûíû ñòðàíàñà âåñüê\äëûñü\
 
−
ñ.
 
−
Ñàëüâàäîð Àëüåíäå ðàäèî
 
−
ïûð á\ðúÿûñüñ\ øû\ä÷èãàñ
 
−
àòòü\àë\ìà ×èëèñà âîéòûð\ñ
 
−
ñîöèàëèçìëûñü îðäûìñ\
 
−
á\ðé\ìûñü, âûëü, øóäàäæûê
 
−
îë\ìëàíü íûð÷÷\ìûñü. Â\-
 
−
ð\ãëû ê\ âåñüêûäà ñèíìàñ
 
−
âèäç\ä=ã\í øó\ìà òàòø\ì
 
−
ï\ñü êûâúÿññ\, ñ=äçê\, çáûëüûñü
 
−
â\ë\ìà ûäæûä ñÿìà
 
−
ïîëèòèê\í, âåæà ìîðò\í.
 
−
Àëüåíäå êîäü àâòîìàòà
 
−
«èäåàëèñòûä» ê\ óíäæûê
 
−
â\ë=, òî Ìó âûëûí ñîöèà
 
−
<>
 
−
òðåíåðúÿñ, è ñòàâ ñåðòèûñ,
 
−
ñÿìì\íû äàñüòûíû
 
−
àññüûíûñ êîìàíäàÿññ\ âûëü ñåçîí
 
−
êåæë\.
 
−
Êûäçè äàñüòûñü\ìà\ñü âûëü êóçü ñåçîí
 
−
êåæë\ ìèÿí íûâ-çîí, ÿñûäà âèñüòàë\
 
−
ìèðñà êóáîê âûë\ îðäéûñü\ì,
 
−
êîä= ìóí\ íèí ì\ä\ä ò\ëûñü.
 
−
Êîëü\ì âî, Îëèìïèàäà âîäçâûâñà
 
−
ñòàðòúÿñ âîäçâûëûí, áûäñ\í øîã\
 
−
óñüë=ì: ìóæè÷\éÿñ \äâà-\äâà êûñêàë=ñíû
 
−
êîêíûñ\, à íûâáàáàÿñ éûëûñü è
 
−
ñ¸ðíèòíûñ\ â\ë= íåîêîòà. È âåê æ\
 
−
Ñî÷èàä íåêûìûí íàãðàäà þãíèò=ñ
 
−
ìèÿí íûâ-çîíëû.
 
−
Ñü\ë\ì ò=ïê\ì\í âè÷÷ûñèì âûëü ñåçîíñ\.
 
−
Ûäæûä ëà÷àûñ ýñüê\ ýç è â\â.
 
−
Òîðé\í íèí íàäåÿíûì êóò=ñ ñûâíû ñýê,
 
−
êîð Îëèìïèàäà á\ðûí øóèñ ýíîâòíû
 
−
ûäæûä ñïîðò Åâãåíèé Óñòþãîâ, à òàâî
 
−
ãîæ\ìíàñ ïåò=ñíû âîñÿ îòïóñê\ Îëüãà Âèëóõèíà
 
−
äà Îëüãà Çàéöåâà.
 
−
Íî \í=ÿ ñáîðí\éûí âåê æ\ ñþðèñíû
 
−
âûëü íûðùèêúÿñ. Îêîòà îøêûøòíû
 
−
Îëüãà Ïîä÷óôàðîâà\ñ. Øâåöèÿñà Îñòåðñóíäûí
 
−
äà Àâñòðèÿñà Õîõôèëüòöåíûí,
 
−
ê\í= ìóí=ñíû ìèðñà
 
−
êóáîê âûë\ îðäéûñü\
 
−
ìë\í ìåäâîääçà
 
−
þê\íúÿñûñ, ìèÿí àíü
 
−
êûêûñü â\ë= çýâ ìàòûí
 
−
ïðèç¸ðúÿñ\äç,
 
−
íî øóäûñ áåðã\ä÷èñ
 
−
ìûøíàñ. È âåê æ\ íàäåéò÷àì, ìûé ìàòûññà
 
−
ëóíúÿñ\ íèí Ïîä÷óôàðîâà áûòü
 
−
áîñüòàñ êóòø\ìê\ äà ìåäàëü.
 
−
Êîëü\ì âî ñåðòè ò\ä÷ûì\í áóðäæûêà
 
−
êîòðàë\ äà ëûéñü\ ßíà Ðîìàíîâà. Ñî
 
−
êóòø\ì áóðà ñ=é\ ã\íèò=ñ Õîõôèëüòöåíûí
 
−
ýñòàôåòàò\, ê\òü è êîíúÿñüë=ñ
 
−
äà óñüë=ñ, íî ÷å÷÷èñ è ïèíüñ\ ìóð÷
 
−
êóð÷÷\ì\í ëþ÷êè ïîìàë=ñ àññüûñ êîò\
 
−
ðò\ìñ\. Òàäç ê\ è âîäç\ êóòàñ
 
−
îðäéûñüíû, è ñûëû þãíèòàñíû ìåäàëüÿñûä.
 
−
Íèìêîäü Åêàòåðèíà Ãëàçûðèíà
 
−
â\ñíà. Õîõôèëüòöåíûí ñ=é\ áîñüò=ñ
 
−
ýçûñü ìåäàëü. Çýâ íèí âàæ\í ýç
 
−
øåä\äëû íàãðàäàò\, äà à÷ûñ ¸íà
 
−
æ\ íèìêîäÿñèñ... Ìåä è âîäç\ Åíìûñ
 
−
êîçüíàëàñ ñûëû ìåäàëüÿñò\.
 
−
Íûâáàáàÿñ\ñ îøêèã\í êîäê\
 
−
âåðìàñ øóíû, òàâî ï\ ðî÷ àíüÿñë\
 
−
í àáó\ñü ¸í «êîíêóðåíòúÿñûñ»
 
−
äà òà â\ñíà è âåðì\íû ûðûøò÷ûíû
 
−
ïðèçà ìåñòà âûë\. Òàòø\ì «êðèòèêúÿñûñê\
 
−
ä» ïîçü\ âåíçüûíû. Äà, ýíîâò=ñíû
 
−
áèàòëîíò\ íîðâåæêà Òîðà Áåðãåð,
 
−
íåìêà Àíäðåà Õåíêåëü, íî \ä âàæ ìîç
 
−
òýðûáà ã\íüëàë\íû ÷åøêà Âèòêîâà,
 
−
ôèíêà Ìàêàðÿéíåí, áåëîðóñêà Äîìðà÷åâà.
 
−
È áóð, ìûé ìèÿí íûâúÿñë\í
 
−
íü\æé\íèê\í, íî âî÷àñ\í ñîä\ ñÿìûñ...
 
−
Êîëü\ì âîûí ñåðòè áóðäæûêà êîòðàë\
 
−
íû äà ëûéñü\íû è ìèÿí ìóæè÷\
 
−
éÿñ. Àâñòðèÿñà Õîõôèëüòöåíûí ðî÷
 
−
áèàòëîíèñòúÿñ áîñüò=ñíû ýñòàôåòàûí
 
−
çàðíè ìåäàëüÿñ. /òóâúÿ âåðì\ì\ ò\ä÷àíà
 
−
ïàé ïóêò=ñíû Ìàêñèì Öâåòêîâ, Òèìîôåé
 
−
Ëàïøèí, Äìèòðèé Ìàëûøêî
 
−
äà Àíòîí Øèïóëèí.
 
−
Óíäæûê ìè âè÷÷ûñÿì Åâãåíèé Ãàðàíè÷åâñÿíü.
 
−
Åíìûñ ñûëû êîçüíàë\ìà
 
−
ûäæûä ñÿì, è âîàñ êàä, êîð åíáèà
 
−
ñïîðòñìåí êóòàñ îðäéûñüíû ìåääîíà
 
−
íàãðàäàÿñ â\ñíà.
 
−
<>
 
−
Ìóçåéûñ ìåñòèò÷\ìà àñëûñï\
 
−
ë\ñ ñòð\éáàûí. 1913
 
−
âîûí Âûëüãîðò ø\ðûí àðõèòåêòîð
 
−
Àëåêñàíäð Âèêåíòüåâè÷
 
−
Õîëîïîâ êûï\ä\ìà
 
−
êûê êëàññà çåìñê\é ó÷èëèùå.
 
−
Âîÿñ êîëèíû, ó÷èëèùåûñ
 
−
êóò=ñ øóñüûíû
 
−
øêîëà\í, âåë\ä÷èñíû ñýí=
 
−
è÷\ò êëàññúÿñûñü ÷åëÿäü.
 
−
1989 âîûí ñòð\éáàñ\ òóïêèñíû.
 
−
Ìûé ýñüê\ ëîèñ òàé\
 
−
ñòð\éáàûñê\ä, ýç ê\ âîäçì\
 
−
ñò÷ûíû Êîìè Ðåñïóáëèêàñà
 
−
êóëüòóðàûí çàñëóæåíí\
 
−
é óäæàëûñü Ýìèëèÿ
 
−
Àëåêñååâíà Íàëèìîâà äà
 
−
Êîìè ÀÑÑÐ-ñà çàñëóæåíí\
 
−
é âåë\äûñü Ëèäèÿ Àëåêñàíäðîâíà
 
−
Âëàñîâà?
 
−
Íàë\í ç=ëü\-
 
−
ì\í ñýí= âîññèñ ðàéîíñà
 
−
ìóçåé.
 
−
/í= äàñ æûðéûí ìåñòèò÷\
 
−
ìà\ñü ýêñïîíàòúÿñ.
 
−
Ëîêòàí 2015 âî\ ì\âïàë\-
 
−
íû âîñüòûíû í\øòà \òè\ñ
 
−
— Ñûêòûâä=íñà ñïîðòñìåíúÿñëû
 
−
ñè\ì âåæ\ñ.
 
−
Ñûêòûâä=í ðàéîíñà ìóçåéûí
 
−
ïûð é\çà. Ñýí=
 
−
ç=ëüûñüÿñ êîòûðòë\íû âûñòàâêàÿñ,
 
−
áûäñèêàñ ðûòàääçûñüë\
 
−
ì äà ãàæ. Äàñüò\
 
−
íû íàé\ è ïðîåêòúÿñ.
 
−
Øóàì, «Ó÷¸í\éÿñë\í
 
−
êëóáûí» íèì\ä\íû Ñûêòûâä=
 
−
í ðàéîíñà òóÿëûñüÿñ\
 
−
ñ, íàóêàûí íàëûñü
 
−
<>
 
−
«Âîéâûâ êîäçóâ» æóðíàëûí
 
−
âî ÷\æ\í é\ç\äë\ì
 
−
ãèæ\äúÿñ (êâàéòûìûí
 
−
àâòîðë\í ñ¸ äàñ ãèæ\ä)
 
−
äîíúÿë\ìà ïðîçà, êûâáóð,
 
−
äðàìàòóðãèÿ, ïóáëèöèñòèêà
 
−
äà âóäæ\ä÷\ì íèìïàñúÿñûí.
 
−
Ïðîçà þê\íûí ìåäáóð\
 
−
í øó\ìà Âàñèëèé
 
−
Ëîäûãèíëûñü «Ëèáåðàë»
 
−
äà «Ñ\í=ê» ãèæ\äúÿññ\.
 
−
Âûë\ äîíúÿë\ìà è Àëåêñàíäð
 
−
Øåáûðåâëûñü
 
−
«Áàëà âûë\ çýâò=ñ îë\-
 
−
ìûñ...» äà «Âèäçà þ\ð\í
 
−
<>
 

Версия 17:02, 4 кос му 2018

С.Стерлин


МЫЙÖН ОТИР ОТСАЛАС ГÖРД АРМИЯЛÖ ВОЙНА-ДЫРНИ


Москва Центриздат 1930



 



Враг эшö ловья


Советскöй власьт рабочöйезлö да кресьсяналö шедіс öдьдьöн донöн. Власьт босьтöм бöрсянь рабочей-кресьсяна куйим год эшö воюйтісö чочкоммезкöт. Чочкоммез мöдісö уджалісь отир силі-вылö пуксьöтны буржуйезöс. Гражданскöй война воэзö росьсияса буржуйесö ми ёна пыркöтімö. Öні ныись мийö огö полö. Но эм мöдік враг, кöда эшö öдьдьöн вына. Этö – буржуйез мöдік государствоэзісь. Нія бура йирöны пиньнезнысö миян государство-вылö.

Советскöй Союз богат берсяöн: вöрöн, муöн, изшомöн, нефтьöн, рудаöн. Вот эта богатствоис и колö бы мировöй буржуйезлö. Нія мырсьöны босьтны этö быдöс ас киподувтö. Сар-дырни нія сійö и мöдісö керны. Сар дырни иностраннэй буржуйезлö мийö горшлі пыримö долггезö. Буржуазияыс эта долггез-понда и мöдіс миянлісь гомударствосö керныс аслас полуколонияöн, да нем эз шогмы. Сійöн нія лöгысся-лöгöсь советскöй государство-вылö.

Миян Союз быдмö, ёнмö. Сельскöй кöзяйство и промышленносьть шупыта оськалöны одзлань, бытшкöны синнэз буржуазиялісь. Этаттшöм государствоыс, кытöн юралісьсез рабочöйез да кресьсяна, кöднö иньдöтö коммунисьтическöй партия, токо эшö первой государство му-вылын. Советскöй государствоись коммунисьтическöй «заразаыс» паськалö быд му-пасьта рабочöйез да кресьсяна коласö. Му пасьта уджалісь йöзлöн токо öті дума: кыдз-бы мездісьны капиталиссэз да буржуйез киподувтісь, кöдна пукалöны ны силі-вылын да чупкöны нылісь вирсö. Буржуйез тöдöны, кöр öтлаасясö рабочöйез да кресьсяна, сэк нійö вашöтасö. Öтікöн токо нія мöдöны видзсьыны – Советскöй Союз пöдтöмöн, сійö нырыштöмöн. Нія лöсьöтчöны мунны войнаöн миян-вылö; керöны быдкодь машинаэз, лыйсяннэз; видчисьöны токо сэттшöм кад, кор позис-бы уськöтчыны Советскöй Союз-вылö.

Войнаыс, кöдö лöсьöтöны Советскöй Союз-вылö буржуйез, сідз-и-сідз кöркö лоас. Но миян эм бур сторож, кöда лун и ой лэчыт синöн видзöтö, кранитö Советскöй Союзсö. Эта видзöтісьыс – Гöрд армия. Сія быдвынісь сувтас вир чупкисьсезлö паныт, кужас сулавны сы-дор, мый миянлö зубыта да сьöкыта дöнзис Октябрскöй революция-дырни. Быдöс уджалісь отирыс Советскöй Союзісь отсалас сылö, кыдз отсаліс гражданскöй война-дырни.


Быд аслас местаын.


Локтан война-кежö колас ыджыт армия. А ыджыт армиялö пондас колвны уна сёян, паськöм, пулемёттэз, пушкаэз, патроннэз, снаряддэз, автомобильлез, самолёттэз и быдкодь мöдік машинаэз. Этатöг армия оз понды вермыны воюйтны, некöр оз вермы врагсö.

Мед буржуйез бöра эз пуксьö уджалісь отир силі-вылö, лоас-кö война, колас быд мортлö уджавны перытжыка, буржыка, вынöнжык. Деревнялö Гöрд армия-понда колас сетны унжык нянь, пода-сёян, яй. А фабриккезын да заводдэзын керны унажык винтовкаэз, пушкаэз, патроннэз, пулемёттэз и паськöм. Кöрттуйезлö колö быдöс этö снараяженьнёсö перытжыка кыскыны фронт-вылö.

Война-дырни быд запас салдаттэзлö сетöны государствосянь, но государствоыс мукöдпырсяс колан кадö оз вермы сійö вайны. Гöрдаремееччез этö бура вежöртöны и кöр фронт-вылын мый оз тырмы, оз норасьö. Кытшöм удж сы-вылö пуктöм уджалісь йöзöн, гöрдармееч бытсöн керас. Фронт-вылын уджалö не токо сія, но и быдсöн Советскöй Союзыс, кöда сідз-жö тöждö гöрдармееч-понда, кокньöтö сылісь уджсö кыдз вермö, медбы öтласа вынöн чожжыка вермыны личкыны врагсö.

Кыдз Гöрд армия пондас овны тшкыгйöн миян-кузя, кыдз мийö быдöс пондам керны умöля, жагöна, дыша, гöрдармееч сэк чожа вежöртас, кыдз ми сылö отсаламö. Сэк сія умöля пондас веритны аслас вынö, сэк Гöрд герой лоас умöль нёджджасись, умоль тыщкасись. Миянлö быдöннымлö этö некор оз ков вунöтны. Быд уджалісьлö, кытöн-бы сія эз уджав, колö бура тöдны, кытшöм отсöг видчисьö нысянь Гöрд армия.

Рабочöйез и кресьсяна строитöны Советскöй Союзсö, а Гöрд армия кранитö нылісь мирнöй уджсö и ачыс уджалö öтлаын, тшöтш лэбтö кöзяйство Союзісь. Гöрд армия, кыдзи эм сылöн досуг, мыйöн вермö отсалö уджалісь йöзлö.

Бедьняккезлö да гöрдармееч семьяэзлö гöрдармееччез отсавлісö и отсалöны гöрны, кöдзны, сю тэчны, керкуэз лэбтыны и сідз одзö. Сідз-жö нія лöсьöдöны поссэз, туйез, керöны школаэз, лыдьдисян-керкуэз, гарйöны колодеччез. Сэттшöм удж керöны нія не война кадö. Военнöй доктуррез и пода веськöтан доктуррез не война кадö сетöны одьдьöн ыджыт кокньöт быдкодь шöгöтісь кыдз отирлö, сідз и подалö.

Уджалісь йöзлö сідз-жö колö быд торöн отсавны Гöрд армиялö, медöдьдьöн фронт гöгöрын. Фронт вылын быдöс керсьö уджалісь йöз синодзын. Гöрд армиялö отсалöм, да эшö во времю отсалöм, отсалö вермыны гöрдармееччезлö враггесö. А кыттшöм рабочей да уджалісь кресьсянинлö оз ков, мед Гöрд армия вермас врагöс.

Кыдзи, мыйöн уджалісь отир вермас отсавны Гöрд армиялö фронт-дырни? Уна нёдж. Вот висьталам.


Инькаэзлöн караваннэз (подводаэз).


Дело вöлöм Колчаковскöй фронт вылын май тöлісьын 1919 воын. Öтік Гöрд армия отрядлö сетöмась приказ мунны Кама дорö. Вöлöм тулыс, роспута. Гöгöр ва, нюр. Кöсін дзик абу. Гöрд отряд невнаöн кыссьöма одзлань, а обозыс быдöс запаснас кольтчöм бöраныс сё (100) километр сайö. Мый сэтöн керны? Умöлись нійö кыскöмась инька-пöлöсыс. Мужиккес быдöнныс вöлöмась война-вылын, а инькаэз гортаныс. Нія быдöс запассö Гöрд армиялісь янсöтöмась отамöд коласаныс и быдса партияэзöн пондöмась нöбöтны сійö выланыс витдас километр сайö, кытöн сулалöм Гöрд отряд. Öтік партия вöлöм локтас гортас, а мöдік чожа туйö-ни петö. Этна партияэс сідз и шусисö – «инькаэзлöн караваннэз».

Сідзö-жö вöлі и Артемовскын, Украинаын. Деникинскöй отряддэз мöдісö босьны кар, а гöрддэз оз сетö, тышкасисö ныкöт ёна. Ваявны припассö, патроннэз и снаряддэз окоппезö порой дзик эз туй: лыйлісö чочкоммез. Сэк рабочейезлöн инькаэзныс и челядьыс быдöнныс сувтісö быдса лёдздзезöн, чеппезöн и киись кийö сеталісö позиция вылö коланторрес. Рабочöйез, кöр öдьдьöн-ни зэлыт лоас гöрдэзыслö, босьтлісö винтовка и гöрдармееччезкöт öтлаын воюйтісö чочкоммезкöт.


Подводаэз.


Фронт вылын мукöдпырсяс друг колö чапкыны мöдік местаö уна дас километр сайö колан тор, шуам нянь, снаряддэз, патроннэз, раненöйесö и с.одзö, а асланыс вöввез оз тырмö. Сэк воюйтісьсез босьтöны подводаэзсö отирлісь, кöднія олöны фронт дынас.

Подвода босьтан порядок сэттшöм: каманьдир отрядісь висьталö сь/советö (а кыдзи абу сь/совет, то кин сэтöн эм: членлö, исполнительлö) кыным подвода нылö колöны, кöр колöны. Сы сьöрті сь/совет сетö наряд кресьсяналö.

Бедьняк да середьняк кресьсяна шоча мугсьöны мунöмысь, кöть асланыс гортаныс уджыс сэк кадö и öдьдьöн уна. Кулаккез-жö быднёдж пыксьöны нарядісь. Этатшöм морттэс – враггес Советскöй власьтлö и Гöрд армиялö. Кыдзи кулачоккезлö некыдз пыксьыны подводаись, ніято вöввезнысö вöрö нуöтасö, то телега колёсоэзсö дзебасö, то эшö мыйкö сэттшöм умöльтор вöчасö, мед токо кыдзкö нильдöтчыны подвода сетöмись.

Сэттшöм морттэзлö, кöднія мунöны йöз силі-вылын керöны быд умöльсö совет власьтлö, некытшöм личöт сетны оз ков. Бедьняккезлö да середьняккезлö колö бура видзöтны, медбы подводаö ветліс быд кресьсянин, кöдылöн эм вöв. Уна вöла кресьсянинöс колö не öтпыр мöдöтлыны подводаö. Некöр оз ков вунöтны сетны колан кадö Гöрд армиялö отсöг быднёжöн, мыйöн верман.

Мийö эстöн байитамö, мыся Гöрд армиялö пондас ковны быдторыс. А противникыслö-эд сідз-жö быдторыс колö – подводаэз, нянь, мукöд тор. Он-кö сет, сія пондас тэнö повзьöтлыны вийöмöн, арестуйтöмöн. Сэк-нö мый керны? Сетны не нылö отсöг?

Эттшöм делоын сьöкыт сетны советсö. Гражданскöй война-дырни кресьсяна чочкоммез локтöм одзын няньсö и пода сёянсö быдöс дзеблісö, а подасö вашöтлісö ылöжык вöрö. Гöрддэзлö висьтавлісö кытöн чочкоммез и кöр нія локтасö. Рабочöйез чочкоммез локтöм одзын жугдывлісö заводдэз, машинаэз, кöрттуйез – мед нія эз уджалö чочкоммезлö, а мукöдпырсяс босьтлісö пишшальлез и воюйтісö öтлаын гöрддэзкöт. Кöр тэ мыйöнкö кöть невнаöн отсалан враглö, тöдöмöн или тöдтöг, тöд, сэк тэ вынтöмсьöтан да торкан уджсö Гöрд армиялісь. Этö тöдöмöн быд честнэй рабочöй да уджалісь кресьсянин ССРС-ын кужас мый керны сылö, кöр враг пондас корны сысянь отсöг. Гражданскöй война-дырни öтік кресьсянин сибиряк Барнаульскöй уездісь, Гуляев Пёдор, кöр сійö тшöктöмась колчаковеччез висьтавны туй, медбы кытшöвтны кар, керöма то мый.


Мый понда Гуляевлö сетöмась «Гöрд знамя» орден.


Август тöлісьö 1919 воö, Сибирын, Барнаульскöй и мукöд уезддэзын чочкоммез сетöмась приказ мобилизуйтны кресьсянасö колчаковскöй армияö. Кресьсяна мобилизация вылö абу локтöмась, а чукöртчöмась да керöмась асколасаныс партизанскöй отряд мунны Барнаулö вашöтны сэтчинись Колчакöс.

Паныт партизаннэзлö чочкоммез ыстöмась учöтик отряд. Партизаннэз нійö вийлöмась. Сэк партизаннэзкöт тышкасьны петöм генерал Аньненков. Сылöн армияыс вöлöм 15 сюрс (15 тысяч) морта.

Аньненков локтöм сія деревняö, кöдаын дзикöдз вийлöмась нылісь отрядсö, и быдöс деревнясö сотöм. Партизаннэз быдöнныс пышйöмась вöрö. Аньненков мöдöм мунны нійö кошшыны, да туёккезсö абу тöдöм. Босьтöмась сьöрас деревнясис кольлалісь, кресьсянин Пёдор Сьтепанович Гуляевöс.

Гуляев нійö дыр новйöтöм вöрöтьтис, мед туйвысис öштöтны да мед сія кадö партизаннэз ештасö дзебсисьны. Сыбöрын сэсься ачыс пышйöм. Сідз чочкоммез и мунöмась бöр, партизаннэзтöг..

Токо тадзи колö керны, кыдз керöм Гуляев, быд вежöртысь рабочöйлö и кресьсянинлö, кöр война кадö пондас корны нылісь отсöг противник. А Гöрд армиялö рабочöй да уджалісь кресьсяна пыр отсаласö, оз видчисьö тшöктöм. Гöрд армия сулалö уджалісь йöз дор.


Забота воюйтісь понда.


Уджалісь-враггезкöт гöрдармееч тышкасьö кытшöм-бы сія эз вöв: тшыг-я, мыдзöм-я, кöмтöм-пасьтöм-я. Унаöн ранитчöм бöрын тышкасьöны, оз мунны фронт вылісь. Но мийö быдöнны тöдам: пöт, здоровöй и шотчисьöм мортлö воюйтны буржык, сія фронт вылын унажык вöчас.

Гражданскöй война-дырни уна колантор эз тырмы гöрдармееччезлö, отирыс быдöс вöлі розоритöм. Сійöн салдаттэз олісö кöмтöг да тшыгйöн. Öні мийö унаöн лоис богатжыкöсь. Лоас-кö выль война, государство вермас сетны гöрдармеечлö быдöс, мый колö. Уджалісь отирлö сідз-жö оз ков вунöтны нійö война-дырни, колö отсавны, мед гöрдармееч пыр волі вына воюйтісь. Висьталам, сувтчасö гöрдармееччез деревняö узьны. Нылö колö шотчисьны, мисьсины, паськöм вочны. Вот сэтöн и вермасö отир отсавны нылö, шуам: лонтыны пывсян, пеславны йöрнöс-вешьян да нямöт, с. одзö. Гöрдармееч мисьсяс-шотчисяс да ашынас сія перытжыка одзлань мунас. Гöрд армиялö-кö колö мунны öдьдьöн ылö, оз ков жалейтны сетны сылö подводаэз кыскыны мешöккез. Сэки гöрдармееч озжык мыдз, унажык вын кольö воюйтны.

Деревняас, кытчö мöдö сувтны гöрд отряд, эмöсь-кö шогалисьсез заразнэй шоггезöн, колö сэк-жö эта йылісь висьтавны каманьдирлö – мед бы эз пондö шогавны гöрдармееччез. Быдöныс тöдö: пондас-кö шогавны кöть öті гöрдармееч, эта Гöрд армиялö лёк: сія вынтöммö. А враггеслö рад. Нылö колö, мед унажык гöрдармееччез шогалісö.

Уна умöльсö фронт-вылын вайöны вина да самогон. Морт кодувьяс керас сія, кöдö-бы некöр эз кер садьувья. Гöрдармееч кодувьяс вермас висьтавны гуся (тайна) военнöй тор, вермас онмöсьсьыны караулын сулалікö да лэдзны враггезöс видзан помешшеньнёö. Код гöрдармееч оз вермы бура уджавны. Зэв бур да честнöй гöрдармееч вина понісь вермас лоны ыджыт виновникöн – преступникöн, предательöн. Сійöн прифронтöвöй местаын отирыслö колö бура нёджджавны быд морт сайын, мед-бы некин фронт бердын эз вузав вина да эз кер аскур. Вина вузалісьсесö да аскур вöчисьсесö колö сэтысь вашöтны. А кыдз нія асьныс нем оз вермö керны винакерисьыскöт да вузасисьсезкöт, сэк колö висьтавны эта-йылісь матісь военнöй комиссарлö. Этадз токо мийö вермам видзны гöрдармеечöс юсьöмись да умöль делöысь. Винаыс-кö оз ло, отирыслö бур лоö. Кöр вина абу, враггез озжык тöдö, мый керсьö миянын: код морт висьталісь нылö оз ло.

Öдьдьöн бура отсавны колö шогалісь да раньöнöй гöрдармееччезлö. Нія эз аспондасиныс мунны война-вылö, а быдöнным-понда. Кыдз мийö буржыка пондам шогалісьсезсö дöзирайтны, нія чожажык веськаласö и чожажык вермасö мунны бöр война-вылö, а война-вылын быд морт дона.

Гражданскöй война-дырни керлісö шогалісь да ранёнöй гöрдармеечлö «отсалан неделяэз». Деревняэзöт и каррезöт шогалісь да ранёнöй гöрдармееччезлö öктывлісö ви, кольтьтез, пизь, табак, канпеттэз, нигаэз, газеттэз. Гöрдармееччезлö донаöсь вöлі гöсьтинеччез, а эшö донажык нійö радейтöм.

Уна гöрдармееччез гражданскöй война-дырни кольтчисö ловйöн отирыс-сайсянь. Мукöдкадö видчисьтöг деревнясö босьтасö чочкоммез, быдöнныс гöрддэз пышйыны оз и вермö. Уна кольтчылісö гöрддэз-сьöрись раненöй гöрдармееччез, кöднія отирыс дзеблісö горт гöгöраныс да лечитлісö нія. А кöр позьö вöлі, отсалісö нылö мунны гöрддэс дынö. Мортыс сія, кöда дзебö гöрдармеечöс, тöдö, кыдз аддзасö чочкоммез дзебöмсö, сы-понда сійö юрöттис оз малалö, да и дзебсисьыслö сюрас эшö буражык. Этаттшöм дзебись морт не токо дзебсисьлö бурсö керас, а быдсöн государствоыслö. Сідз-жö колö керны и одзлань локтан война-дырни.


Вредительлез-йылісь


Фронт гöгöрын эмöсь сэттшöм отир, кöднія тöдöмись керöны умöльсö Гöрд армиялö. Босьтам кöть богатьтёсö, кöднылісь джендöтісö киезнысö – нылöн-эд лöгныс öдьдьöн петö совет власьт-вылö. Мукöдыс бöра асланыс вежöрттöм-кузя сьöм-вылö вузаласö öтласа уджсö рабочöйезлісь да кресьсяналісь. Эмöсь и сэттшöм морттэз, кöднійö противникыс натодиль ыстö, мед нія быдöс тöдісö мый керсьö, мый мöдöны керны, ыджыт-я вын Гöрд армиялöн, а сыбöрын эта-йылісь висьталісö-бы враггезлö.

Война-дырни эмöсь уна шпионнэз. Сія быдöс кывзö, нёджджалö, юалö, быдöс тöдö – кытöн кытшöм отряддэз сулалöны, уная отирыс, кытчö мöдöны мунны, кыным пулемёт, пушка. Шпионлöн тöдвылас öтік: кыдз-бы пыртны штабö, медбы гусявны секретнöй гижöттэз. Мый удайтчас тöдны, сійö быдöс висьталö противниклö.

Эмöсь и сэттшöм умöль удж керись морттэз, кöдна жугдöны кöрттуйез, разьöны поссэз, сотöны военнöй имушчество видзан амбаррез, орлалöны телефоннöй да телеграфнöй проволокаэз и сякöнёдж падмöтöны удж Гöрд армиялісь. Мукöдыс этö нем оз жугдö не мый, а лöгöтö отирсö Гöрд армиякöт. Ачыс, висьталам, кöр мый öзтас, а висьталас Гöрд армия-вылö. Нето лэдзас небылись басьни отирыс коласö. Эта басьни паськалас, локтас гöрдармееччез-дынöдз, а мукöдыт и быль веритас да пондас керны сідз, кыдз кыліс.

Öктöны и отряддэз, кыдз партизаннэз, токо отсавны не гöрддэзлö, а буржуйезлö. Этаттшöм шайкаö вежöртісь морт некöр оз мун. Шайка токо сійö и дöзьöритö, кыдз-бы уськöтчыны öтіка гöрдармееч-вылö, советскöй работьник-вылö, уджалісь отир-вылö, грабитны нія, шыбитны поезд улö, ректыны войöннöй обоззэс да с. одзö. Этаттшöм уджсянь Гöрд армия уна терпитö.

Враггесö, кöднія мунöны советскöй государство-вылö, Гöрд армия некöр оз дорйы и судитöны нійö öдьдьöн чорыта. Локтас Гöрд армия деревняö и оз тöд кин сылöн ёрт, кин враг. Сэтöн аслыс отирыслö колö отсавны Гöрд армиялö. Колö висьтавны комиссарлö, кин мунö советскöй власьт-дор и кин сылö паныт. Сэтісь морт быд суседöс тöдö мый сія керö, а можот эшö эмöсь и йöз морттэз деревняас. Йöз морт-йылісь колö сэк-жö висьтавны комиссарлö либо каманьдирлö. Некöр оз ков повны враггез грöзитчöмись. Советскöй власьт и Гöрд армия некöр оз пондö сетны öбидитны сэттшöм мортöс, кöда отсалö миянлö.

Быднёдж колö отсавны Гöрд армиялö не токо басьниöн, но и уджöн. Война-вылын быдлаö колöны отир. Кыдз гöрдармееччез асьныс пондасö караулитны быд пос, быд телефоннöй столб, сэк нія и матö оз тырмö. Гöрдармееч öтік кадö оз вермы нöбöтны дас удж. Сэтöн аслыс народыслö колö караулитны быд торсö горт гöгöрöттис.

Сідз-жö отирлö колö отсавны воюйтны баньдиттэзкöт да контрреволюционеррезкöт, кöр нія олöны деревняэз-гöгöр и петкöтöны отирыслісь быд донсö. Гöрд армия быдлаö оз ешты. Сэк местаись власьт мобилизуйтö асьнысö отирсö, сетасö нылö виньтовкаэз медбы нія öтлаын гöрдармееччезкöт баньдиттэзсö куталісö. Некинлö оз ков пыксьыны этаттшöм уджись, а быдöнныслö ёнжыка кутчисьны да чожажык вермыны врагсö.


Отсав Гöрд армиялö.


Быд армиялöн эмöсь асланыс нянь складдэз, пöжасяніннэз, пода яй-вылö. Фронт-вылын воюйтісьсез быдöс коланторсö сэтысь босьтöны.

Кытісь Гöрд армия босьтö запассö? Висьталам, деревняас, кытöн сулалö часьть, сэтчин олісь отирлöн эм лишнöй нянь, картошка, пода. Часьть коланторсö ніялісь и ньöбö правительствоöн лöсьöтöм донöн. Сія бур отирыслö – оз ков ылö нуны вузавны, бур и часьтьыслö – оз ков припасла ветлыны ылö.

Арнас, кор кресьсяниныс быдöс ыб-вылісö чукöртас, мунда колö во-кежö – коляс, а öстальнöйсö вузалö (нянь, картовка и лишнöй пода). Медбы мужиклö не нöбöтны этö быдöс ылöжык, сылö и колö сэтöн-жö вузавны воинскöй отряддэзлö. Ачыт тэ вöвтö он вашöтлы и Гöрд армия оз понды кошйыны сёянторсö мöді местаэзісь.

Кулаккез да сьпекулянттэз керöны сідз: «Ог-пö эшö ме öні вузав няньсö, видчися, кöр доныс лыбас сы-вылö. Деревенскöй богатьтё арсянь нянь некöр оз вузалö, а кöр локтас тулыс, нія сэк пондöны сетавны няньтöм отирыслö куйимисьöн донаджыкöн. Сэтöн аслыныс народыслö колö тшöктыны нянь ценасö чинтыны да вузавны няньсö кöр колö. Бедьняк да середьняк вузалö государстволы асьсис лишнэй нянь, сы место босьтö кооперацияысь карса тöвар донтöма. Тöдö, няньтöг, тшыгйöн некин уджавны оз вермы. Сідз-жö и гöрдармееч – сёйтöг оз вермы велöтчыны военнöй делоö.

Война-дырни мукöдпырсяс олö сэтшöм кад, кöр гöрдармееччез дзик тшыгöсь, сылöн сёяныс абу. Сэк медбöрья кусöктö колö торьявны да сетны гöрд салдатлö. Часьтьын не пыр овлö сьöм. Кöр часьть ньöбас припас, а сьöм мынтыны абу, сэк нія сетöны припас вузалысьлö гижöд. Эта гижöтöн мун матын полевöй казначействоö, сэтчин гижöт-сьöрті вежтас сьöм.

Медодздза ёрт и медбур отсалісь Гöрд армиялöн – уджалісь йöз, деревняын бедьняккез да середьняккез. Нія отсаласö Гöрд армиялö быд торöн, мый нылöн эм, висьталасö сэттшöм морттэзнысö, кöднія дзебöны нянь, пода-сёян и мукöд тор да вузалöны сійö куйимисьöн донаджыкöн. Отирыслö колö быдöнныслö кутчисьны эта удж-бердö и керны сідз, медбы сэттшöм сьпекулянттэз эз вöлö. Керны колö сідз, медбы противниклö некытшöм отсöг эз ло, нем нылö эз сетö. Тöдö, нылы отсалöм, продуктаяс вузалöм, ёнмöтö ніяöс, а миян Союзлö да Гöрд армиялö ыджыт вред.

Гражданскöй война-дырни салдаттэз мöдік государствоэзісь, кöдна отсалісö воюйтны чочкоммезлö кыті мунісö, быдöс отирсö куштісö.

Некöр оз ков сетны, медбы тэнö розоритісö неприятельскей салдаттэз. Кыдз тöдат ті нылісь локтöм-йылісь тіянлань, мый тіян эм, колö быдöс дзебны, медбы нія эз аддзö. Кöдö добросö нія мырдьдясö, сійö колöо мырсьыны тшыкöтны, медбы враг пöльзуйтчыны эз вермы. Этаттшöм дкло вермас керны быд морт. Гражданскей война-дырни этаттшöм уджöн уна отсöг сетісö Гöрд армиялö. Кöр рабочöйезлö тшöктасö вöлі керны снаряддэз, нія снаряд пытшкас пороктуйö пуктасö песöк. Сідз-жö босьтасö кöрттуй и оз лэдзö сэт ветлыны чочкоммезлö. Быднёж падмöтісö нійö отирыс.

Öдьдьöн тшöка фронт вылас колö отирлö сетны отсöг Гöрд армиялö морт вынöн. Противниккес пышйиканыс быдöс туйез, поссэз разьöны, жугдöны. Сэтöн народыслö колö отсавны да бöр лöсьöтны нійö, медбы чожажык Гöрд армия вермис вöтчыны врагыс-сьöрö да дзикöдз нійö личкыны, мед враггез оз удитö соттыны вын. Кöр Гöрд салдаттэз асьныс оз ештö гарйыны окоппез, провкаись нюжöтны сийöж-падмöтан, сэк нылö бöра колö сетны отсöг. Кыным унажык пондам отсавны Гöрд армиялö, сыным чожажыка вермам личкыны противникöс.

Этö уджсö некöр оз ков манитчöмöн керны. Кыдз мийö жагöна и умöля пондам уджавны, сэк пондам падмöтны токо гöрд салдаттэзсö. Нія дыржык оз вермö врагсö, кöда падмöтö миянлісь удж. Кöр ёнжыка кутчисям отсавны Гöрд армиялö быднёджöн, сэк вынажык сія лоас и чожажык вермас буржуй стабунсö.



Розведка.


Быд боевöй часьлöн эм аслас розведка. Эта сэттшöм морттэз, кöднія тöдöны, кытöн мый керсьö противникыслöн, кытöн сія сулалö, уна-я выныс, кытчö мунö и мый мöдö керны. Розведка – пель и син команьдирлöн. Сійöн сія кылö и аддзö мый керсьö и мый колö керны аслыс. Розведкатöг чась бытсöн вермас сюрны пленö.

Эта делоын сэтісь отирыс уна вермис вайны польза Гöрд армиялö. Нія тöдöны быдöс подöна туёккезсö, а разведчиккез этö местасö оз тöдö. Мукöдпырсяс сэтісь олісь вöрöт туйöт ветлö деревняö, кытöн сулалöны противниккез, тöдны противник-йылісь. Сэтісянь гöрддэзлö вайö уна бур юöр. Сэттшöм делö вöлі ноябр тöлісьын 1919 воын. Öтік гöрд батальлён пырöм Колчак войско коласö, мышканыс. Сэтчö локтöм кресьсянин мöдік селоись и висьталöм командирлö, медбы гöрддэз лöсьöтчисö пантавны чочкоммезöс. Тіян-вылö-пö мöдö локны Красильников аслас отрядöн. Красильниковöс бура тöдöмась кресьсянаыс, öдьдьöн уна сія вийлöм отирсö. Гöрд командир быдöс ассис салдаттэзсö сувтöтöм сія туй-кузя, кöдалöт мöдöм локны Красильников аслас отрядöн. Сія эз и думайт, мед сэтöн вермисö нійö видчисьны гöрддэз. А гöрддэз öтік отрядöн 50 морт нылісь босьтöмась пленö и мырдьдьöмась уна винтовкаэз, патроннэз, гранатаэз да öтік пулемёт. Кöбы кресьсяниныс эз висьтав гöрд команьдирлö чочкоммез-йылісь, сэк-бы кресьсяналö ёна сюрис Красильниковсянь, да и гöрддэзсö бы босьтіс пленö.

Уна вöлісö сэттшöм делоэз война-дырни, кöр кресьсяна быднёжöн отсавлісö гöрддэзлö воюйтны чочкоммезкöт.

Овліс уна и сідз: посадö локтасö чочкоммез, пырасö узьны. Кöзяин нійö примитас оз лысьт öткажитныс-да, а ойнас гусьöн öтікöс семьясис ыстас юöрöн гöрддэз-дынö.

Гöрддэз ойнас посадсö кытшöвтасö и узянсиныс-жö быдöннысö чочкоммезсö куталасö. Этаттшöм юöртісьöн вермас овны и зонкаок 12-13 вося, и нія Гöрд армиялö ыджыт бур вöчасö.

Мийö байитам, Гöрд армиялöн эм-пö разведка, а противникыслöн разь абу? Эм розведка и сылöн. Медбы не керны умöль Гöрд армиялö, противник розведкакöт колö етшажык байитны, висьтавны – ме-пö нем ог тöд. А лоö-кö мыйкö вöчны, буржык керны, кыдзи керис Гуляёв.


Противник салдаттэз-йылісь.


Миян враггез, кöднія лöсьöтöны война – эта мировöй буржуазия. Нылöн öдьдьöн ыджытöсь армияэз. Кин-жö ны армияын? Да нія-жö – рабочöйез и кресьсяна. Тіян натьтö быдöннытлöн лоис сэттшöм дума: мыля инö рабочöйез и кресьсяна, а локтöны войнаöн Советскöй Союз-вылö?

Сэтöн нія абу виноватöсь. Мöдік государствоэзас власьт-дынас сулалöны богатьтё. Быдöс сэтчин ны кийын. Вот нія и вашöтöны уджалісь отирсö война-вылö, а не ас воляись нія мунö.

Эшö буржуазия кийын эм ыджыт вын. Ны увтын учительлез, поппез, гижисьсез, учонöйез, кöднія сідз-жö быднёдж бöбöтлöны уджалісь йöзсö. Нія отирыслö сідз байитöны: буржуйезсö-пö власьт-дорас ен пуксьöтіс; нія-пö тіян понда тöждöны; мийö-бы-пö ог воюйтö, да воюйтöны коммунисттэс, кöднія асланыс Гöрд армияöн быдöст отирсö мöдöны ас-увтас керны.

А мöдік государствоэзас рабочöйез и кресьсяна коласас эмöсь эшö сэттщöмöсь-жö пемытöсь, неграмотнöйöсь, кыдз и миян. Сійöн нія эшö и веритöны озыр отирлö (богат отирлö) да мунöны война-вылö. Но лоас сэттшöм кад, кöр нія вежöртасö бöбöтчöмсö. Сэк нія öткажитчасö мунны войнаöн миян-вылö, а винтовкаэзсö бергöтасö асланыс буржуазия-вылö, паныт миян öтласа классовöй враг-вылö.

Уна-ни вöвлі сідз: буржуазнöй государствоэз ыстасö асьсиныс салдаттэз воюйтны миянкöт, а нія пондасö вийлыны буржуйезсö.

1919 воын француззэз локтісö Одесса карö морскöй флотöн да войскоöн отсасьны Деникинлö, кöда муніс гöрддэз-вылö войнаöн. Миян коммуниссэз гусьöн пондісö байитны французскöй матроссэзлö да салдаттэзлö сы-йылісь, мыйлö нійö корисö Одессаö, кинкöт нылö тшöктöны воюйтны. Сэк бöрын, кöр французкöй команьдиррез пондісö тшöкытыны француззэзöс воюйтны гöрддэзкöт, салдаттэз öткажитчисö, эзö пондö мунны, а матроссэз лэбтісö востаньнё. Юралісь эта востаньнёын вöлі Марти ёрт, кöдія нимöн миян öні шусьöны уна заводдэз. Французкöй правительствл асьсис салдаттэзсö чожа иньдіс бöр, медбы нія эз керсьö гöрддэзлань.

Уна отир гражданскöй война-дырни воюйтісö чочкоммезкöт: Колчаккöт, Деникинкöт, Врангелькöт, Махнокöт и мöдіккезкöт. Чочкоммез мукöд отирсö босьтісö силой (мобилизуйтісö), а мукöдыс и асьныс мунісö чочкоммезлö отсавны, асланыс вежöрттöм-кузя. Отирыс сэк эз вежöртö кинлö служитісö чочкоммез и гöрддэз. А кöр нылö висьталісö, чочкоммез-пö дорйöны капиталисттэзöс да помешчиккезöс, а токо Гöрд армия сулалö уджалісь отир-дор, сэк нія пондісö керсьыны гöрддезлань. Гöрддэз пондісö вынсявна, а чочкоммезлöн отирыс чинны. Этія ёна отсаліс вермыны нійö гöрддэзлö.

Мийöо шуам, миян Союзын и мöдік государствоэзын рабочöй и кресьсянин кык вон и тышкасьны нылö öтамöдкöт немпонда. Нія оз тöдö, мый Гöрд армия тыщкасьö медбы буржуйезöс бырöтны, мед-бы му пасьтаись уджалісьсезöс мездыны. Кыдз-жö висьтавны эта-йылісь салдаттэзлö йöз армияись? Эта понда эмöсь листовкаэз, возваньнёэз, учöтик книгаэз да плакаттэз. Война-вылын энö гижöттэзсö гусьöн сеталöны салдаттэзлö. А сэтöн гижöтас гижöм, медбы салдаттэз вуджисö гöрддэзлань и öтлаын Гöрд армиякöт мунісö войнаöн буржуйез-вылö.

Гижöт розьнитöмыс салдаттэз коласöт öдьдьöн ыджыт удж. Эстöн отирыс унаöн вермасö отсавны Гöрд армиялö. Этаттшöм гижöттэзсö (листовки) туйö босьтны комиссарсянь. Горд деревняын морт быд суседöс тöдö, а сійöн сылö бура туйö розьнитны листовкаэзсö кöні узьлöны-олöны салдаттэз. Листовкаэз позьö лякны заплоддэз-вылö да колодеччез-дынö, кытöн салдаттэз юкталöны воввез. Колö лякны сэттшöм местаэзö, кытчö салдаттэз павклöны öтнаныс, апичеррезтöг. Кыдз адздзас гижöттэзсö апичер, сія сэк оз нія сет лыдьдьыны салдаттэзлö. Сылö мортыслö, кöда паськöтö гижöттэссö, колö бура сайласьны, медбы не шедны враглö.

Кыдзи гöрддэзыслö пондас ковны мунны сэсь мöді местаэзö, сэк комиссарлісь колö корны запас гижöттэз. Кöр локтасö чочкоммез, сэк гижöттэссö колö гусьöн сетавны салдаттэзлö. Некинлöн этаттшöм удж оз чулав весь. Гижöттэз лыдьдьöм-бöрын салдаттэз тöдасö правда буржуйез-йылісь, советскей власьт-йылісь, Гöрд армия-йылісь. Нія пондасö думайтны эта-йылісь. Сэк нія оз мунö тышкасьны Гöрд армиякöт, уна салдат вуджасö миянлань, унаöн пышьясö армияысь. Сійö вынтöммöтö противникöс, а Гöрд армиялö отсалö кокниажык вермыны нія.

Кресьсянин эшö уна вермас керны аслас басьниöн. Кыдз тэнат керкуö сувтасö салдаттэз, тэныт одзжык колö тöдны, киннэз нія сэттшöмöсь: рабочей-я, кресьсянин-я, батрак-я. Ныкöт бура верман сёрнитны, нія ас йöз. Кулак пи-кö, либö купеч-пи-кö, сыкöт уна эн байит. Уджалісь салдаттэзлö висьтав кыдз олöны да уджалöны миян рабочöйез да кресьсяна, кыдзи нія государствоöн правитöны. Сідз байит, мед салдат вежöртас нылö али миян уджалысьлö буражык овсьö. Мый тöдан партия-йылісь, тшöтш висьтав. Тэнат байтöм бöрсянь пондас салдат думайтны мый понда инö сія тышкасьö. Казялас сэк сія да оз понды мунны миянлö паныт.

Кыдзи тэныт фронт вылын пантасяс аслат сёрниа (шуам комилö – коми) морт, тэ сылісь юась кыдзи сія олö, ачыт сылö висьтав – кыдзи тэ олан, мый вöчис ССРС-ын советскей власьт национальносьсезыслö. Сія сэк вежöртас, мый öтік государство сэттшöмыс абу, кытшöм советскöй государство, кытöн быдöс отирыс öткодь. Буржуазнöй государствоэзас национальносьсезыслö öдьдьöн сьöкыт оланыс. Богатьтёыс нійö личкöны, пöдтöны.

Ранёнöй салдаттэзлö, кинлöн-бы нія эз волö, кыдз сійö кольöмась асланыс ёрттэз, колö сетны отсöг, а сыбöрын сійö иньдыны медматісь гöрдармейскöй отрядö. Сюрас-кö пленö салдат, оз ков сійö лöгöн пантавны, сія поди сэттшöм-жö уджалісь, кыдз и тэ. Салдатыс эд абу виноват, сійö не ас воляись воюйтö. Миянлö ны салдаттэзлö не токо кывнаным, но и уджнаным колö мытчавны, мый мийö асланым враггеöн нійо огö лыддьö.

Ранёнöй-ли, пленнöй-ли ыстас гортас письмо. Сія сэтчö гижас кыдз сійö татöн, СССР ас, видзöны. Сыись миянлö уна бур лоö. Сэтчин-эд буржуазияыс салдаттэзлö сідз байитö: Гöрд армия-пö да ССРС-ын олісь отир пленнöйезсö и ранёнöйезсö видзö податуйö. Салдаттэс веритöны нылö, полöны керсьыны миянлань, сюрны пленö. Пленнöйезлöн гижöттэз отсаласö вежöртны буржуйезлісь бöбöтчöм-йылісь. А салдаттэз нылöн унажык пондасö иньдöтчыны миянлань ас воляись. Враггез вынтöмсяласö.

Но тöд, быдöнлö миянлань локтісьлö оз позь веритны. Не быдöнныс сія сы-понда локтöны, медбы не воюйтны миянкöт. Мукöдсö буржуазияыс натодиль ыстö шпионитны. Не быд морт вермас тöдны шпион сія, али не. Сійöн быд мортсö, кöда асьсö пондас шуны перебежчикöн, колö ыстыны медматын гöрд отрядö. Этадз лоас и сылö и миянлö буржык. Сійö сэтчин чожа тöдасö ёрт сія, али враг миянлö.


Гöрд партизаннэз.


Мый керисö гöрд партизаннэз гражданскöй война-дырни.

Быдöнныс нія пондöтлісö учöтіксянь. Партизаннэз коласын вöлісö коммуниссэз и служашчейез, кöднія эзö вермö пышйыны гöрддэзкö, рабочöй, кöда пышйис пукалансянь, пленнöй гöрдармееч и кресьсянин, кöдія эз мун воюйтны чочком армияö. Эта отирыс быдöнныс вöлісö лöгöсь чочкоммез-вылö и ны правительство-вылö.

Учöтик партизан отряддэз öтлаасьлісö мукöд партизан отряддэзкöт, лöсьöтлісö ыджыт отряддэз. Быднёдж нія заптылисö патроннэй да пашшальлез тышкасьны чочкоммезкöт. Кöр немеччез вöлісö Украинаын, сэк миян коммуниссэз Киевын ньöбисö партизаннэзлö немеч салдаттэзлісь патроннэз, виньтовкаэз и пулемёттэз. Сибырын партизаннэз гражданскöй война-дырни мунлісö тышкасьны чочкоммезкöт вöралан пишшальлезöн, а мукöдыслöн и нія эз вöлö, воюйтісö черöн, косаöн. Уна партизанскöй отряддэз асьныс аспондасиныс керисö патроннэз важ патроннэзісь, кисьтлісö и пуляэз. Ыджыт лыйсян-торрезсö – пулемёттэз, бур пишшальлез, отряддэз мырдьдявлісö чочкоммезлісь воюйтöнняс.

Партизаннэз воюйтны пондöтчывлісö невнаöн: кутасö кытшöмкö стражникöс, либö урядникöс, либö учöтик чочкоммез отряд. Кöр партизан отряд ыджыт лоас, пишшальлез содасö, сэк партизаннэс сьмелжыка тышкасьöны, оз-ни öтік мортöн кутавны, а унажыкöн. Гражданскöй война-дырни партизаннэз быднёдж манитісö чочкоммезöс, вашöтлісö нійо деревняэзісь и каррезісь. Мырдьдявлісö нылісь обоззэз, медбы чочкоммезöс кольны сёянтöг и лыйсянтöг. Партизаннэз эз лэдзлö чочкоммезлö чукöртны деревняись налоггез, торкисны керны пес и шедтыны изшом кöрттуйез да заводдэз-понда, торкисны нуны войска фронтъяс вылö.

Партизаннэз сэтісь оланінысь тöдöны быдöс подöна вöр туёккес. Нія эна туёккезлöт петаласö чочкоммез-вылö, керасö ассиныс уджсö да бöр пышшасö вöрö. Сыбöрсянь мöдорöт локтасны, кинсянь чочкоммез нія оз и видчысьö.

Партизаннэзсö кутавны чочкоммезлö лоöм ыставлыны ыджыт отряддэз. Барнаульскей уездын партизаннэз отрядын вöлöмась токо нёльсё (400) морт да 25 винтовка, а ныкöт тышкасьны ыстöмась генерал Аньненковöс, пулемёттэзöн, конничаöн. Аньненков отрядын вöлöм сюрс витсё (1500) кыным салдат.

Крымын генерал Врангель тышкасис партизаннэскöт. Партизаннэз вöлісö токо сё-мöд, а Врангель паныт нылö иньдіс кык дивизия. Сибырын Ачинскей да Минусинскей районын партизаннэскöт тышкасьны Колчак ыстöма 100 сюрс салдатöс. Сэн медыжыттэзыс партизан отрядас вöлöмась Шетинин да Кравченко. Ноко öні асьныт думайтö – кокнит-я воюйтны, кöд быдлаын пондас ковны тышкасьны уна отир, быдлаö колö иньдыны уна вын? Мöдöрö, кутшöм кокни лоö Гöрд армиялö, кöр противниклöн выныс разалö, уналаын сылö лоö тышкасьны.

Гражданскей война-дырни чочкоммез пышйигöн гöрд партизаннэз босьлісö чочкоммезлісь быдса обоззэз сёянöн, пишальлезöн, лыйсянторрезöн. Чочкоммез кольлісö припассэзтöн, а припассэзтöг салдаттэз вылись тышкасьны мунны эзö вермö. Бур уджыс гöрд партизаннэзлöн чожа паськаліс деревняэзöт и городдэзöт. Партизаннэз-дынö локтісö уна отир, кöднылö оз ков вöлі чочкоммезлöн власьть. Партизаннэз вынсялісö, бытса городдэзын лэбтісьлісö восстаньнёэз. Рабочöйез да партизаннэз пондісö уджавны öтлаын. Гöрдармееччез партизаннэзкöт уджалісö öтік план-сьöрті. Уна гöрд партизаннэз ас воляись мунісö Гöрд армияö, вынсьöтісö сійö.

Медумöль партизаннэзлö, кöр ныкöт öтлаасясö тюрмаись пышйöм гусясись морттэз да жуликкез. Этаттшöм отиирыслöн токо сія и тöдланыс, кытісь бы мый гусявны да кинлö умöльсö керны. Кыдз нія пондасö гусясьны, сэк отрядсö оз пондö радейтны отирыс, сэк кресьсяна немöн оз пондö сійö лэбтыны. Этаттшöм отирöс некöр оз ков примитны партизан отрядö. Нія дзугасö быд удж партизанскöй отрядлісь. Сія-жö колö берегитчыны сэттшöм мортісь, кöда оз верит аслас вынö. Сія сідз-жö вермас дзугны уджсö. Сэттшöмыс ачыс пышйö да и мöдікöс сьöрас кыскö.

Война-дырни овлöны неудачаяс. Но сыысь оз ков повны, колö надейтчыны аслат вын вылö. Быд партизанлö и гöрдармеечлö колö тöдны мый-понда и кин-понда сія тышкасьö. Кöр ми пондам тöдны кин миян враг, сэк токо сійö вермам. Юралісьöт отрядас колö пуктыны сэттшöм мортöс, медбы сьöлöмыс и кийыс сылöн вöлі кöрткодь чорыт. А сэттшöм чорыт надейнöй морттэз токо пöрись комуниссэз да революционеррез.


Эн ровняйт умöльлез-сьöрті.


Война кадö кресьсяна и рабочöйез коласын адздзисясö умöль морттэз, лёк керисьсез. Нія пондасö нуöтны сэттшöм визь, кöдія стыдитас ним робочö-кресьсянскöй Гöрд армиялісь. Лоасö можот дезертиррез и предательлез, кöднія асьсиныс ёртнысö пондасö вöтьны. Можот и пондасö öбидитны отирсö, босьны нылісь сякöй тор; умöля вöдитчыны вöввезкöт, пишшальлезöн и военнöй имушествоöн. Адздзисясö и сэттшöмöсь, кöднія пондасö гусьöн вузавны сякöй военнöй тор.

Этаттшöм морттэзсö быдöнныс – и войеннöй трибунал, и команьдиррез, чорыта судитöны. Команьдиррез-эд оз вермö быдöс адздзыны. Сэтöн аслыныс отирыслö колö отсавны команьдиррезлö. Кыдз казялан лёк вöчöм красноармееч сьöрын, сэк-жö колö висьтавны сы-йылісь команьдирлö, медбы сеттшöмсö оз видзö Горд армияын, кöдія токо стыдитö сійö. Некытшöм дезертирöс оз ков дзебны, оз ков ньöбны салдаттэсянь военнöй имушество.

Некöр оз ков умöль салдаттэз-сьöрті ровняйтны быдöннысö Гöрд армияись. Колö пыр тöдны кытісь аркмис Гöрд армия, мый понда и кин понда сія песьсьö. Гöрд армия керö миянлö бур олан, а этö олансö керны öдьдьöн сьöкыт. Миян эмöсь эшö уна враггез, и вына враггез. Ныкöт миян Гöрд армиялö колас пуктыны вын, кöр сія пондас тышкасьны буржуазиякöт мöдік странаэзісь совет власьт и коммунизм-понда. Сэк миянлö быдöннымлö колö бура отсавны Гöрд армиялö. Чукöрöт, öтласа вынöн токо мийö вермам личкыны и вермыны врагсö.