Коми му лыддьыны
ГОРТ ГӦГӦРЫН Паяльникӧн уджалігӧн век колӧ майшасьны, кытчӧ сійӧс пуктыны. Утсӧ позьӧ вӧчны абажура важ лампалӧн арматураысь. Тӧвнас велосипед, а гожӧмнас лыжи видзанін кокниа позьӧ лӧсьӧдны важ автопокрышкаысь. Колӧ сӧмын вундыны колана ыджда юкӧн да тувъявны сьтенад. Утюг видзанін позьӧ вӧчны сімтӧм кӧрт сутугаысь. Сійӧс нюклялӧны серпас вылас моз да помъяссӧ тувъялӧны сьтенӧ. Сутугаыслӧн кызтаыс вит–квайт миллиметр. Телепон тшӧкыда дугдывлӧ уджавны сы вӧсна, мый орӧ трубкаас пыранінтіыс проводыс. Кор казяланныд, мый сэті рыжмис, сюйыштӧй трубка пытшкас да бӧр петӧмсьыс гартыштӧй сунисӧн либӧ изолентаӧн. |
СЫ ВЫЛӦ ПОЗЬӦ НАДЕЙТЧЫНЫ Газетъясын частӧкодь гижлывлӧны йӧз йылысь, кодъяс уджалӧны видз-му овмӧсын, вӧрын, строительствоын. Но шоча на петавлӧны гижӧдъяс на йылысь, кодъяслӧн уджыс йитчӧма челядькӧд. Висьталышта неуна татшӧмъяс пиысь ӧти йылысь. Тайӧ челядьлӧн да том йӧзлӧн Визинса спорт школаысь тренер М. И. Попов. Михаил Иванович Визиндор посёлокысь. Тані сійӧ чужис и быдмис. Спортӧн заводитіс занимайтчыны ичӧтсяньыс. Тӧвнас хоккейӧн ворсліс, гожӧмнас — футболӧн. Но медся ёна кажитчыліс котравны. Визиндор школаын велӧдчигӧн сійӧс некод абу вермылӧма панйыны, да и районын кузь дистанцияяс вылын пырджык медводдза вӧвлі. Кӧкъямыс класс помалӧм бӧрын ыджыдджык вокыс сӧветуйтіс сылы шӧр школасӧ помавны Сыктывкарын. Бать-мам сӧглас серти сідзи и вӧчис: ӧкмысӧд да дасӧд классӧ Миша помаліс карын. Сэні сійӧ школа помавтӧдзыс на тыртіс верстьӧ мортлысь первой разряд вылӧ норматив. А сэсся армия. Тані Михаил Иванович сідз жӧ эз торйӧдчыв спорткӧд. Служитігӧн семьясӧ суис неминуча. Кувсис батьыс. Мамыс колис ӧтнасӧн. Ыджыдджык чой-вокъясыс водзджык нин разалісны гортсьыс. Армия бӧрын Михаил Иванович дыр думайттӧг босьтчис уджавны аслас рӧднӧй школаын, лои физрукӧн. Ӧттшӧтш заочнӧя пырис велӧдчыны Сьвердловск карса спорт техникумӧ. И со дас сайӧ во нин пыр челядькӧд. Кӧть тӧв, кӧть гожӧм, велӧдчан кад ли, каникулъяс ли — челядь пыр воӧны М. И. Попов дорӧ. Михаил Иванович сяммӧ воны ӧти кывйӧ. Быд детинкаын да нывкаын аддзӧ мортӧс, быдӧн дорӧ кужӧ матыстчыны. Та вӧсна челядьӧс, тыдалӧ, и кыскӧ асланыс тренер дінӧ. Ӧні сьӧкыд нин лыддьыны, кымынӧс сійӧ ышӧдіс занимайтчыны спортӧн. И став тайӧ кадсӧ сійӧ оз шыблась ӧтарӧ-мӧдарӧ. Чукӧртіс Визиндорын челядь чукӧр да заводитіс велӧдны найӧс котравны, чеччавны. Томулов недыр мысьти кутісны нин вермыны районса да республикаса ордйысьӧмъяс вылын. 1988 воын Михаил Иванович семьяыскӧд вуджис овны Визинӧ. Райцентрын кутіс уджавны челядьлӧн да том йӧзлӧн спорт школаын. Районса газетлӧн лист бокын, спорт колонкаын частӧ паныдасьлӧны тайӧ ним-овъясыс: С. Канова, И. Гайдак, И. Парначев, С. Делков, В. Карманов, Ж. Потапов да мукӧд. Ёнджыкасӧ Михаил Иванович тренируйтӧ найӧс, кодъяс котралӧны шӧркост да дженьыд дистанцияяс. Но эмӧсь и челядь, кодъяс радейтӧны чеччавны. Быдӧнлы тырмӧ кадыс тренерлӧн. Ӧні Михаил Иванович МЖК-ын уджалӧ, керка стрӧитӧ. Но тайӧ эз мешайт сылы челядьӧс тренируйтны. И результатъясыс эмӧсь: накӧд со и республикаса ордйысьӧм вылӧ ветлісны. Победа лунлы сиӧм эстафетаын мӧд во помся нин М. И. Поповлӧн воспитанникъясыс босьтісны кубок. А кор ветлісны Ухта карӧ, петісны призӧвӧй местаӧ. Оз вунӧд сійӧ и мамсӧ. Кайлывлӧ гортас, быдторйӧн отсалӧ. Сідзжӧ коркӧ удитӧ и аслас участокын уджыштны. Кыдзи вермӧ, паськӧдӧ сійӧ ассьыс овмӧссӧ, медым зумыда сулавны кок йылас тайӧ сьӧкыд кадас. Радейтӧны удж вылас Михаил Ивановичӧс и челядь, и мукӧд тренер, пыдди пуктӧны старанньӧсьыс да зільлунсьыс. М. И. Попов вылӧ позьӧ пӧ надейтчыны. Сиа Михаил Ивановичлы став бурсӧ олӧмас. В. ДЕНИСОВ. |
ПОВОДДЯ Республикаса гидрометеоцентр юӧртӧ, мый август ӧкмысӧд–дасӧд лунъясӧ республикаын кадысь кадӧ зэрас. Кутас пӧльтны рытыв, рытыв-вой тӧв секундӧн сизим – дас кык метр. Температура войнас сизим – дас кык, кӧнсюрӧ куим–кӧкъямыс, луннас дас кык – дас сизим градус. Август кӧкъямысӧд лунӧ Сыктывкарын неуна зэрас. Кутас пӧльтны рытыв-лун тӧв секундӧн кӧкъямыс – дас куим метр. Температура дас кӧкъямыс – кызь градус. |
Ӧтувтчӧм Штатъяслӧн лун Олимпиадалӧн дас коймӧд лун лоис выльысь «американскӧйӧн». Океансайса спортсменъяс босьтісны зэв уна медаль «Монтжуик» стадионын легкоатлетъяс ордйысигӧн. АӦШ-ысь чукӧртӧм команда тайӧ лунас босьтіс квайт зарни медаль. Ӧтувъя командаса гандболисткаяс тайӧ лунас ворссисны Норвегияса командалы кызь куим : кызь нёль тшӧтӧн. А мужичӧйяслӧн команда петіс финалӧ. Полуфинальнӧй ворсӧмъясын сійӧ вермис Исландияса командаӧс кызь куим : да ӧкмыс тшӧтӧн. «Зарни» вӧсна найӧ кутасны тышкасьны шведъяскӧд. Ӧтувъя командаысь волейболисткаяс сідзжӧ тшӧтш петісны финалӧ да кутасны ворсны Кубаысь чукӧртӧм котыркӧд. Миян ватерполистъяс кокниа вермисны Франциялысь командаӧс — ӧкмыс : вит да полуфиналын кутасны ворсны итальянечьяскӧд. Олимпиада вылын бура петкӧдлісны асьнысӧ миян теннисистъяс. Найӧ босьтісны кык бронза медаль. Август сизимӧд лун кежлӧ ӧтувъя командалӧн ӧкмис ставыс кӧкъямысдас сизим медаль, комын вит зарни, кызь ӧкмыс эзысь да кызь куим бронза. На пиысь Россияса спортсменъяслӧн — дас кык, дас ӧти, кӧкъмыс. Медальяслӧн лыд серти мӧд местаӧ петісны АӦШ-са спортсменъяс — кӧкъямысдас квайт. Германияса командалӧн — ветымын кӧкъямыс. (ИТАР — ТАСС). |
ПАЖГАСА НЫВКАЯС. Снимок В. ЯЧМЕНЕВЛӦН. |
КОМЫН ВО ЙӦЙЯСЛӦН КЕРКАЫН В. Гамильтон, коді пышйис Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясысь, комын во волі СССР-ын йӧйяс керкаын. Виктор Гамильтонлӧн збыль нимыс, кодӧс сылы сетісны чужӧм бӧрас, — Фузи Димитрий Хиндали. Чужис Бейрутын сюрс ӧкмыссё дас ӧкмысӧд воын. Велӧдчӧм сертиыс вуджӧдчысь, сёрнитӧ вит кыв вылын. Американка вылӧ гӧтрасьӧм бӧрын муніс АӦШ-ӧ да лоис америкаса гражданинӧн. Разьведшкола помалӧм бӧрын кык во, сюрс ӧкмыссё ветымын сизимӧдсянь сюрс ӧкмыссё ветымын ӧкмысӧдӧдз, уджаліс АӦШ-са нация лёк суӧмысь видзан агентствоын Матыс Асыввывса канмуяс юкӧдын криптоанализ кузя специалистӧн да араб кыв вылысь вуджӧдчысьӧн. Разьведкаысь мездӧм бӧрын сы бӧрся быттьӧкӧ кутісны кыйӧдчыны ФБР-са сотрудникъяс. Сылы удайтчис мунны Иракӧ, но сэні вӧлі регыд. Сылы тані вӧлі сьӧкыд овны, сы вӧсна мый местнӧй олысьяс лыддисны сійӧс коммунистӧн. И бӧр ковмис локны Ӧтувтчӧм Штатъясӧ. Тані сійӧ кутіс гижасьны турецкӧй властьяскӧд да Турцияӧ мунӧм вылӧ ыстысьӧмӧн сюрс ӧкмыссё квайтымын кыкӧд воын эновтіс АӦШ. Прагаӧ воӧм бӧрын шыӧдчис сӧветскӧй посольствоӧ, корис сетны сылы политическӧй дзебсянін. Гӧгӧрвоана, В. Гамильтон пыр жӧ висьталіс гусяторъяссӧ: шифръяс, нимъяс, АНБ-лысь структура. КГБ вӧдитчис наӧн пропагандистскӧй уджын. Сылӧн ним улын вӧлі йӧзӧдӧма газетъясын статьяяс, кӧні сійӧ «эрдӧдіс» Ӧтувтчӧм Штатъяслысь арабъяслы паныд политикасӧ, ошкис мездмӧм сӧвет йӧзлысь коммунист сяма оласног. (Статьяяссӧ йӧзӧдлісны Громыколӧн да Семичастнӧйлӧн резолюцияясӧн). Сылы пыр жӧ сетісны Комсомол проспект вылын патера, уна сьӧм. Сійӧ ньӧбис дона кӧлуй, сёйліс медбур ресторанъясын. А сэсся, кор сылысь «перйисны» ставсӧ, мырддисны став документсӧ — йӧртісны йӧйяслӧн керкаӧ (медводдза дас восӧ видзисны «кремлёвкаын», «люксын»). Пуктісны диагноз: омӧля тӧдчысь шизофрения. Комын во В. Гамильтон нуӧдіс дневник, и стӧч на вӧсна удайтчис тӧдмавны сылӧн гӧтырлысь нимсӧ да оланінсӧ. Семьяыс важӧн нин лыддис сійӧс пӧгибнитӧмӧн, медбӧръя письмӧыс налы воліс сысянь сюрс ӧкмыссё сизимдас коймӧд воын (кӧть эськӧ сылӧн дневникысь тӧдчӧ, мый сійӧ гижліс Америкаӧ сюрс ӧкмыссё кӧкъямысдас нёльӧд воӧдз). Гӧтырыс кӧсйис корсьны Гамильтонӧс Гӧрд Крест пыр, но воча кыв вӧлі ӧтсяма: юӧръяс пӧ верӧс йывсьыд абуӧсь... Неважӧн семьяыслы удайтчис мӧдӧдны В. Гамильтонлы фотографияяс, письмӧяс, библия. Но кор ставсӧ тайӧс петкӧдлісны сылы, лэдзисны кывзыны да видзӧдны видеоплёнка, сійӧ эз тӧд найӧс, чайтіс, мый тайӧ гипноз. Сійӧ лыддьӧ, мый сылысь гӧтырсӧ казнитісны электрическӧй улӧс вылын, а нывъяссӧ лыйлісны. Оз радейт сёрнитны журналистъяскӧд, лыддьӧ, быттьӧ ставныс найӧ — КГБ-са сотрудникъяс да кӧсйӧны сетны сійӧс американечьяслы, кодъяслы сійӧ — рӧдина вузалысь. В. Гамильтон дорӧ волісны нин Америка посольствоысь — консул да врач. Видлалӧм бӧрын врач шуис, мый сійӧс позьӧ на бурдӧдны. С. ПЧЕЛКИНА. («Аргументы и факты» газет, сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас кыкӧд вося юль). |
КОДЗУВКОТ Му вылын медся ён ловъя лолыс — кодзувкот. Сійӧ вермӧ нуны ассьыс дас пӧв сьӧкыдджык груз (вит тоннаа слӧн сьӧкыда лэптӧ ӧти да джын тонна). Кодзувкот йылысь, коді олӧ пӧшти быдлаын, ӧнӧдз унатор на тӧдмавтӧм. Эрих Вассман, иезуитъяслӧн орденысь манак, на бӧрся нелямын во видзӧдігӧн гижис пӧшти куимсё книга да статья — и сылӧн кывъяс серти, эз на висьтав ставсӧ кодзувкот йылысь. Гюстав Майр «Наварра» фрегат вылын кытшовтіс Му шар гӧгӧр сӧмын сы вӧсна, медым тӧдмавны тайӧ гаглысь олӧмсӧ. Кодзувкот — котырса гаг и олӧ сӧмын семьяӧн. Семейнӧй олӧмыс заводитчӧ радейтчыны лэбзьылӧмсянь. Радейтчӧмыс и збыльысь сетӧ налы бордъяс. Мужичӧйяс олӧны уна гӧтыркӧд и олӧм помасьтӧдзыс бордъяӧсь. Но налӧн олӧмыс кыссьӧ сӧмын некымын час. А энь кодзувкотъяс йирӧны ассьыныс бордъяссӧ пыр жӧ радейтчӧм бӧрас. Но сэсся олӧны кызь вит воӧдз, и та дырйи ни ӧтчыд оз казьтыштлыны асланыс радейтчӧм йылысь. Пыдӧ му пытшкӧ пырӧм бӧрын том энь кодзувкот заводитӧ пуктавны колькъяс. Наысь петӧны медводз уджалысь кодзувкотъяс, ичӧтикӧсь да кельыдӧсь. Тайӧ медся сьӧкыд кад выль семьялы. Мамыслы лоӧ тшыгъявны во, а то и дырджык. Сэсся колькъяссӧ босьтӧны быдмыштӧм нин «обслуживайтысь персонал» да нуӧны «челядьлӧн» жырйӧ. Кольксӧ кӧ вердісны «салдатӧс» моз, сыысь петас сӧмын салдат. Сёянлӧн мындаыс вермас тӧдчыны сӧмын ыджда вылас. Салдатъяс — збыльысь крепосьт дорйысьяс, кӧні найӧ чужисны. Кодзувкотъяслӧн семьяын эмӧсь рабочӧйяс да салдатъяс, тшӧтш и ловъя «пельсаяс» — сёян видзанін пыдди. Найӧ нинӧм оз вӧчны, весиг оз ветлӧдлыны! Кодзувкотъяслӧн зэв интереснӧй оланіныс. Корсюрӧ найӧ пырӧны муӧ кызь вит метр пыднаӧдз. А Тринидад дівывса кодзувкотъяс стрӧитісны «сынӧдса замокъяс». «Коръяссӧ вурлӧмӧн» найӧ вӧчӧны асланыс позйӧн ставнас пусӧ. Кодзувкоткар быдмӧ-паськалӧ семьяыскӧд тшӧтш, да стрӧитсьӧ пыр запасӧн. Тайӧ вентиляцияа керкаяс, кӧні эмӧсь челядьлы жыръяс, кухняяс, ёг шыблаланін и, дерт жӧ... туалетнӧй жыръяс. Кодзувкотъяс пиысь ӧткымынъяслӧн эмӧсь и сумкаяс, кытчӧ найӧ пукталӧны ёгсӧ да буссӧ идрасигӧн. Татшӧм ногӧн, сійӧс оз петкӧдны керкаысь, а пуктӧны торъя жыръясӧ. Прӧстӧй кодзувкотъясӧс некыдзи оз позь орччаӧдны местаысь местаӧ ветлысь кодзувкотъяскӧд. Став ловъя лолыс пышйӧ налӧн туй вылысь. «Сьмертлӧн сьӧд туйӧн» шуӧны найӧс йӧз. Тӧдса, мый татшӧм ордаыс ӧти войӧн сёйліс клеткаысь леопардӧс либӧ питонӧс, коді сӧмын на ӧбедайтіс кроликӧн. Веськӧдлыны позьтӧм орда тышкасьӧ быд ловъя ловкӧд, коді веськалас сылӧн туй вылын. Тайӧ армияыс пыр туйын. Местаысь местаӧ ветлысь кодзувкотъяс оз стрӧитны поз. Найӧ шойччӧны ӧта-мӧд бердас топӧдчӧмӧн, артмӧдӧны аснаныс ыджыд сьӧд шар, шӧрас месьтитӧны колькъяссӧ да личинкаяссӧ. «Царицалӧн» матысса йӧзыс вердӧны сійӧс мунігмозыс. Походъясын быдмӧм бӧрын ӧтилаысь мӧдлаӧ ветлысь кодзувкотъяс лоӧны збыльысь джунглиса корольясӧн. Эм зэв уна сикас кодзувкот, и на пиысь унджыкыс вайӧны пӧльза. Кодзувкотлӧн организмыс зэв ӧдйӧ казялӧ радиация. Татшӧм зонаас веськалӧм бӧрын найӧ пыр жӧ эновтӧны сійӧс. Кодзувкотъяс вермӧны висьтавны и землетрясенньӧ йылысь. Т. ГУЛЕЗОВА. («Поиск» газет, сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас кыкӧд вося юнь). |
КОДІ КЫДЗИ КУЖӦ, СІДЗИ И СУДЗӦДӦ ОРУЖИЕ Дагестанын олӧны комынысь унджык национальностя йӧз. Неформальнӧй «национальнӧй» формированньӧыс неуна этшаджык. Но найӧ эмӧсь нин да петкӧдлӧны асьнысӧ Дагестан лунвылын аккаса чеченъяс, аваръяс, лакъяс, кумыкъяс, лезгияс да азербайджансаяс пӧвстын. Имам Шамиль нима аварскӧй народнӧй фронт, пример вылӧ, кольӧм вося ноябрын, кор кыптіс вен кумыкъяскӧд, чукӧртіс пӧшти комын сюрс мортӧс, кодъяс вӧлі вооружитчӧмаӧсь карабинъясӧн. Неуна этшаджык, дас вит – кызь сюрс боечӧс, вермасны чукӧртны и кумыкъяс. Таысь ӧтдор эм кык-куим сюрс зон, кодъяс вӧліны Афганистанын либӧ служитісны спецназын. Тайӧ йӧзыс вермасны чукӧртчыны некымын часӧн. Найӧ абу ёна дасьӧсь нуӧдны регулярнӧй военнӧй действиеяс, но зэв бура вермасны участвуйтны партизанскӧй отрядъясын. И некод оз тӧд, кор да кутшӧм условиеяс дырйи, резервыс вермас лоны действующӧй армияӧн. ВООРУЖЕНИЕ Законлӧн подув серти медводз вооружитчисны сӧветскӧй да партияса уджалысьяс. Налы пытшкӧсса делӧяс кузя сэкся министрлӧн индӧдӧн кыйсян билетъяс серти вузалісны СКС карабинъяс сё кӧкъямысдас шайтӧн быдысь. Мукӧдыслы вооруженньӧсӧ ковмис корсьны аслыныс. Ӧти-кӧ, оружиесӧ позьӧ вӧчны, и та вылӧ эмӧсь позянлунъяс. Шамиль кадсянь на нималӧны Харбург сиктысь оружие вӧчысь масьтеръяс. Тані быд мужичӧй лун-мӧдӧн вермас вӧчны мыйкӧ сэтшӧмӧс, коді вермӧ лыйны да вины. Дагестанын абу этша предприяттьӧ, коді уджалӧ оборона вылӧ (на пиысь ӧтиын, пример вылӧ, пистолетъяс вӧчӧм могысь вӧлі лӧсьӧдӧма ЧПУ-ӧн станок). Эм сӧмын ӧти проблема — абу оружейнӧй сталь. И век жӧ, пытшкӧсса делӧяс кузя министрӧс вежысь Валерий Есевлӧн висьталӧм серти, ӧні позьӧ сёрнитны на сӧмын оружиесӧ кустарнӧя вӧчӧм йылысь. Но сійӧ колӧ пыр унджык. «Макаров» сяма «самопал» сулалӧ кызь сюрс шайтӧдз. Торйӧн ёна ньӧбӧны сэтшӧмъясӧс, кодъясӧс вӧчӧма винтовка стволъясысь. Ичӧт калибра пуляӧн лыйсян пистолет — кӧкъямыс – дас кык сюрс шайт. Инасьӧны лыйсян авторучкаяс — кыксянь вит сюрсӧдз. Но век жӧ медся уна оружие воӧ Россияысь да орчча республикаясысь. И медводз общинаяслӧн корӧм серти. Ӧд ньӧбны кӧ чукӧрӧн, пыр донтӧмджык. Сідз, Макаровлӧн пистолет кызь вит - комын сюрс шайт, а розницаын нелямын – ветымын сюрс, Калашниковлӧн автомат сизимдас сюрс шайт, Сьтечкинлӧн пистолет квайтымын – сизимдас да с. в. МИЛИЦИЯ ОЗ МЕШАЙТ — Оружиетӧг оз позь, — шуӧ Дагестанысь Верховнӧй Сӧветса депутат, имам Шамиль нима народнӧй фронтса да авар войтыр движенньӧлӧн исполкомса юрнуӧдысь Гаджи Махачев. — Кор водзті гӧравывса йӧз ветлӧдлісны кинжалъясӧн, а казакъяс сабляясӧн, и найӧ, и мӧдъясыс гежӧда волісны венӧ. А ӧні мый вӧчны, кор абу некутшӧм пӧрадок, а МВД нинӧм оз вӧч? Народнӧй фронтлӧн эм аслас «уголовнӧй розыск». МВД-ын да КГБ-ын вӧвлӧм уджалысьяс эрдӧдӧны преступленньӧяс «йӧзлӧн шыӧдчӧм серти», корсьӧны гусялӧм машинаяс. Неважӧн бӧр бергӧдісны ыжъяслысь кык стада — сё комын да куимсё душӧн. Мый вӧчӧны преступникъяскӧд? Милицияӧ оз сетны. Морт виысь кӧ, «угролы» сійӧс колӧ корсьны, а мый вӧчны сыкӧд сюрӧм бӧрас — тайӧ нин рӧдвужлӧн сӧвесть вылын. Мырдӧналысь кӧ, то аскӧдыс тадз жӧ вӧчасны, мед тӧдлас, кутшӧмджык... А водзӧ сійӧ ачыс овны оз кут: колӧ гӧгӧрвоны, мый сійӧ тані сэтшӧмыс мужичӧйлы. — А милиция оз мешайт? — Оз... — Мужичӧйяс вооружитчӧны, медым дорйыны ассьыныс семьясӧ, — шуӧ Магомед Хачилаев, лак войтыр движенньӧса юрнуӧдысь. — Некод оз кӧсйы война, и ми петкӧдлім тайӧс, кор асьным кӧсйим эновтны му да керкаяс, кодъяс водзті вӧліны аккаса чеченъяслӧн. Но миянлы мед сетасны мусӧ мӧдлаысь. Но оз сетны... А чеченъяс, кодъяс мудзисны виччысьны, кӧсйисны вӧтлыны лакъясӧс вынӧн. И сӧмын оружие кутӧ найӧс... Но оружие вылӧ колӧ сьӧм, и оз этша. Та вӧсна, кӧть кутшӧм повтӧмӧсь эз вӧвны боечьяс, колӧ и экономическӧй база. Хачилаев вокъяс лоӧны выль сикас делӧвӧй йӧзӧн. Ставныс найӧ спортсмен-каратистъяс, но таысь ӧтдор кужӧны котыртны йӧзӧс, тӧдчана вермӧмъяс шедӧдӧны финансӧвӧй юкӧнын. Официальнӧй йӧз чукрасьӧны, кор сёрнитӧны Хачилаевъяс йылысь. Ӧд найӧ заводитісны сысянь, мый видзисны бизьнесменъясӧс, а ӧні асьныс лоисны бизьнесменъясӧн: налӧн эм некымын ӧтувъя предприяттьӧ, асланыс банк, а мыш саяныс унджык лакскӧй предпринимательыс. Сідзкӧ, налӧн эмӧсь гырысь финансӧвӧй позянлунъяс. Пӧшти татшӧм жӧ финансӧвӧй подулыс и мукӧд национальнӧй формированньӧяслӧн. ВЛАСТЬ Дагестанын кӧть и вооружайтчӧны быд национальностя йӧз, на костын йитӧдъясыс пыр омӧльтчӧны. Политическӧй сцена вылын ружьеяс лыйлӧны нин. Бӧрья воӧн-джынйӧннас Дагестан лоис политическӧй терроризмлӧн центрӧн — позьӧ вайӧдны квайтымынысь унджык пример. МВД-ын лыддьӧны, мый тайӧ лыдпассӧ ёна содтӧма, лыддьӧны сӧмын кӧкъямысӧс. Вермас лоны, мый тыртӧм йӧрӧ шыбитӧм граната отсӧгӧн зілисны кыпӧдны кӧзяинлысь авторитетсӧ либӧ вештыны сы вылысь мыж. Вермас лоны, мый автоматъясысь лыйсьӧм да гранатаяс шыблалӧм местнӧй йӧз гӧгӧрвоӧны кыдзи конкуренция. Унаӧн тадзи и висьталӧны торговляса министр Багаутдин Гаджиев да Совминса юрнуӧдысьӧс вежысь Саид Амиров вылӧ уськӧдчылӧмсӧ. Бӧръяыс ёна лыйсис и ачыс эскӧ, мый тайӧ и видзис сылысь олӧмсӧ. Но тайӧ делӧыс да народнӧй депутат Сулеймановӧс виӧм кузя делӧыс сідзи и эз вӧрзьы места вывсьыс. Но медся ёна шызьӧдліс йӧзӧс тавося майын кизилюрскӧй прокурорӧс гусявлӧмыс. Гаджи Махачев шуӧ, мый ни сійӧ, ни аварскӧй национальнӧй фронт таын абу мыжаӧсь. Весиг мӧдарӧ, стӧч сылӧн зільӧмӧн («корис зонъясӧс!») прокурорӧс бӧр вайӧдісны местаас нёль–вит час мысьти. Но аддзылысьяс висьталӧны, мый збыльысьсӧ прокурорӧс гусялігӧн некымын сюрс вооружитчӧм авар босьтісны горсӧвет, кӧні налӧн заложникъясӧн вӧліны кык министрӧс вежысьяс: ӧтиыс — республикаса пытшкӧсса делӧяс, мӧдыс — лёк суӧмысь видзӧм кузя. Верховнӧй Сӧвет пыртіс чрезвычайнӧй положенньӧ, но нинӧм эз вӧв примитӧма горсӧвет босьтысьяслы паныд. И вермас лоны, мый пӧрадок торкалысьясӧс мыждытӧмыс и чужтӧ Дагестанын террорсӧ, вӧчӧ сійӧс быд лунсяӧн. АСЫВВЫВСА ДИПЛОМАТИЯ Абу сьӧкыд гӧгӧрвоны, мый национальнӧй движенньӧясын оружиеыс абу гусятор ни милициялы, ни лёк суӧмысь видзысь службаяслы. Кор кольӧм вося ноябрын вооружитчӧм аваръяслӧн автомобильнӧй колонна муніс кумыкъяслӧн Карланъюрт посёлокті да лыйліс ӧшиньясӧ, органъясса йӧз кутісны асьнысӧ сідзи, быттьӧ нинӧм эз вӧв. Дагестанын оружиесӧ (да сэні ӧмӧй сӧмын?) лыддьӧны политическӧй сёрнитчӧмъяс дырйи быть коланаторйӧн. Государственнӧй власть омӧльтчигӧн, коді кадысь кадӧ кӧсйӧ вештыны кыв кутӧмсӧ Мӧскуа вылӧ, зумыд киӧн лоӧ вын. И век жӧ эмӧсь позянлунъяс, кодъяс сетӧны надея. Быд пӧрйӧ, кор делӧыс воліс восьса вооруженнӧй тышӧдз, тупкысьліс кутшӧмкӧ предохранитель, и вир эз киссьыв. Дыр-ӧ тадзи лоас, сьӧкыд висьтавны. В. ГУБАРЕВ. («Московские новосьти», сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас кыкӧд вося юль дас кыкӧд лун). |
ВЫЛЬ АНЕКДОТЪЯС — Мыйла но сэтшӧма донсяліс олӧмыс? — Сійӧ прӧстӧ эз мӧд лоны медводдза да ыджыд коланлунӧн. ☼ ☼ ☼ — Вермасны-ӧ велӧдчытӧм, «пемыд» йӧз веськӧдлыны? — Дерт, оз, но век жӧ веськӧдлӧны. ☼ ☼ ☼ — Мый колӧ вӧчны, медым шайт лои конвертируйтанаӧн? — Сы вылӧ колӧ клеитны немецкӧй марка... ☼ ☼ ☼ — Сӧветскӧй склероз. Мый тайӧ татшӧмыс? — Тайӧ кор морт мунӧ ньӧбасьны. Туй шӧрын восьтӧ сумкасӧ, видзӧдӧ сы пытшкӧ да заводитӧ мӧвпавны: мунӧ сійӧ магазинӧ али сэтысь бӧр нин локтӧ? ☼ ☼ ☼ — Мыйла некытысь, весиг медбур тӧдсаяс пыр, оз позь судзӧдны анча куысь шапка? — Сы вӧсна, мый сідз шусяна номенклатура ёна ӧдйӧджык рӧдмӧ анча дорысь. ☼ ☼ ☼ — Мыйла докторскӧй диссертацияяс слабджыкӧсь кандидатскӧйясысь? — Ӧд докторскӧй диссертациясӧ гижӧны кандидатъяс, а кандидатскӧй диссертациясӧ — докторъяс. ☼ ☼ ☼ — Пӧръявліс-ӧ Ева ассьыс Адам верӧссӧ? — Дерт жӧ, ӧд морт артмис ӧбезьянаысь. ☼ ☼ ☼ — Вермас-ӧ нывбаба вӧчны мужичӧйӧс миллёнерӧн? — Кыв шутӧг, мужичӧйыс кӧ миллиардер. |
ВАЖКУРЪЯСА ПЕНСИОНЕРЪЯС. Кӧрткерӧс район. Снимок Д. НАПАЛКОВЛӦН. |
СЫКТЫВКАРЫН СОДӦНЫ МУЗЕЙЯС Сыктывкарын, кыдзи тӧдса, сійӧ сюрс ӧкмыссё комынӧд воӧдз шусис Сыктывдінкарӧн, медся важ музейӧн лоӧ Педагогическӧй музей. Сюрс кӧкъямыссё сизимдасӧд воясӧ тайӧ волі Сыктывдін уездса учительяслӧн аслыссяма велӧдчанін — методическӧй, педагогическӧй центр. Сэні вӧлі бур, озыр библиотека. Сюрс ӧкмыссё дас ӧтиӧд воын Сыктывдінкарын вӧлі восьтӧма Кардорса котырлӧн Роч войвыв тӧдмалан-туялан юкӧд. Январ дасӧд лунӧ тайӧ отделса собранньӧ вылын шуӧмаӧсь восьтны этнографическӧй да археологическӧй музей, а сідзжӧ чукӧртны библиотека. Юрнуӧдӧма тайӧ чукӧртчӧмӧн Андрей Цембер. Ачыс музейыс воссис земство отсӧгӧн сійӧ жӧ сюрс ӧкмыссё дас ӧтиӧд воӧ. сюрс ӧкмыссё кызь сизимӧд воын сэні лыддьыссис нин куимсё сюрс экспонат. Сыктывдін уездса земскӧй собранньӧ вылын тайӧ музейын мӧвпыштӧмаӧсь восьтны сідз шусяна художественнӧй отдел. Сюрс ӧкмыссё кызьӧд воын областнӧй Коми музейлӧн художественнӧй отделын вӧліны весиг Сыктывдінкарса художникъяслӧн картинаяс. Дерт, эз уна. Сюрс ӧкмыссё кызь кӧкъямысӧд – кызь ӧкмысӧд воясӧ миян карӧ, Коми му велӧдан-туялан котырлӧн корӧм серти, воис уна серпас, скульптура, мукӧдтор. Ставыс, главнаукалӧн Государственнӧй музей фондысь кыксё гӧгӧр художественнӧй произьведенньӧ. На лыдын Айвазовскӧйлӧн, Тропининлӧн, Венециановлӧн да мукӧд нималана художниклӧн картинаяс. Ставыс тайӧ висьталӧ, мый Сыктывкарса музейяслӧн эм асланыс важ история. Позьӧ нӧшта содтыны, мый республика юркарын содӧ музейяслӧн лыдыс. Неважӧн татшӧм музейыс воссис педагогика инсьтитутын. И. ПЛОСКОВ, Коми Научнӧй Центрлӧн ИЯЛИ-са уджалысь. |
ЭСТОНИЯЛЫ — ТИТАН Вӧлӧгда. Россиясӧ лёк суӧмысь видзан минисьтерстволӧн Вӧлӧгда обласьт кузя веськӧдланінса уджалысьяс аддзисны зэв уна титан Вӧлӧгда-ӧти станцияын пошта-багаж вагонысь. Металлсӧ кӧсйисны гусьӧн нуны Эстонияӧ. Санкт-Петербургысь «Норд-Вест» фирмаӧ мӧдӧдны сійӧс быттьӧкӧ дасьтіс Соликамскысь (Перым область) «Делӧвӧй сотрудничестволӧн ассоциация». Кыдзи юӧртісны миян корреспондентлы обласьтын МБР-са веськӧдланінын, панӧма уголовнӧй делӧ. КРИМ-ПРЕСС. |
МЫЙЛА ТАДЗИ ШУАМ? Туискерӧс Кыдзи эськӧ висьтасис тайӧ грездас олысь ӧні, аддзысис кӧ, шуам, Мӧскуаын Коми муысь аслас земляккӧд, Луза бердысь сэтчӧ воӧмакӧд. А висьтасис эськӧ тадзи: ме пӧ Емдін районысь, Кӧжмудор сиктсӧветувса Туискерӧсысь. А вӧлі кӧ налӧн тайӧ сёрниыс сюрс во сайын Казаньын? Сэки эськӧ воддзаыс висьталіс, ола пӧ ме Эжва бердын От ты вис керӧсын. Важӧнтӧ коми йӧз овлісны висъяс дінын да на нимӧн и висьтасьлісны. Сідзкӧ, От гӧравывса войтыр важӧн овлісны От ты вис керӧсын, а сэсся бӧрынджык нин паськӧдчисны ставнас От гӧра пасьтала. И От нимыс вуджис сэтчӧс став грездыслы. Шуам, Отйысь Лыаты грезд, Отйысь Эжол, Отйысь Ты вис керӧс да с. в. Ты вис кывъяссьыс и артмис Туисыс. Овлӧ, грезд нимыс чужӧ грездсьыс водзджык. От гӧра вылын татшӧмыс куим: менам чужан сикт — Сюлатуй, Эжва кывтыд Пальтыдор да Кырув. Кырув Грездыс сулалӧ От гӧра помын кыр горулын. Тасянь пӧ и сылӧн нимыс. Но тайӧ абу тадзи. XІV нэм помын Емдінын воссис Эжваса епархиялӧн резиденция. Епархиялӧн сӧвмӧмкӧд тшӧтш пыр унджык видзисны и гортса пемӧс. А сідзкӧ и пыр унджык турун колӧ вӧлі. Емдінсаяс вуджисны От гӧра лунвылын видзьяс вылӧ, Эжва сайӧ. Ӧнія Кырув грезд пыр мунӧ турун туйыс Карув нима видзьяс вылӧ, та вӧсна и шусис Карув туйӧн. Туйыс сэки муніс эз сэті, кыті ӧні вайӧдӧ Емдінӧ, а вылітіджык, Вылыс От ты помті. Сяль вадлань. Тайӧ туй бокас кыпӧдчысь грездыс и пондіс шусьыны Карув туй дор грездӧн. Пальтыдор Тайӧ грезд пырыс сідзжӧ важӧн муніс Емдінсянь Паль тыгӧгӧрса видзьяс вылӧ турун туй. Сылӧн нимсяньыс жӧ и артмис грезд нимыс. Сюлатуй Сюлатуй пыр муніс Емдінсянь турун туй уна нима паськыд видзьяс вылӧ. Та вӧсна видз нимыс эз кӧвъясь. Ылыссаджык видзьясӧдз, шуам, Прӧсьтӧдз, вӧлі кызь километр кымын. И сэтысь турун доддьӧн воигӧн быть колӧ вӧлі шойччӧдны вӧвъясӧс. Кызьӧд вояс шӧрӧдз тайӧ кызвын видз вылас турунсӧ пуктывлісны емдінсаяс. Пӧрысь йӧз висьтавлісны, емдінсаяс пӧ вӧвъяссӧ шойччӧдлісны, тшӧкыда асьныс узьмӧдчывлісны Отйын. Важӧн отсаяс да емдінсаяс костын артмывлӧма аслыссикас кивеж: емдінсаяс Отйын, кодъяс ордын вӧлі шойччӧны-узьлӧны турун пуктіг-ваяліг, найӧ жӧ и Емдінӧ волігӧн водзӧссӧ вӧлі шойччӧны-узьлӧны. Но тадзи лои бӧрынджык нин. А кор восьтісны туйсӧ, сэки сэтчӧ сувтӧдісны керка, рочӧн кӧ, постоялӧй двор. Кивыв вӧлі тайӧ йӧзыслы. Мунны кӧ Емдінсянь От сайӧ видзьяс вылӧ кыкысь Эжва вомӧн пуджӧмӧн, колӧ вӧлі воштыны гожӧмнас сэтшӧм дона быдса лун. А петны кӧ Емдінысь рытгорув, постоялӧй дворын войсӧ шойччыны да водз асывнас бара туйӧ петны, лунтыр на сэсся позис турун пуктыны. Тадзи отсаяс ветлӧны ӧнӧдз. И тайӧ туйсӧ сэні вӧчӧма вӧлі абу весьшӧрӧ. Тані кыр кузялаыс берегсяньыс мыльк йылӧдзыс медся дженьыд туйыс. Но берег дор мылькйыс джуджыд. И кыр мыльксӧ кодйисны ю дорсяньыс йылӧдзыс, ляпкӧдісны. Та йылысь меным пӧчӧ на висьтавліс. Артмӧ, аслыссикас историческӧй памятникӧн лоӧ тайӧ нӧрысыс. Ванвисдін Важысянь Эжва бердысь комияс сетлӧмаӧсь висыслы нимсӧ вис ты мыгӧр сертиыс. Шуам, Паля вис — кыдз быттьӧ бордъяса ты. От вис — паськыд, ыджыд тыыс. А тайӧ грезд дінас вис тыыс нюжӧдчӧма Емва пӧлӧн, кӧкъямыс–ӧкмыс километр катчӧс, уна чукыля векньыдик вожъясӧн, та вӧсна тысӧ ӧткодялӧмаӧсь Яг вӧнь быдмӧгкӧд да виссӧ шуӧмаӧсь Вӧнь висӧн. Грездыслӧн збыль нимыс Вӧнь вис дін. Ванвисдін Коркӧ важӧн отсаяс овлӧмаӧсь Вӧнь вис дінын, квайтӧд–кӧкъямысӧд нэмъясӧ Эжва ковтысӧ воисны уна котырӧн чудьяс. И лои сэсся воддза олысьясыслы мунны От вис дінӧ. Выль оланінсяньыс асыввылын да рытыввылын гырысь ягъясын олісны мукӧд племяяс, и отсаяслы ассьыныс ыджыд ягнысӧ, Эжва берегсяньыс да, гашкӧ, Княжпогостӧдз, ковмис кутны ас кианыс. Вӧнь вис дінысь мунысьяслӧн внук-внучкаыс Вӧнь виссӧ кутісны шуны Яг висӧн, а неыджыд ягсӧ, кӧні ӧні сулалӧ Ванвисдін грезд, Яг вис дінӧн. Бӧрынджык, кор сувтіс грездыс, сійӧ кутіс шусьыны яг нимнас — Яг вис дін, либӧ Ванвисдін. Кагино Ягвисдін ягыс лунвывланьджык мыджсьӧ Эжваӧ, рытыввыв пельӧсас сулалӧ Ванвисдін грезд, а асыввыв помас — Кагино грезд. Кывтны кӧ Отсянь пыжӧн да сувтны Кагино дінӧ берегас, то яг дінас и воан. Ягдін — Кагино. Палевица да Палевицы Паль гӧра вылын грездъясын олысьяс важӧн овлісны рытыввылын Паля вис гӧгӧрын. Кор овмӧдчисны ӧнія местаас, кутісны шусьыны комиӧн Палявисса, а рочӧн — Палевицы. Ӧнія шусьӧгас вежсис некымын шыпас. Аквад Адольф Туркин висьталӧ, тайӧ грезд нимыс пӧ артмӧма Акка вад нимысь. Грезд гӧгӧрас вит вад, но некодлӧн весиг панас шыпасыс абу, «А»-ыс. Век жӧ грезд ним сертиыс кӧ, артмӧма кутшӧмкӧ вад нимсянь. Йӧзлӧн казьтылӧмъяс серти кӧ, аквадсаяс коркӧ важӧн овлӧмаӧсь ӧнія мир туй дорын, Чупыр вад войвылын. Тайӧ вадйыс нюжӧдчӧма асыввывсянь рытыв вылӧ. Асыв помас войвывсянь усьӧ Чупыр ю, а рытыв помсяньыс юыс визувтӧ рытыввылӧ. Татшӧм ногӧн, важӧн аквадсаяс олісны став мукӧд вадсьыс ылын, Чупыр вад сайын да вермисны шусьыны сӧмын сы нимӧн. Кор вадсаяс овмӧдчисны ӧнія местаас, важ нимыс колис. Но кор да мыйла вежсис Чупыр вадйыслӧн нимыс да кыдзи шусис важӧн? Вадйыслы нимсӧ сетӧма Чупыр юыс. Сідзкӧ, мӧд ногӧн шуисны важӧн юсӧ. Комын во тайӧ ю гӧгӧрыс нюр кыскӧдсяньыс да Эжва юӧ усянінӧдзыс ветлігӧн, мукӧд татшӧм жӧ вӧр юяскӧд орччаӧдӧм бӧрын ме гӧгӧрвои тайӧ юыслысь аслыссикаслунсӧ. Сійӧ оз визувт, кыдзи уна мукӧд татшӧм жӧ вӧр ю, чукыль-мукыльӧн, а пыр ӧтарланьӧ. Первойсӧ панассяньыс визувтӧ лунвывлань некымын километр, сэсся быттьӧ мыйыськӧ ловзьӧ да крута бергӧдчӧ рытыввылӧ да визувтӧ бара некымын километр. Тадзи, крута чегсьӧмӧн, то лунвыв, то рытыввыв, то асыввыв визувтӧ юыс Эжваӧ усьтӧдз. Зэв важӧн Комияс сетлӧмаӧсь юыслы нимсӧ Аква: повзьӧм, чегсьӧм, йӧйталысь ва. Ӧтарӧ-мӧдарӧ шыбласьӧ, оз тӧд, кодарӧ визувтны. Аква нимсӧ жӧ комияс зэв важӧн сетлӧмаӧсь Волгалӧн вожлы — Ока юлы. Видзӧдлӧй карта вылӧ, сюрас-ӧ кӧнкӧ Европаын да Азияын мӧд, татшӧм жӧ мыгӧрӧн визувтысь ю. Сідзкӧ, Чупыр вадлӧн важ нимыс вӧлі Ак ва вад. А грезд нимыс — Аква — ваддор. Кор грездыс вешйис лунвывланьӧ, выльлаӧ, ӧнія местаас, сэки Аква вадйыс колис ылӧ войвылӧ и «дор»-ыс йӧз сёрниысь уси. «Ак» кывйыс бӧрынджык коли сӧмын кыдз повзьӧдчан кыв, а юыслы кӧвъясис выль ним. Важӧн юыс вӧлі зэв чериа. Комынӧд — нелямынӧд воясын на Чупырысь кыйӧм черисӧ аръявылыс ваявлывлӧмаӧсь вӧлӧн. Емдінсаяслӧн, аквадсаяслӧн, тыйывсаяслӧн да тыдорсаяслӧн важӧн вӧлӧм ю йывсяньыс да вомӧдзыс уна сё тшуп, кытчӧ аръявылыс вӧйтавлӧмаӧсь гымгаяс. Сідзкӧ, Аква нимсӧ вежис Тшупа ним, кысянь и артмис роч Чупырыс. Г. ПИПУНЫРОВ. Емдін район. |
КОДЛЫ АБУ ВЕСЬКОДЬ, МЫЙ ЛОӦ ПЕЧӦРАСА СЬӦМГАКӦД? Республикаын, тыдалӧ, эз коль мортыс, коді эськӧ эз шулы ассьыс кывсӧ Печӧраса сьӧмга йылысь. Унаӧн кырымасьлісны дона черисӧ видзӧм вӧсна, мӧдӧдалісны письмӧяс газет-журналъясӧ, веськӧдлан котыр да парламент ним вылӧ. А сэтчӧс юралысьяс — Россияса веськӧдлысьяслы. Кажитчӧ, мый ӧтвылысь важӧн нин позис дугӧдны наука вылӧ ыстысьӧмӧн сьӧмга кыйӧмсӧ. Ӧти кадӧ тадзи быттьӧ и лоис. Шуӧма вӧлі сюрс ӧкмыссё кӧкъямысдас ӧкмысӧд – ӧкмысдас витӧд воясӧ разьны кыйсян потшӧсъяссӧ Печӧра ю кывтыдысь. Но радлыны, вӧлӧмкӧ, водз на. Кольӧм вося арын (ноябр кызь сизимӧд лунӧ) Кардор областьса администрацияӧн юралысьӧс важысь А. Личутинлы вӧлі мӧдӧдӧма телеграмма, кодӧс кырымалісны чери кыян колхозса директор Д. Волынец, СевПИНРО-са директор Н. Чуксина да «Севрыбводса» начальник В. Бобрецов. Найӧ быд ногыс зілисны эскӧдны, мый Печӧра кывтыдын сьӧмга куралан потшӧсъяссӧ колӧ бӧр лӧсьӧдны. Сэсся февральын Кардорын вӧлі сӧвещанньӧ, кытчӧ ветлісны и асланым «вӧр-ва видзысьяс» «Комирыбводысь», «Комирыбхозысь», Госкомприродаысь. Найӧ тшӧтш сувтісны потшӧсъяссӧ бӧр сувтӧдӧм дор. Сӧмын Печӧра ю доръян йӧзкостса комитет, и медводз юрнуӧдысьыс А. И. Терентьев, шызьӧдісны сьӧмга катан ю дорын олысьясӧс. Письмӧяс мӧдісны воны Коми Республикаса веськӧдлан котырӧн, Верховнӧй Сӧветӧн веськӧдлысьяс нимъяс вылӧ. И быдысь корисны не лэдзны наука вылӧ ыстысьӧмӧн дона чери кыйӧмсӧ. Республикаса юралысьяс кылісны йӧзлысь шыӧдчӧмъяссӧ и сувтісны на дор. Ӧні нин надейтчыны колис Мӧскуа вылӧ, мед сэсянь ӧлӧдісны Кардор областьса да Яран автономияа кытшса администрацияясӧн юралысьясӧс. Ми шыасьлім Яран автономияа кытшса чери видзан инспекцияӧ. Сэтысь старшӧй инспектор Ю. Н. Спорыхин вочавидзис, мый Печӧра ю потшӧм кузя мед первой ӧти кывйӧ воасны миян, тіян да Мӧскуаса властьяс. Сэки пӧ и висьтала. Матын нин арыс. Регыд сьӧмга вӧрзяс кульманінъясас. А уна-ӧ воас сэтчӧдз, талун некод оз вермы стӧча висьтавны. Та вылӧ индӧ «Печӧра ю спаситан йӧзкостса комитетлӧн» юӧр, мый сюрс ӧкмыссё кӧкъямысдас ӧкмысӧд воын «Северрыбхоз» веськӧдланін тшӧктӧм серти СевПИНРО кыйис квайт сюрс сё нелямын ӧкмыс сьӧмга. Некодӧс эз вӧв кыскӧма кыв кутӧмӧ. Кыдзи и Чилимдін районысь браконьеръясӧс, кодъясӧс ӧнӧдз (сюрс ӧкмыссё кӧкъямысдас ӧкмысӧд восянь) абу мыждӧма. Артмӧ, «научнӧй» да «дикӧй» браконьеръясӧс лоис ышӧдӧма и водзӧ пакӧсьтитчӧм вылӧ. И сӧмын «йӧзкостса комитет» ёрӧ налысь синсӧ, дӧзмӧдчӧ. Ас тӧдлытӧг воан кывкӧртӧдӧ, мый эз кӧ вӧвны сэтшӧм йӧзкостса активистъясыс, кыдзи «Печӧра ю доръян комитетса» юрнуӧдысь А. И. Терентьев, кольӧм сьӧмгасӧ нин эськӧ кыйисны «научнӧя подулалӧмӧн». Валерий РАЗМЫСЛОВ. |
АТТЬӦ ТІЯНЛЫ, ЗОНЪЯС Ме учитель. И век кыдзкӧ видзӧдсьӧ ӧнія том йӧз вылӧ сэтшӧм могӧн, кутшӧмӧн эськӧ налы колӧ лоны тэнад арталӧм серти. Уна пӧлӧс видзӧдласыс ӧні эм. Тшӧкыда позьӧ кывны, мый ӧнія ныв-зон дышӧсь да горшӧсь. Примеръяссӧ талы позьӧ вайӧдны, мыйта кӧсъян. Сэн жӧ эмӧсь и том войтыр, кодъяс бура, сьӧлӧмсянь уджалӧны, оз юны-кодавны. Ӧнія кадӧ оз ёна пыдди пуктыны удж. Овлывлӧ, шуисны, мый тэ пӧ сьӧм вӧсна мырсян. Но ӧд и сьӧм вылӧ позьӧ быд ногыс уджавны. Чайта, кутшӧм мог ас водзас пуктас мортыс. Позьӧ сьӧлӧмсянь, позьӧ сӧмын кад коллявны. Ме жӧ кӧсъя висьтавны ыджыд аттьӧ том войтырлы, кодъяс уджалӧны миян Пожӧг сиктын. Найӧ локтісны, медым кыдзкӧ бурмӧдны, гажмӧдыштны татчӧс олысьяслысь олӧм-вылӧмсӧ. Стӧчджыка кӧ, найӧ вӧчӧны миянлы би, вежӧны электролиния. Абу ыджыд артеляӧсь, квайт морт и эм. Лыддьӧдла стӧчджыка. Ставныс пырӧны электролинейщикъяслӧн сё ӧтиӧд номера мехколонналӧн уджалысьяс лыдӧ. Бригадирныс налӧн М. Г. Сенькин. Лабутнӧй, шань морт. Зэв киподтуя. Пыр и артыштас, кытчӧ медбур сувтӧдны сюръя. Сійӧс сувтӧдтӧдз на сӧветуйтчас керкаса кӧзяинкӧд. Медым мортыслысь йӧрсӧ не пазӧдны, но и ассьыс уджсӧ тшӧтш вӧчны. И ме эг на кывлы, мый кодкӧ сиктсаяс пиысь элясис монтёръяс вылӧ. Кӧть найӧ уджалӧны нин Пожӧгын нёльӧд тӧлысь. Дерт, М. Г. Сенькинлы отсалӧ уна вося уджалан опыт. Сійӧ бригадаын нӧшта вит морт. Позьӧ шуны, тӧрытъя школьникъяс: В. А. Габов, тракторист А. Г. Размыслов, шофёр В. А. Бойков, электролинейщик В. Ф. Рочев и нӧшта ӧти электролинейщик В. П. Чумак. Ставныс том йӧз. Чайта, со мый быть колӧ пасйыны. Арлыд вылӧ видзӧдтӧг, том войтыр бура тӧдӧны ассьыныс делӧ. На киын быдтор веськыда «ӧзйӧ». Шуам, сюръя сувтӧдігӧн бригадаысь некод оз котрав, горзы ӧта-мӧд вылӧ. Мӧдарӧ, быдӧн тӧдӧ, мый сылы колӧ вӧчны. Син лапнитігкості кодйӧма нин гуран, трактор вайӧма сюръя, минут-мӧд мысьти сійӧ сулалӧ. Сэсся босьтчӧ уджӧ электролинейщик. И лун бӧрся лун тадзи. Сідзи и кажитчӧ, мый быттьӧ мӧд ног оз вермы лоны. Шензьӧдӧ со мый. Тайӧ неыджыд коллективын эг кывлы шумсӧ ни ас костаныс, ни сиктын. Помнита, тайӧ жӧ линиясӧ дас кӧкъямыс во сайын нюжӧдлісны Мӧскуаса кутшӧмкӧ электроиньсьтитутысь воӧм войтыр. Быд рыт сиктын кыліс аслыссяма «концерт». Сэки, дерт, и винаыд вӧлі. Ме, кыдзи олӧма морт, лыддя, мый сё ӧтиӧд номера мехколоннаса войтыр бура вӧчасны ассьыныс уджсӧ. Та вӧсна найӧс пыдди пуктӧны сиктын. Сэк жӧ кора тайӧ мехколоннаса юралысьясӧс кутшӧмкӧ ногӧн пасйыны том йӧзлысь водзмӧстчӧмсӧ. Михаил ЛУДЫКОВ. Пожӧг сикт. |
ИВАН ДА МАРЬЯ Тайӧ семьясӧ, суседъяс да, ме аддза быд лун. Зэв уджач йӧз. Нинӧм вӧчтӧг пукалӧмӧн эг на аддзыв. Ӧні, гожӧмнад, весиг вит арӧса Вася китыр турун нетшкӧма да кӧзалы да ыжъяслы котӧртӧдӧ. А ставыс Мария Борисовна да Иван Ӧльӧксандрович Ширяевъяслӧн вит челядь. Алена кындзи, коді муніс верӧсыскӧд Беларусьӧ, ставныс на ас дораныс. Весиг и Николай, армияӧ нин ветлӧм да гӧтрасьӧм морт, бать-мам дорас жӧ олӧ, дзескӧдӧ куим жыръя патераас. Томлуныд тай оз юась, эм ли абу дась короминаыд. Таня гӧтырыс — сирӧта, детдомын быдмӧма, но некыдзи жӧ абу отсыштӧмаӧсь, кӧть пыралӧма Кулӧмдін районса администрацияӧн веськӧдлысь С. П. Каплин дорӧ. — Тӧрӧдчылам на, а сэсся, видзӧдӧм серти, ковмас Николай вылӧ ас керка лэптыны, — шуӧ Иван Ӧльӧксандрович. — Сьӧмным ичӧтик нажӧтканад, дерт, этша, но ковмас кыдзкӧ-мыйкӧ бергӧдчыны. Сюрс ӧкмыссё сизимдас витӧд восянь нин Ширяевъяс райцентрын, Кулӧмдінын, кыдз шуласны, казеннӧй патераын. Локтісны татчӧ Мӧскашор посёлок бырӧдӧм бӧрын, кӧні Иван уджаліс электростанцияын, а Мария — кер дорын. Томӧсь на вӧліны, ӧні на со нелямынысь муртса петісны. А сідзсӧ Иван Ӧльӧксандровичлӧн вужйыс Висер вожын, буретш Висер сиктсьыс. Кулӧмдін районӧ волӧма коркӧ ыджыд батьыс, кодӧс кутӧмаӧсь шуны татчӧс йӧзыс Висер Миколайӧн. Катӧма сійӧ Эжва, Кӧтйӧм, Ичӧт Кӧтйӧм да Вӧль юяс кузя выль места корсьны да овмӧдчыны. Ӧнія Дёма сикт местаӧдз воӧма да аддзӧма вӧралысьӧс, коді тшӧктӧма сынны водзӧджык, вӧравнытӧ пӧ мед эз ло дзескыд Тадзи артмӧма Вождін грезд, кӧні важӧн нин абу ни ӧти лов. Тані чужӧма Иванлӧн мамыс, а ачыс Иван котравлӧма нин орчча Дёма сиктса начальнӧй школаӧ. Коді воліс талань, тӧдӧ: ок и мичаӧсь жӧ местаясыс. Татчӧс вӧрыс зьвер-пӧткаа да тшак-вотӧса, юыс — чериа. Гашкӧ, эз эськӧ и мунлы Иван чужанінсьыс, но водзӧ коліс велӧдчыны, а восьмилетньӧй школа вӧлі сӧмын Улыс Вочын. А сы бӧрын карын велӧдчис электрикӧ квайтӧд номера ГПТУ-ын. Миянлы пӧ электрикыд оз ков, шуисны чужан сиктӧ воӧм бӧрын, кӧні колхоз на вӧлі. Со и ковмис мунны Воч ю бердын чужӧм посёлокас, кӧні и аддзысис Марьякӧд, коді мамыскӧд, нажӧтка ради, локтӧма Керчомъя сиктысь. Веськыда кӧ шуны, ыджыд сьӧмыс эз и шедлы, чукӧрӧн кианыс эз кутлыны. Век удждонсянь удждонӧдз лоис овны. И ӧні оз туплясь. Мария Борисовналӧн тӧлысся нажӧткаыс сюрсӧн-джынйӧн и лоӧ, верӧсыс кык та мында вайлӧ. Оз жӧ электрикыдлы Кулӧмдінса сплавконтораын унатӧ вичмӧдны. — Ёна он чӧсмась, мода бӧрся он вӧтлысь, — шуӧ Мария Борисовна. — Скӧт видзам да олам на, а сытӧг эськӧ зэв деливӧ вӧлі. Видзӧны Ширяевъяс порсьясӧс, ыжъясӧс, кӧзаӧс, курӧгъясӧс, ӧти кадӧ видзлісны и мӧскӧс, но эновтчыны ковмис: гожӧмъяснад некытчӧ лэдзлыны. Ӧд олӧны микрорайонын, кӧні баракъяс кодь керкаяс ӧта-мӧд выланыс кавшасьӧны. Кытчӧ турунтӧ месьтитан? Кор локтісны татчӧ да медводдзаясӧн гид лӧсьӧдісны, ёна и шуасисны йӧзыс: ог пӧ кутӧй куйӧд дук тіян вӧсна кывзыны. Ӧні со ставныс уськӧдчисны вочаавны, магазинад йӧв-яйыд вывті дона, а кынӧмтӧ тув йылӧ он ӧшӧд. Гӧгӧрвотӧм да лёк йӧзыс эмӧсь жӧ. Со неважӧн орчча керкасьыс ӧти нывбаба мыйӧнкӧ кӧзаыслы лыйӧма да кынӧмсӧ вожӧдӧма: мед пӧ йӧрӧ оз пыр. Кывтӧм пемӧсыд, дерт, пырас. Мукӧдыслӧн тай йӧрсӧ потшӧмаӧсь. Мед потшас жӧ дай. Верӧс и быдтор эм. Тайӧ водзті потшӧсъястӧ, канму вылад надейтчӧмӧн да скӧттӧ бырӧдӧмӧн, косявлісны, а ӧні натӧг овны некыдзи. Тӧв кежлас Ширяевъяслӧн турун пуктыссис нин. Ме ог и шензьы. Коса да куран кутны кужысьяс удж вылӧ мунтӧдз и удж бӧрын мича лунъяс дырйи сійӧс и тӧдісны, мый ытшкисны да куртісны, нӧбйӧн и техникаӧн заптӧмасӧ ваялісны. Нокыс уна, ӧд боръясысь да кысь гурйысьны-ӧктысьны лоӧ. Ичӧтикаӧн, но чукӧрмӧ. Вель уна быдмӧ и картупель. Уналаын жӧ му торъясыс. Ӧтилаын мӧд во оз нин, тыдалӧ, шогмы пуктыны — ас керка стрӧитысьлы кӧсйӧны местасӧ сетны. Нинӧм он вӧч, ковмас эновтчыны, мӧдлаӧ вӧчны. Мӧд участок вылысь босьтчыліс вӧтлыны налогӧвӧй инспекцияса начальник И. И. Белоголов: мӧвпыштӧма пуктыны машиналы гараж. Мария Борисовна крепыда дӧзмис да веськыда синмас и шуис: «Иван Иванович, пуктанныд кӧ менам картупель му вылӧ гаражнытӧ, то арнас, локта да, асланыд град вылысь картупельнытӧ и кера». Керчомъяса ӧд нывбабаыс, а найӧ, кыдз шуласны, абу полысь рӧдысь. Ковмис начальник мортлы гаражсӧ вӧчны бокӧджык. Отсалӧ тайӧ семьяыслы буретш сійӧ, мый, бать-мамсяньыс босьтӧмӧн, зэв зільӧсь да унатор вылӧ сяммысьӧн. Видзӧдан да, уска-тошка мужик кӧзяйственнӧй тӧваръясӧн вузасян магазинысь чер вороп либӧ куран ньӧбӧ, а Иван Ӧльӧксандровичлӧн та вылӧ аслас аньтуйыс эм. Йӧзыслысь пӧ, синма да, аддзылі да велӧдчи. Мыйла йӧзлысь? Батьыс мамыскӧд абу гижсьылӧма да семьясӧ лӧсьӧдлӧма. Воддза воын дачнӧй керка кыпӧдіс, олан выйӧдз ӧні вайӧдӧ. Таво свӧякыслы пывсян тшуписны, аслас гидысь джоджсӧ вежис. Уджыд, дерт, майбыр, эм. Эшты сӧмын асывнас чеччыны, шондіыскӧд либӧ сыысь водзджык. Юалі: мыйла та ыджда семьясӧ, сьӧкыд овнысӧ да, лӧсьӧдісны? Водзджык вевъяліс вочавидзны Мария Борисовна: — Овны кӧ сиктын, уна челядьнад кокниджык. Унанад ставсӧ бергӧдны йӧзӧс кортӧг пӧзьӧ, турун пуктыны ли, му бертны ли. Ми ӧд бӧр вӧлі мӧвпалам Дёмаӧ кайны. Эз ло тай. Школасӧ да медпунктсӧ тупкисны да кытчӧ каян? Челядьтӧ ӧд квайт арӧссянь йӧзӧ он сет. Висьман кӧ чорыда — сэні кувны и ковмас. Кыдзкӧ тай, кодъяс сэнӧсь, олӧны жӧ-а... Муыс сэні бур. Лукыд сёркни кодь быдмӧ. Челядь вӧснаыс и олӧны райцентрас. Надя дас ӧтиӧд классӧ арнас мунас, Саша нельӧдын. Велӧдчӧмнад жӧ-а, Николай со бульдозер вылын уджалӧ, училище жӧ помавліс. Алена велӧдчыліс жӧ медучилищеын. Мунӧмыс ӧдвакӧ нин кытчӧкӧ лоӧ. Кулӧмдін — челядьыслӧн чужанін, кытчӧ сыысь найӧс торйӧдан? Ширяев гозъялӧн олӧмысь, тӧдмалан да, шыбитчӧ синмад нӧшта ӧтитор: оз мукӧдъяс моз лётъявны удж вылысь удж вылӧ, а ӧти местаын эбӧснысӧ да сямнысӧ сетӧны. Иван Ӧльӧксандрович лесхозын на, гашкӧ, и уджаліс Кулӧмдінас вуджӧм бӧрын, эз кӧ быттьӧ лесхозлысь производственнӧй базасӧ да электриклысь штатсӧ бырӧдны. Кылӧдчан контораӧ ковмис вуджны. Сварщикалӧ и сантехникалӧ, ковмас кӧ, тшӧтш. Мария Борисовна райцентрӧ локтӧмсянь жӧ больничаын санитаркааліс сьменаӧн-сьменаӧн. Войяснас уджалӧмысь синсӧ тшыкӧдіс, да врачьяс жӧ и тшӧктісны мӧд удж вӧчны. Пусьыны ковмис вуджны. Иван Ӧльӧксандровичӧс быттьӧ мусяньыс тэчӧма, енмыс выннас-эбӧснас абу ӧбидитӧма. Ёнпырысь сӧвмӧны и челядьыс. Абу кӧ Николай, чера-пилаа уджтӧ зэв нин отсалӧ вӧчны Саша. Казьтылӧны, кыдзи сійӧ первой классӧ ветлігӧн на, а, гашкӧ, и школаӧдзыс, бӧр разьӧма суседыслысь гид улӧ ляпкыдика на тшупӧм срубсӧ. Ён зонка, нинӧм и шуны. Морфлотӧ, кыдз шуласны, грамотаыс кӧ шедас, босьтасны. Нывъяс, енсыкӧдӧн, ёнӧсь жӧ, но найӧ ёнджыкасӧ керка помтӧ чышкӧны-мыськӧны, кыӧны-вурӧны. Чист и гладь, кыдз шуласны, некод розя дӧрӧмӧн да гачӧн оз ветлы, и паськӧмныс абу гӧршкӧвик моз сардмӧма. А уна челядьнад зэв на тадзитӧ и овлӧ. Ме некор на эг аддзыв, мед Ширяевъясын вӧлі зык-шум. Бать-мамыслӧн мода абу ӧта-мӧд выланыс гӧлӧснысӧ лэптыны, и челядьныс абу велалӧмаӧсь горзыны. Быдӧн тӧдӧ, мый сылы вӧчны керка помын да ортсыын. Эн кӧ вӧч, тэ пыдди некод оз кутчысь. Татшӧм тайӧ семьяас оласног. Нэм кежлӧ. Райцентрса крестьянинъяс — тадзи эськӧ ме шуи Ширяевъяс йылысь. Мед эськӧ унджыкӧн удж дорас на моз сибалісны. Сэки эськӧ эзджык ковмы магазинӧ ветлыны, демократъясӧс да веськӧдлан котырӧс видны. Ме чайта, мый Ширяевъяс и сё сюрс шайт босьтігӧн тадзи жӧ эськӧ зілисны. Вираныс налӧн татшӧм олӧмыс. Василий ЛОДЫГИН. АВТОРЛӦН да В. ПЕТРОВЛӦН снимок вылын: Иван Ӧльӧксандрович да Мария Борисовна Саша пиыскӧд. |
КОМИЛӦН ПОДУВ ФОНДЪЯС Сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас ӧтиӧд во помасигкежлӧ водзвыв артыштлӧм серти Коми Республикаын лыддьыссьылісны кызь нёль миллярд куим сё миллён шайт дон (сэкся донъясӧн) подув фондъяс. Сюрс ӧкмыссё ӧкмысдасӧд воын серти найӧ содісны квайт да квайт дасӧд прӧчент вылӧ, квайтымын ӧкмыс да ӧти дасӧд прӧчент ПФ — кӧлуй вӧчан юкӧнын. Видзӧдлыны кӧ войтыр овмӧс юкӧнъяс серти, медся уна, нёлямын да сизим дасӧд прӧчент подув фондыс воӧ промышленносьт вылӧ. Дас кӧкъямыс да кык дасӧд прӧчентыс оланінлы инман овмӧсын, дас квайт да нёль дасӧд прӧчентыс — транспортын да туй овмӧсын. А сэсся нёль сайӧсянь пыр этшаджык прӧчентӧн подув фондъяс коммунальнӧй овмӧсын, видз-му овмӧсын, стрӧитчан да мукӧд юкӧнын. Ӧкмысдас сизим да кӧкъямыс дасӧд прӧчентыс — канму да муниципалитетъяс асторйын, а кык да кык дасӧд прӧчентыс — йӧзкостса ӧтувтчӧмъяс, юридическӧй чужӧмъяс, ӧтувъя уджаинъяс да граждана киын. Сюрс ӧкмыссё кӧкъямысдас квайтӧд – ӧкмысдасӧд воясын республикаын ӧдйӧджык кутіс сӧвмыны йӧз вӧсна тӧжд сфера да содны кӧлуй вӧчӧмкӧд йиттӧм подув фондъяс. Сюрс ӧкмыссё кӧкъямысдас витӧд воын республикаса ӧти олысь вылӧ вӧлі воӧ шӧркодя куим да джын сюрс дон, а сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас кыкӧд во заводитчигӧн — вит да ӧкмыс дасӧд сюрс шайт дон ПФ. Сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас ӧтиӧд воын войтыр овмӧсӧ лои пыртӧма витсё квайтымын ӧти миллён шайт дон подув фондъяс, сы лыдысь куимсё нелямын нёль миллён шайт дон — кӧлуй вӧчӧмкӧд йиттӧм юкӧнӧ. |
СТАВНЫМ ПАРК ВӦСНА Пыдди пуктана «Коми му» газет редакция. Ме тшӧтш кӧсъя шуны ассьым кыв Коми Республикаын нациялысь парк лӧсьӧдӧм кузя. Ӧти-кӧ, шыасьлі наказӧн депутат А. П. Климычев дорӧ. Сійӧ тшӧтш нация парк вӧсна, кӧть эськӧ чужлӧма и абу Комиын. Мӧд-кӧ, эг аддзыв ни ӧти мортӧс (удж вылын, шойччигӧн), коді эськӧ вӧлі паркыслы паныд. Ме мыйлакӧ чорыда эска, мый татшӧмыс и оз вермы лоны, а сюрас кӧ — йӧзӧдны сылысь овсӧ газетын. Миянӧс, Комиын олысьясӧс, оз ков эскӧдны, мый войвывса вӧр-ва кокни дойдавны. И нинӧмӧн подулавны нация парклысь ковтӧмлунсӧ. Найӧ, кодъяс кӧсйӧны сылӧн территория вылын перйыны да босьтны озырлунъяссӧ, лоӧны сьӧмӧн пач ломтысьясӧн. Дженьыда кӧ, нациялысь парк быть колӧ лӧсьӧдны. И кымын ыджыдджык сійӧ лоӧ, сымын бурджык. И мед кӧзяеванас лоасны вужвойтыр, а оз юралысьяс. И. СЕДЬЮРОВ. Сыктывкар. |
ПЫР НА ПУЗУВТАМ «Коми му» газетысь тавося юль кызь витӧд лунӧ лыдди Коми Республикалӧн вӧръяс минисьтерстволысь шыӧдчӧм, кӧні сійӧ чуксалӧ лӧсьӧдны да дорйыны Коми национальнӧй парк. Тайӧ парксӧ важӧн нин шулісны лӧсьӧдны Войвыв Урал дорын, кӧні вӧр-васӧ абу на дзикӧдз урсалӧма. Тайӧ жӧ газетлӧн номерын йӧзӧдӧма, кыдзи муніс сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас кыкӧд волӧн первой джынйын Коми Республикаын социально-экономическӧй олӧмыс. Вӧр-ва да сынӧд бӧрся канму контроль юкӧнын вайӧдӧма лыдпасъяс, уна-ӧ тшыкӧдісны вӧр-васӧ да сынӧдсӧ да уна-ӧ перйисны вӧр-ва урсалысьяслысь штрап. Сэтысь бура казялан, кутшӧм миян вӧр-ва видзан законыс. Ӧд сійӧ видзӧ вельмӧм йӧзӧс, кодъяс веськӧдлӧны гырысь предприяттьӧясӧн да став вынсӧ сетӧны, медым кыдз позьӧ унджык да ӧдйӧджык пасьвартны да урсавны Коми муса вӧр-ва. Мӧд ног тайӧ законсӧ он гӧгӧрво. Сідз, вӧр-валы лёксӧ вӧчӧмаӧсь нелямын кык миллён куим сюрс шайт дон, а штрапсӧ перйӧмаӧсь квайтымын вит юралысь зептысь кӧкъямыс сюрс сё шайт. Юкны кӧ, артмӧ сё кызь шайтӧн ӧти морт вылӧ. А налӧн тӧлысся удждоныс уна дас сюрс шайт. Со и думыштӧй, кодӧс дорйӧ законыс? Вӧр-ва пузувтысь «варышъяссӧ» али Коми пармасӧ? Менам чайтӧм серти, колӧ вӧчны мӧдарӧ. Кӧмын ӧкмыс миллён кык сюрс шайтсӧ колӧ юкны квайтымын вит пельӧ да перйыны оз предприяттьӧяс, а веськӧдлысьяс зептысь. Ме думайта да, тані медся ыджыд мыжыс миян веськӧдлан котырлӧн. Кымынысь нин петкӧдлісны ассьыныс кык бана шаньгаасьӧмсӧ? Веськыд киӧн веськӧдлан котыр кырымалӧ коми йӧзӧс да сылысь вӧр-васӧ доръян закон, и сэк жӧ шуйганас пуктӧ кырымпас сійӧ законсӧ торкалӧм вылӧ решенньӧӧ. Чайта, быд коми морт, коді пыдди пуктӧ ассьыс чужан мусӧ, дась быд ногыс отсавны видзны вӧр-ва, миян озырлунъяслысь коляссӧ нин. Медым кӧть пиянлы мыйкӧ мында кольыштіс. А то регыд мысьти дорйынысӧ нинӧм лоӧ. Ме ветлывлі на дозмӧр койтъясӧ. Пиӧй койттӧ оз нин тӧд. А внукъяс кутасны тӧдны сӧмын мойдысь, кыдзи Пера-багатыр йылысь. Дерт, мойдысьыс кӧ кольӧ, коді ачыс вӧвліс койт вылас. Неважӧн на восьтісны Печӧра вылысь кӧрт потшӧссӧ, мый отсӧгӧн зэв кокниа кыйисны гӧрд чери. Но бара нин сёрнитӧны, мый сійӧс бӧр колӧ сувтӧдны. Тыдалӧ, веськӧдлысьясыд ёна нин тшыгъялӧмаӧсь сьӧмга черисьыд. Ӧти кывйӧн кӧ, тадзи законыд видзӧ да дорйӧ коми вӧр-ватӧ. Ме ног, колӧ сэтшӧм закон, кодӧс эськӧ быдӧн пыдди пуктіс, тшӧтш и эз торкав сійӧс. Н. ГОНЕВ. Сыктывкар. |
БОСЬТЧИСНЫ КРЕСЬТЯНСКӦЙ УДЖӦ Таво тулыс Сыктывкарса олысь Ӧльӧксан Казаков решитчис лоны фермерӧн. Сыктывдін районса Паджга сиктсянь комын километр ылнаысь, кӧні коркӧ вӧвлӧма неыджыд грезд, сылы сетісны нелямын сизим гектар эновтлӧм му. Майсяньыд, дерт, ыджыд гид стрӧитны эз на удит, но лэптіс нин сарай, пывсян. Ӧні Люба гӧтырыскӧд да школаын велӧдчысь куим нылыскӧд кӧрым заптӧны. Сӧмын вот турун пуктан участокас техникаӧн оз шогмы уджавны да ставсӧ лоӧ вӧчны ки помысь. Но Казаков гозъя челядьдырсяньыс тӧдсаӧсь крестьянскӧй уджыдкӧд, да делӧыд налӧн бура мунӧ. Ӧльӧксанкӧд сёрниысь тӧдмалі, мый первой кад кежлас сійӧ кӧсйӧ лӧсьӧдны вит мӧс, комын гӧгӧр ыж. А ёнджыкасӧ кӧсйӧ видзны кроликъясӧс, кодъяс ӧдйӧ рӧдмӧны, куш ӧти гожӧмнас некымынысь вайсьылӧны. Государство пӧ отсалас ссудаӧн стрӧитчыны и техника ньӧбны, первой вит восӧ оз босьтны налог. Тайӧ кадколастнас и думайтӧ сувтны зумыда кок йылӧ, тшӧтш и асьныс кӧ кутасны ӧнія моз старайтчыны. Казаков жӧ висьталіс меным, мый Сыктывдін районын талун кежлӧ кызь кӧкъямыс фермер нин. Кызвыныс том йӧз, найӧ повтӧг босьтчисны лӧсьӧдны крестьянскӧй овмӧс, мед вӧчны аслыныс сёйны да вузӧс вылӧ унджык яй, йӧв, мукӧд сёян-юан. Л. КОКОРИН. Сыктывдін р. |
ПОЧЁТНӦЙ ПЕНСИОНЕРЪЯСЛЫ Сыктывкарысь Р. Иевлева юалӧ: «Кутшӧм льготаяс эмӧсь врачьяслы, кодъяслы Россияса либӧ Коми Республикаса властьяс сетісны «Заслуженнӧй врач» почётнӧй ним, а сідзжӧ кодъясӧс наградитӧма «Здравоохраненньӧса отличник» значокӧн. Врачьяслы, кодъяслӧн эм «Заслуженнӧй врач» почётнӧй ним, Коми Республикаса Министръяс Сӧветлӧн постановленньӧ серти (№ сё нелямын куим, сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас кыкӧд во март кызь квайтӧд лунся) сетсьӧны татшӧм льготаяс: — патераысь мынтысигӧн ветымын прӧчента скидка да та мында жӧ коммунальнӧй услугаяс либӧ ломтас ньӧбан дон вылӧ; — кызь прӧчента скидка лекарствояс ньӧбигӧн врачьяслӧн рецепт серти; — дон мынтытӧг мунны-ветлыны пассажирскӧй транспортӧн карын да олан районын, таксиысь кындзи. Тайӧ льготаыс сетсьӧ сэк, кор врач, кодлы сетӧма почетнӧй ним, петас пенсия вылӧ. Врачьяслы, кодъясӧс наградитӧма «Здравоохраненньӧса отличник» значокӧн, льготаяс абуӧсь. А. ФИРСОВ. |
ОТСӦГ СЕТӦМА Редакцияӧ шыасьліс Кӧрткерӧс районысь Богородск сиктса Лунь грездын олысь А. Х. Микушева да корис отсавны босьтны инвалидносьт. Алексанра Хрисанфовна висьталіс, мый уна во нин висьӧ, пыр колӧны лекарствояс, а найӧ ӧні зэв донаӧсь. Аньыслысь письмӧсӧ редакция мӧдӧдіс Кӧрткерӧс районса администрацияӧн юралысьлы. И со воис воча кыв, кодӧс кырымалӧма администрацияса юралысьӧс вежысь, йӧзӧс социальнӧя дорйӧм кузя веськӧдланінса начальник Ю. П. Панюков: «Тіян кыксюрс кыксё кӧкъямысдас квайтӧд номера письмӧ кузя юӧртам: сюрс ӧкмыссё дас кыкӧд воын чужлӧм Алексанра Хрисанфовна Микушева ордӧ юль кызь нёльӧд лунӧ ветлісны Висер сельсӧветса администрацияӧн юралысь А. И. Новородскӧй да йӧзӧс социальнӧя дорйӧм кузя Кӧрткерӧсса веськӧдланінысь инвалидъясӧс да ыджыд арлыда войтырӧс медико-социальнӧя реабилитируйтан секторса заведующӧй Т. А. Чуистова. Алексанра Хрисанфовнакӧд сёрниысь тӧдмалӧма, мый аньыс уна во нёрпалӧ сахарнӧй диабетӧн и гипертония висьӧмӧн. Кыдзи сахарнӧй диабетӧн висьысьлӧн, сылӧн эмӧсь льготаяс (та йылысь висьталіс Висерса участок больничаысь главнӧй врач Г. А. Дёмина), но мукӧд бурдӧдчанторсӧ, шуам, клофелин, ньӧбӧ тыр донсьыс. Инвалидлысь группа сетӧм вылӧ документъяс лӧсьӧдӧмысь ӧткажитӧма Шойнатыса районнӧй больничаса врач Несьтеров. Шойнатыса районнӧй больничаысь главнӧй врачӧс вежысь Н. А. Шевелевакӧд сёрнитчим, мый А. Х. Микушеваӧс водтӧдасны Шойнатыса районнӧй больничаас сюрс ӧкмыссё ӧкмысдас кыкӧд вося сентябр тӧлысь заводитчигӧн, а сентябр кӧкъямысӧд лунӧ видлаласны Эжваын районъяскостса ВТЭК-са врачьяс. Больничаас А. Х. Микушеваӧс ваясны Висерса участок больничалӧн санитарнӧй машинаӧн. Та йылысь А. Х. Микушевалы висьталӧма. Кыдзи и сы йылысь, мый врачлӧн рецепт серти лекарствоысь висьысь ань мӧдас мынтыны сӧмын джын донсӧ. Тайӧ льготаыс сетсьӧ кыдзи «Сюрс ӧкмыссё нелямын ӧтиӧд – нелямын квайтӧд воясӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи зіль уджысь» медальӧн пасйӧм мортлы. Р. ВАНИН. |
КЫВЙӦ СЕТЧА И ВЕНЗЬЫШТА «Коми мулӧн» юль комынӧд лунся номерысь лыдди В. Попвасевлысь «Вайӧ «гуляйтчамӧй» гижӧдсӧ, кӧні сійӧ чорыдакодь шуасьӧ «Би кинь» журнал вылӧ, торйӧн кӧ, тавося квайтӧд номер вылас. Сылӧн шуасьӧмыс веськыда инмӧ и коми гижысь котырлы, и ковмас на чукӧртчывны да пыдісянь донъявны журналлысь уджсӧ. Тані ме кӧсъя сӧмын ас нимсянь воча кыв сетны. Абу эськӧ нимкодь, но лоӧ кывйӧ сетчыны В. Попвасев ёртлы, пыдди пуктыны сылысь индалӧмъяссӧ. Збыльысь, журналысь он зэв аддзывлы лӧсьыд гижӧдтӧ, мича серпастӧ. Кызвынсӧ быттьӧ пырмунігмоз вӧчӧма. Весиг нима гижысьяслӧн кывбуръясыс да висьтъясыс жебӧсь овлӧны, абу нин эськӧ мыйкӧ выльсӧ аддзӧмаӧсь дай коми кывсӧ на абу ворсӧдӧмаӧсь. Оз тыдав и редакциялӧн гижан-лэдзан культураыс, коми кывсӧ лючки-бура тӧдӧмыс. А оз тыдав тшӧтш и сы вӧсна, мый лэдзчысьӧмаӧсь ыштӧкӧ кодкӧ вылӧ. Эз нин ӧтчыд вӧвлы сёрни журналын нелючкияс йывсьыс, чорыда нин лои ӧлӧдлӧма и редакторсӧ, Н. Белыхӧс. Но, тыдалӧ, туйдӧдан-ӧлӧдан сёрниыд оз быдӧнлы ин. Дерт, унатор вылӧ позьӧ ыстысьны. И колана бумагаыд, шуам, абу, и типографияад оз тырвыйӧ артмы уна рӧма серпасыд, и бур гижӧдтӧ вайысьыд этша, нинӧмысь бӧрйынысӧ. Но и котыртны уджсӧ да котравнытӧ эськӧ колӧ жӧ. Та кызта журналтӧ кык-куим мортлы и позьӧ лэдзны. А вензьыштнысӧ В. Попвасев ёрткӧд ме со мый понда кӧсъя. Став коми газет-журнал йывсьыс сійӧ гижӧ, мый асьнысӧ пӧ оз вермыны вердны-юктавны да кутчысьӧны миян удждонысь босьтӧм налогъяс вылӧ, а сідзкӧ, и миян эм право тыр вир-яя газет-журнал вылӧ. Сьӧмыд, дерт, мунӧ, и налог мынтӧм вылад кӧ ыстысьны да эльтчыны, позьӧ ӧд и тупкыны ставсӧ. Тупкин ӧтчыдысьӧн коми войтырыслысь вомсӧ, и мынам уна шогысь. А тыр вир-яя газет-журналтӧ вӧчны сьӧкыдсьыс-сьӧкыд. Ӧти-кӧ, сяммысь йӧз колӧны да налы тыр-бур удждон, и оз мукӧдыс серти мыльӧсыс. Мӧд-кӧ, колӧ тыр-бура мынтысьны гижысьыдлы да художникыдлы. А буретш да та вылӧ и оз вичмӧдны сьӧмсӧ, мынтысьӧны век на важ ногыс, кӧть став пӧлӧс доныс сё пӧв содіс. Коді нӧ ӧні гижас сё шайт доныд бур висьттӧ да лӧсьӧдас мича серпастӧ? Видчы кӧть эн, а оз кӧ вежсьыны гижысьясыдлы мынтысян донъясыс (тшӧтш и книга лэдзӧмысь), ковмас сьӧдас и лӧсьӧдавны газет-журналъястӧ да книгаястӧ, быд шылльӧ-мылльӧсӧ йӧзӧдны, а сэсся и наысь дугӧдчыны. Бур гижӧдыд, артмас кӧ кодлӧнкӧ сійӧ, некор оз уськӧд ассьыс донсӧ, а вояс мысьти став коми войтырыслӧн озырлунӧ пӧрӧ. И уна пӧв на налогтӧ вештас. Геннадий ЮШКОВ. |
ВЫЛЬ ФИРМА Бӧръя воясӧ Вуктыл районын другӧн кутісны содны сад да град йӧр видзысь котыръяс. Войтырӧс позьӧ гӧгӧрвоны. Сёян-юан ёна донсяліс. Бурджык аслыд босьтны участок, вӧдитны сэні картупель, мукӧд град выв пуктас... Но карса мортлы, торйӧн нин ӧні, абу кокни аслас дачаын кыпӧдны неыджыд олан керка. Ӧд мыйта кад колӧ. Тшӧтш и сямлун. Вуктылын аддзысисны водзмӧстчысь войтыр, кодъяс мӧвпыштісны отсавны дачникъяслы. Найӧ лӧсьӧдісны «Елена» фирма. Тайӧ фирмаыс тшупӧ керка срубъяс, ковмас кӧ, вевт улӧдз сійӧс лэптас. Сідз жӧ тані вӧчӧны кутшӧмсюрӧ стройматериал. В. ЛЫЮРОВА. |
ЗАПТӦНЫ КӦРЫМ Чилимдін районса «Пижма» совхоз век ӧдйӧ заптыліс кӧрым. Шуам, кольӧм воын весиг медся ылі видзьяс вылын турун пуктӧмсӧ помалісны кӧнкӧ юль помын — август заводитчигӧн. Таво жӧ кӧдзыд поводдя да зэр падмӧдісны уджсӧ. Сідз, овмӧсын заводитісны ытшкыны юль дас кӧкъямысӧд лунӧ. Да и сійӧ веськаліс зэр улӧ. Но нинӧм вылӧ видзӧдтӧг «Пижма» совхозса войтыр вӧчӧны став позянасӧ. Август медводдза лунъяс кежлӧ тані вӧлі зорӧдалӧма нин да вайӧма лэбулӧ урчитӧм планысь комын сизим прӧчент турун. А. ПАРФЕНТЬЕВА. |
КОМИТЕТ ОЗ СЕТЧЫ «Печӧра ю спаситан йӧзкостса комитет» август витӧд лунӧ мӧдӧдіс телеграмма Россияса чери овмӧс комитетӧ, кӧні тӧдчӧдіс, мый чорыда сулалӧ наука вылӧ ыстысьӧмӧн сьӧмга кыйӧмлы паныд, да потшӧссӧ лӧсьӧдӧм кузя материал ыстіс Россияса прокуратураӧ, медым мыжаяссӧ кыскыны кыв кутӧмӧ Россияса Президентлысь указ торкалӧмысь. Указ сертиыс артмӧ, мый, торйӧн кӧ, некодлы оз позь кыйны мореысь юясӧ кульмыны катысь чери, тайӧс кӧ оз лэдз вӧчны Россия, стӧчджыка кӧ, Россияса властьяс. Коді вермас тайӧ венас, водзвыв висьтавны сьӧкыд. Но йӧзкостса комитет оз кӧсйы сетчыны. В. РАЗМЫСЛОВ. |
ШЫЗИСНЫ АВИАДИСПЕТЧЕРЪЯС Бӧръя воясӧ коді сӧмын эз бастуйтлы первойсӧ вӧвлӧм СССР-ын, а сэсся Россия Федерацияын, сы лыдын Коми Республикаын. Кольӧм во шызьылісны нин тшӧтш и авиадиспетчеръяс, кодъяслы зэв сьӧкыд уджысь мынтылісны вель ичӧт удждон. Россияса президент Б. Н. Ельцин да веськӧдлан котыр быттьӧкӧ эськӧ и пыдди пуктісны налысь корӧмъяссӧ. Февральын на петалісны президентлӧн лӧсялана индӧд да веськӧдлан котырлӧн шуӧм. Майын лоис кырымалӧма Россияса веськӧдлан котыр, сылӧн сынӧдса флот кузя департамент да авиадиспетчеръяслӧн профсоюзса Федерация костын тарифнӧй сӧглашенньӧ. Но Федерацияса исполнительнӧй комитетлӧн мӧвп серти, тайӧ документъясыс оз прамӧя пӧртсьыны олӧмӧ. Со мыйла исполком шуис йӧзӧдны забастовкаводзвывса состоянньӧ, юньын на шыӧдчис Б. Н. Ельцин да Е. Т. Гайдар дорӧ корӧмӧн. Медым лӧсьӧдны Россияын канмулысь аэронавигация кузя контораяскостса служба, коді эськӧ лоис кӧзяинӧн канму сынӧдын, уджаліс президент да веськӧдлан котыр кипод улын. Корисны сідзжӧ дзоньнас збыльмӧдны тарифнӧй сӧглашенньӧ, кыскыны кыв кутӧмӧ должностнӧй йӧзӧс, кодъяс ӧтдортӧны примитӧм документъяссӧ. Оз кӧ ло тайӧс вӧчӧма, грӧзитчисны август дас витӧд лунся дас чассянь дугдыны дзоньнас Россия весьтса сынӧдын лэбалӧмӧн веськӧдлӧмысь. Кутасны обслуживайтны сӧмын аварийно-спасательнӧй да санитарнӧй рейсъяс. Но региональнӧй веськӧдланінъясысь да концернъясысь мукӧд службаса авиаторъяс, вӧлӧмкӧ, оз ошкыны авиадиспетчеръяслысь шызьӧмсӧ. Диспетчеръяс пӧ кӧсйӧны перйыны сӧмын аслыныс кокньӧд да ыджыд удждон, панйыны сійӧн весиг пилотъясӧс. Россияысь транспорт минисьтерстволӧн департаментлы коліс кырымавны эз сӧмын диспетчеръяскӧд, а став авиаторкӧд ӧтувъя тарифнӧй сӧглашенньӧ. А, сідзкӧ, колӧ мыйкӧ выльысь видзӧдлыны водзынджык вынсьӧдлӧм документъяссьыс, мыйкӧ сэтысь бӧр киритны. А босьтӧны авиадиспетчеръяс оз нин сэтшӧм этша сьӧм, кыдзи кӧсйӧны петкӧдлыны йӧзыслы. Шуам, Мӧскуаса диспетчеръяс разнӧй аэропортъясын босьтӧны дас нёль сюрссянь кызь сизим сюрс шайтӧдз. Сыктывкарса авиадиспетчеръяслӧн шӧркодь удждоныс юньын вӧлі кызь куим сюрс ӧкмыссё шайт — комын пӧв унджык кольӧм вося тайӧ кадын серти. Россия Федерацияысь транспорт кузя министр В. Ефимов юӧртӧма став подразьделенньӧӧ, мый авиапредприяттьӧяслӧн ни веськӧдлан котырлӧн абу позянлун мынтыны диспетчеръяслы 50–сизимдас сюрс шайтӧн тӧлысь. Но медся интереснӧйыс сійӧ, кор унджык авиадиспетчерыс оз гӧгӧрво, мый налы сетас бурсӧ канму борд улӧ вуджӧмыс. Ӧти здукӧн найӧ ӧтвесьтасясны удждон сертиыс врачьяскӧд, учительяскӧд, бюджетысь вердчан мукӧд уджалысьяскӧд, кодъяс и думайтнысӧ оз на лысьтны кызь вит сюрс шайта удждон йылысь. А Россияса канмулӧн аэронавигация служба котыртӧм йылысь сёрнитӧны важӧн нин, вӧзйылісны босьтчыны тайӧ уджас и «Комиавиа» концернса лӧсялана веськӧдланінлы. Но лэдзны кӧ авиадиспетчеръясӧс хозрасчёт вылӧ, рыночнӧй йитӧдъяс дырйи найӧ пыр жӧ рӧзӧритчасны. А мынтысьны кӧ налы канму бюджетысь, лоасны мукӧд бюджетникъяс кодь жӧ гӧльӧсь. Дженьыдика кӧ, колӧны тӧдӧмлунъяс и кад, мед ставсӧ уна пӧрйӧ пыдісянь да гӧгӧрбок видзӧдлыны. А бастуйтнытӧ ӧд кокниджык, кор тӧдан, мый тадзисӧ уна пӧрйӧ нин удайтчыліс сувтӧдны веськӧдлан котырӧс пидзӧс вылас. Но и бара, содтасны кӧ авиадиспетчеръяслы удждонсӧ, сӧмын билетъяс водзӧ ёна донсьӧдӧм тшӧт весьтӧ, сьӧмсӧ миян зептысь перйӧмӧн. А. ДМИТРИЕВ. |
ПРАКТИКА ДЫРЙИ Андрей Гусейнов велӧдчӧ Сыктывкарса сельхозтехникумын коймӧд курсас, ӧні сійӧ практика вылын «Сыктывкар» совхозлӧн Кӧджпом юкӧнын. Аскиа техник-механиклы сетісны трактор, да сійӧ отсалӧ овмӧслы заптыны кӧрым. Снимок В. ЯЧМЕНЕВЛӦН. |
