AUDIOCORPUS Коми му 1992-08-11

#Коми_му_1992-08-11
СТУДЕНТЪЯС ДОНСЯЛӦНЫ ЖӦ
Ухтинскӧй индустриальнӧй институтса студентъясӧс велӧдӧм вылӧ шӧркодя вонас колӧ мынтыны ветымын тысяча шайт. А сы могысь, медым институт вермис пӧртны олӧмӧ ассьыс могъяссӧ, ӧні нин колӧ 130 миллион шайт. А мый лоӧ водзӧ вылӧ?

#Коми_му_1992-08-11
АСЛАНЫС ВИЧКО
Кулӧмдін районса уна сиктысь нин Енлы эскысьяс корисны, медым восьтісны вичкояс. Со и Дереваннӧйса олӧма йӧз шыӧдчисны сиктсӧветӧ, а сэсся районнӧй администрацияӧ, медым сиктсьыс регистрируйтісны Енлы эскысьяслысь община да сетісны налы вичко, кӧні вӧлі склад. Кыдзи юӧртіс Дереваннӧй сиктсӧветса администрацияӧн веськӧдлысь В. Тарабукин, вичко пытшкӧссӧ весалӧны нин лӧп-ёгысь. Колӧ сӧмын дзоньтавны.

#Коми_му_1992-08-11
КИССИС КАРТА
Удораса Ыб грездын лои неминуча. Киссис кукань карта. Кувсис куим кукань. Лоӧмторсьыс мыжалӧны стрӧитчысьясӧс. Найӧ ӧд эз на зэв важӧн дзоньтавны тайӧ стрӧйбасӧ. Тыдалӧ, сідз-тадз уджъяссӧ вӧчӧмаӧсь.

#Коми_му_1992-08-11
ОЛАНІН ЧИНӦ
Сыктывкарын бӧръя кадӧ кыптӧ пыр этшаджык олан керка. Тавося квайт тӧлысьӧн стрӧитӧма 662 квартира. Тайӧ кольӧм вося тайӧ жӧ кад серти матӧ 42 процентӧн этшаджык.

#Коми_му_1992-08-11
ПАМЕТЬ ЛУН
Российскӧй Федерацияса Верховнӧй Сӧветлӧн Президиум примитіс постановление. Сэні висьталӧма, мый июнь 22 лун, Великӧй Отечественнӧй война заводитчан лун, лоӧ Отечество дорйысьяслӧн паметь лунӧн.

#Коми_му_1992-08-11
ИНТАЫН ВИТӦД ТЕЛЕКАНАЛ
Интасаяс, позьӧ шуны, шудаӧсь. Ӧні войвыв карса войтыр рытъясын, 10 час бӧрын, вермасны видзӧдны карса витӧд телевизионнӧй канал. «Интател» выль студия вежоннас эфирӧ кутас петны куимысь.
Гӧгӧрвоана, эз вӧв кокни тайӧс вӧчны. Сідз, сӧмын телестудия оборудованиелӧн доныс 3 миллион шайт гӧгӧр. Ыджыд пай, медым карса витӧд телеканал заводитіс уджавны, пуктіс «Прогресс» социальнӧй инициатива центрса веськӧдлысь Р. Тухбатов.
С. НОСОВА.

#Коми_му_1992-08-11
КЫПТӦНЫ КЕРКАЯС
Усть-Цилемскӧй районнӧй администрацияын восьтісны капитальнӧй строительство отдел. Ӧні сійӧ кутас кыв кутны да видзӧдны, кыдзи районын стрӧитӧны оланін, коммунальнӧй да сідз шусяна соцкультбыт объектъяс. Выль отделӧн веськӧдлӧ районнӧй администрацияса юралысьӧс вежысь П. Я. Кисляков.
Коми Республикалӧн Министръяс Сӧвет бердын эм эськӧ капитальнӧй строительство отдел, но сійӧ мыйлакӧ кӧдзыда видзӧдӧ да омӧля отсасьӧ Усть-Цилемскӧй районлы. Сэсся агропромышленнӧй объединение бырӧм бӧрын районса сикт-грездъясын дугдісны кыпӧдны оланін. Ӧд совхоз-колхозъяслӧн абу та вылӧ сьӧмыс. Буретш та вӧсна вӧлі лӧсьӧдӧма выль отделсӧ.
Матысса кадӧ шуӧма лэптыны оланін Чилимдінса учительяслы, Йӧрмидзса сиктсӧветын уджалысьяслы, а сідз жӧ заводитӧны дасьтыны подув райцентрса выль котельнӧйлы.
А. ПАРФЕНТЬЕВА.

#Коми_му_1992-08-11
ВОИС МАГАЗИНЪЯСӦ
Койгородскӧй райпо восьтіс ассьыс калбас вӧчан цех. Мӧс да порсь яйысь вӧчӧм медводдза продукция воис нин магазинъясӧ. Кӧть и доныс абу ёна ичӧт, килограммыс сувтӧ 158 шайт, но век жӧ йӧзыс ньӧбӧны вӧлӧгасӧ.

#Коми_му_1992-08-11
ДОНОРЛЫ СЬӦМ
Неважӧн Коми Республикаса Министръяслӧн Сӧвет аслас постановлениеӧн ыдждӧдіс компенсациясӧ доноръяслы, кодъяс дон босьттӧг сетӧны вир. Ӧні быдӧнлы сетӧны 67 шайт, водзын вӧлі сӧмын 25. Тайӧ сьӧмыс тырмымӧн, медым донор вермис кежавны столӧвӧйӧ.

#Коми_му_1992-08-11
ЛИЦЕНЗИЯ СЕРТИ
Ижемскӧй районса администрацияӧн юралысь Н. И. Сметанин вынсьӧдіс Печора юысь лицензия серти чери кыйӧм йылысь постановление. Сы серти позьӧ кыйсьыны сӧмын сентябрь 1–5 лунъясӧ. Лицензияысь колӧ мынтыны витсё шайт, а инвалидъяслы да войнаса участникъяслы сетӧма льгота — джын донысь кутасны сетны. Ставнас район пасьта лоӧ иналӧма 1.100 лицензия.
А. ПЕТРОВ.

#Коми_му_1992-08-11
ЛЁКӦ ПУКСЬЫСЬ АБУ
Бур гортса овмӧсын тай ставыс дзим-дзурк, сідз жӧ и Сыктывкарысь 1 номера школа-интернатлӧн дачаын, либӧ гожся лагерын, коді паськӧдчӧма Сысольскӧй районса Межадор дорын. Мутор абу кольӧма пуктытӧг-вӧдиттӧг, видзтор абу эндӧма. Гӧгӧр ставыс вежӧдӧ-дзоридзалӧ. Прамӧй гортса овмӧсын моз. 
Газет-журналъяс оз этша гижны тайӧ школа-интернат йывсьыс. И ми кӧсъям висьтыштны, мыйӧн олӧны ӧні челядь.
Асъя линейка вӧлӧма, да челядь разӧдчалӧмаӧсь нин. Гырысьджык челядь асланыс директорыскӧд, А. А. Католиковкӧд, воддза лунъясас нин мунӧмаӧсь Кировса Тужинскӧй школа-интернатӧ чукӧртны вотӧс, мед пуны тӧв кежлӧ варенньӧ. Но прамӧй кӧзяинлӧн и сытӧг овмӧсас пӧрадок.
— Ыджыдджык челядь мунісны куртны, — делӧ тӧдӧмӧн висьталіс миянлы коллективса бригадир Валерий Черных. — Ичӧтджыкъяс чукӧртӧны бурдӧдчан турун, весалӧны ёг...
Валерий таво помалӧма школа-интернатысь 11 класс. Удитӧма нин ветлыны Москваӧ, Народъяслӧн дружба университетӧ. Сдайтӧма нёль экзамен да лоӧма правоведение факультетса студентӧн. Кыдзи ачыс шуӧ, лоас юрист-международникӧн.
Таво 15 ныв да зон помалӧмаӧсь 11-ӧд класс и унджыкыс сетӧмаӧсь шыӧдчӧмсӧ вузъясӧ. Куимӧн нин пырӧмаӧсь, мукӧдыс сдайталӧны на. И мед жӧ на пиысь быдӧн вермас пырны велӧдчыны!
Валерий Черных нуӧдліс миянӧс сёркни му вылӧ. Орччӧн дзоридзаліс картупель, гашкӧ, дас сикас. Быд бӧрӧздаӧ сатшкӧма пӧвтор, кытчӧ гижӧма сортсӧ. Тані весасисны 3-ӧд класса челядь. Накӧд — воспитатель Г. С. Турлаков. Радъясыс кузьӧсь, да весасьны босьтчӧмаӧсь кыкнан помсяньыс. Ӧтиласянь нывкаяс локтӧны, налы паныд ёгсӧ весалӧны детинкаяс. А век жӧ Геннадий Сергеевич детинкаяс дорсяньыс тшӧтш рад нуӧ. Тыдалӧ, нывкаяс вылӧ век жӧ ыджыдджык надеяыс.
— Кык-куим час уджыштам и мунам пажнайтны, — шуӧ Г. С. Турлаков. — Сы бӧрын челядь узьӧны. Сэсся вӧчӧны мый окота: ворсӧны, ветлӧдлӧны велосипедӧн. Класс вылӧ миян кык велосипед. Асьныд тӧданныд, сійӧ талун дона, уна он вермы ньӧбны. Маша Протопопова да Оля Коданева радейтӧны вышивайтчыны. Детинкаяс радейтӧны мыйкӧ мастеритны. Позьӧ шуны, некутшӧм тӧждтӧг олам.
И ачыс нюммунӧ. Дерт, тӧждтӧг оз овны. Тӧждыс абу сӧмын сылӧн, коді немтор оз вӧч. Прӧстӧ, 1 номера школа-интернатын ставыс вӧчсьӧ система серти, ставсӧ водзвыв артыштӧма. Бур кӧзяйкалӧн гортас сідзи жӧ асывсяньыс рытӧдз ставыс ӧта-мӧд бӧрся и тӧдлытӧг вӧчсьӧ.
Геннадий нёльӧд во тані воспитателялӧ, воліс Ивановоысь педучилище помалӧм бӧрын. Кыскӧ-ӧ сійӧс быдманінас?
— Кыскӧ. Менам сэні горт, аслам детдом жӧ...
Школа-интернатӧ таво нин волӧма иностранецъяслӧн кык котыр. Зэв уна странаысь. Найӧ олісны ӧтув интернатса челядькӧд, ӧтмоз сёйисны-юисны, ӧтмоз ёг нетшкисны да турун пуктісны, ӧтмоз купайтчисны да ворсісны. Сьӧкыд, вӧлӧм, торйӧдчыны челядьлы, кор ёртъясӧн лоисны.
Школа-интернатын видзӧны уна скӧт: кӧза, порсь, мӧс... И налы колӧ оз сӧмын тӧв кежлӧ уна кӧрым дасьтыны, но и найӧс гожӧмбыд чӧсмӧдлыны. Со и талун витӧд класса челядьлы сетӧма задание — быд мортлы чукӧртны войтурунысь 20 корӧсь. Зэв ӧдйӧ чукӧртӧмаӧсь ассьыныс нормасӧ Женя Мелехин да Денис Богадеров. Некор оз кольччы мукӧдысь, векджык первойӧн вӧчӧ ассьыс уджсӧ Вова Степанов.
23 морт витӧд классын. Но оз овлы, медым кодӧскӧ тані ӧбидитісны, дзерӧдісны. Ичӧтӧсь на, а кужӧны нин пыдди пуктыны ӧта-мӧдсӧ, лыддьысьны ёрта-ёртлӧн интересъясӧн. 
Быд класс йылысь позьӧ висьтавны. Но колӧ-ӧ? Ӧд семьяад быд кага йылысь жӧ позьӧ унатор висьтавны. Ставӧн зэв разнӧйӧсь. Но быдӧн вӧсна тӧждыс ӧткодь. Витӧд классысь детинкаяс, кодъяс занимайтчӧны духӧвӧй музыкаӧн, август 12 лунӧ ветласны Санкт-Петербургӧ. Тадзи решитісны асьныс челядь коллективлӧн сӧвет вылын.
Мунан лагерті и он аддзы ни ӧти мортӧс, кодлы асьсӧ, шуам, некытчӧ воштыны. Быттьӧкӧ семьяын моз, челядьлы сетісны кутшӧмкӧ удж, и найӧ вӧчӧны сійӧс ордйысьӧмӧн: ӧдйӧджык да мичаджыка, мед найӧс казяласны да весиг ошкыштасны на. Лёк туйӧ пуксьыны оз кӧсйыны. Мед жӧ наысь быдмасны сӧмын бур йӧз!
Н. АЛЕКСЕЕВА.
Сысольскӧй р.
В. ЯЧМЕНЕВЛӦН снимокъяс вылын: 1. Юра Рогов да Андрей Вертков — ёртъяс. 2. Витӧд классысь Женя Мелехин, Денис Богадеров да Вова Степанов. 3. Челядь весалӧны ёгысь сёркни.

#Коми_му_1992-08-11
ТЕЛЕТАЙП ВЫВСЯНЬ ВЫЛЬТОРЪЯС
МОСКВА
Москваса ӧти научнӧй институтын лӧсьӧдісны «супермашина», коді вермӧ вежны тысяча экстрасенсӧс. Сійӧ сяммӧ бурдӧдны став висьӧмсӧ, рак да спидысь ӧтдор.
☼ ☼ ☼
Тӧрыт вит час да вит минут асывнас космонавтъяс Александр Викторенко, Александр Калери да Мишель Тонини пуксисны Му вылӧ. 
☼ ☼ ☼
Челядя семьяяс дорйӧм могысь Российскӧй Федерацияса правительство примитіс постановление. Сэні висьтавсьӧ, мый тавося коймӧд кварталын челядьлы паськӧм лӧсьӧдӧм вылӧ семьяяслы лоӧ сетӧма деньга: дас кум арӧсӧдз — 480 шайт, а гырысьджыкъяслы — 630 шайт. Семьяын кӧ быд мортлы воӧ тӧлысся медся ичӧт нёль удждон мында да челядьыс кӧ быдмӧны государство тшӧт весьтӧ, то татшӧмъясыслы сьӧмыс оз сетсьы.
БОНН
ГДР-са вӧвлӧм веськӧдлысь Эрих Хонеккер оз кӧсйы ӧтнас кыв кутны воддза лоӧмторъясысь. Кыдзи юӧртӧ «Вельт ам зонтаг» газет, лоӧ кӧ сы вылын суд, то суд скамья вылӧ орччӧн сійӧ кӧсйӧ пуксьӧдны вӧвлӧм сӧветскӧй веськӧдлысьясӧс.
ПЕКИН
Китай лэдзис космосӧ «выль поколениеа» спутник. Сы отсӧгӧн кутасны нуӧдны научнӧй исследованиеяс да техническӧй экспериментъяс.
БЕЛГРАД
Югославскӧй правительствоӧн веськӧдлысь Милан Панич аддзысьліс Галина Ногинакӧд да Галина Куреннаякӧд, кодъяслӧн верӧсъясыс Российскӧй телевидениеса журналистъяс, во сайын вошисны Хорватияын. Премьер-министр кӧсйысис нывбабаяслы вӧчны ставсӧ, медым тӧдмавны верӧсъясыслысь судьбасӧ.
НЬЮ-ЙОРК
Лоӧ кӧ тӧдса, мый Югославияса президент Слободан Милошевич сулаліс Боснияын хорватъяслы да мусульманалы концлагеръяс котыртӧм вӧсна, то сійӧс пуксьӧдасны тюрьмаӧ. Тадзи висьталіс американскӧй телекомпаниялы аслас интервьюын Югославияса выль премьер-министр американскӧй бизнесмен Милан Панич.
БОМБЕЙ
Россияысь Верховнӧй Сӧветса председатель Руслан Хасбулатов аддзысьліс Махараштра штатса губернаторкӧд. На костын сёрниыс муніс сы йылысь, медым кык государство костын лӧсьӧдны ёнджык экономическӧй, научно-техническӧй да мукӧд сикас йитӧд.

#Коми_му_1992-08-11
ЕМВА — ТОМ КАР
Емва — зэв на том кар. Торйӧн нин мӧдіс паськавны бӧръя воясас. Уна морт овмӧдчис бур патераӧ. Шогӧдӧ сійӧ, мый унаысь на стрӧитчӧны сідз-тадз, архитекторъяс да строительяс, карса «батьяс» быттьӧ вунӧдлӧны мичлун йылысь, артмӧ ӧти бала вылӧ моз. Тайӧ бура тыдалӧ карса выль юкӧнын вӧчӧм снимок серти.
Уличаяс вылын сэтысь и татысь аддзан коммерсантъясӧс, кодъяс вӧзйӧны ньӧбны сійӧ либӧ мӧд тӧвар. Донъясыс, дерт, «курччасьӧны», но ньӧбысьыс век жӧ сюрӧ. Омӧль, мый государственнӧй магазинъясын тшӧкыда на уджалӧны важ ног, водзмӧстчӧм насянь он казяв.
Олӧмсьыс шыбӧлитӧмӧн кажитчӧ Ленинлы памятник, кодӧс сувтӧдлісны вӧвлӧм КПСС райком керка водзын (ӧні сэні карса музыкальнӧй школа). Тыдалӧ, том музыкантъяслы оз ёна ков «мирӧвӧй пролетариатлӧн вождьыс», кыдзи и мукӧд войтырлы, кодъяслы ӧні некор жӧ сыӧдз. Со и сулалӧ киас пеля шапка шамыртӧмӧн.
Снимокъясыс В. ЯЧМЕНЕВЛӦН.

#Коми_му_1992-08-11
КЫСЬ БОСЬТНЫ СЬӦМ?
Косланын «Удорстром» товарищество лэптӧ 48 патераа оланін. Сійӧс заводитісны стрӧитны майын. Июньын вӧчӧма 379 тысяча шайт дон строительно-монтажнӧй удж, июльын — сы мында кымын жӧ.
Эштӧдісны подувсӧ, колӧ заводитны тэчны кӧрта бетонысь конструкцияяс. Но некытысь ньӧбны стройматериалсӧ. Железобетоннӧй изделиеяс вӧчан Сыктывкарса заводлы колӧ сьӧм, и оз этша: 10 миллион шайт гӧгӧр. Но заказчикъяс сьӧмсӧ зэв надзӧн вуджӧдӧны «Удорстромлӧн» расчётнӧй счёт вылӧ. Со и стрӧйба вылын уджыс джӧмдіс. Районса администрация шуис чукӧртны совещание, кытчӧ корлісны и пӧдрадчикӧс, и заказчикъясӧс. 
Медводз сёрнитіс администрацияысь капитальнӧй строительство отделӧн веськӧдлысь Ф. П. Политов.
— Татчӧ пырисны кык выль овмӧс: Удорскӧй мехлесхоз да «Выль туйӧд» газетлӧн редакция. Найӧ шуисны босьтны ас выланыс кык жыръя ӧти патераӧн.
Мый ӧні артмис керка финансируйтӧмкӧд? Мӧд кварталын нин Удорскӧй ЛПХ-лы коліс мынтыны куим миллион шайт, ни ӧти кӧпейка эз вуджӧд. Удорскӧй мясомолзаводлӧн пайыс 800 тысяча шайт, ставыс воис сӧмын 200 тысяча. Коммерческӧй банклӧн филиаллы коліс мынтыны 400 тысяча шайт, воис 200 тысяча. Связьлӧн райузелсянь сьӧм эз на во, но мӧдӧдӧмаӧсь 200 тысяча шайт. Райтопсбыт ыстӧма 80 тысяча шайт. Талун стрӧитчан материалтӧ сьӧм водзвыв мынтытӧг завод оз ысты. Та вӧсна пӧдрадчик корис пырысь-пыр вуджӧдны 2 миллион 700 тысяча шайт. Но тайӧ корӧмсӧ могмӧдны эг вермӧй. Та вӧсна ковмис шыӧдчыны Министръяс Сӧветӧ отсӧгла, мед лэдзис используйтны сійӧ сьӧмсӧ, кодӧс сетӧны оланінъяс стрӧитӧм вылӧ. Совминсянь тшӧктісны используйтны мӧд кварталын 400 тысяча шайт, збыль вылас видзим 950 тысяча. Ӧти кывйӧн кӧ, мый вӧлі счёт вылын, ставсӧ вуджӧдім.
Ӧні деньга эз коль. Эм сӧмын 280 тысяча шайт, коді бӧръя кадӧ воис райтопсбытысь да связьлӧн райузелысь. Но тайӧ вывті этша. Ӧти мортӧс сӧмын позьӧ ошкыны, ветлечебницаӧн веськӧдлысь Л. В. Филипповӧс, коді мынтіс нин ассьыс пайсӧ — 500 тысяча шайт.
Сэсся Фридрих Прокопьевич тӧдмӧдіс заказчикъясӧс, дона-ӧ сулалӧ оланіныс. 1984 вося донъясӧн вӧлі 990 тысяча, кольӧм вося донӧн нин 1.000.723 шайт. Тавося апрельын керкалӧн сметнӧй доныс 18 миллион 874 тысяча. Инфляция ӧддзӧ, та вӧсна августын сметнӧй доныс бара качас.
Вермасны-ӧ пайщикъяс корсьны та мында деньгасӧ? Связьлӧн райузеллы колӧ сентябрын корсьны 150 тысяча шайт, сэтчӧс веськӧдлысь Н. Н. Попов кӧсйис аддзыны сьӧмсӧ. Сьӧкыдджык Удорскӧй мехлесхозлы. Коліс нин вуджӧдны 250 тысяча шайт, но овмӧслӧн сьӧмыс абу. Сэтчӧс директор М. А. Белякин кӧсйис нин ӧткажитчыны стрӧитчӧмысь, но век жӧ сетісны сылы позянлун лоны пайщикӧн.
Ёна конъялӧны ӧтувъя делӧсӧ «Росбумстройпром» кооперативнӧй производственнӧй объединение да Косланскӧй леспромхоз. Кор сулаліс «Росбумстройпромлы» вӧр сетӧм йылысь вопрос, сэтчӧс веськӧдлысь Желтоновский ёрт быдтор кӧсйысис, отсалам пӧ и сьӧмӧн, и стройматериалӧн. Сідзсӧ Косланскӧй леспромхозлы коліс кыпӧдны райцентрын 12 патераа оланін, но районысь администрацияса юралысь М. И. Елисеев муніс налы воча. Ӧні тайӧ керкасӧ леспромхозлы оз ков кыпӧдны, сы пыдди колӧ торйӧдны 48 патераа оланін стрӧитӧм могысь 4,6 миллион шайт. Бӧр районысь мунӧ, а объединениелӧн сьӧм век оз тырмы лишӧднысӧ. Кор Ф. П. Политов звӧнитлӧма объединениеӧ да казьтылӧма договорсӧ, сэтчӧс веськӧдлысь Желтоновский вочавидзӧма, мый некутшӧм договор йылысь оз помнит, абу пӧ сэтшӧмыс, гашкӧ, вошӧма.
Со ӧд кыдзи бӧбйӧдлӧ районӧс предприятие-самозаготовитель. Сэтчӧс веськӧдлысьяс кевмысьӧмӧн корисны лэдзны не стрӧитны 12 патераа оланін, сы пыдди пӧ деньга торйӧдам, а ӧні йӧй улӧ лэччысьӧны. Районысь администрацияса юралысьӧс вежысь Г. Г. Хохрин шуис, мый колӧ дугӧдны предприятиеын вӧр заптӧм да ыстӧм сэтчӧдз, кытчӧдз «Росбумстройпром» объединение оз сет деньга. А оз кӧ, мед босьтчӧны да стрӧитӧны 12 патераа оланін.
Основнӧй заказчикыс — Удорскӧй леспромхоз. Сійӧ стрӧитӧ аслас уджалысьяслы 12 патера. Медводдза кварталын нин коліс мынтыны 3 миллион шайт. Нинӧм эз волы. Леспромхозса директор Л. И. Кырнышев элясис, мый потребительяс оз мынтысьны, та вӧсна предприятиелӧн казнаыс куш. Совещание вылын воисны ӧти кывйӧ, мый леспромхозкӧд договор дугӧдны оз ков.
Вель дыр муніс совещаниеыс, но прамӧя эз решитсьы вопросыс, кытысь босьтны пырысь-пыр деньга. Решениеын эськӧ пасйисны, мед районысь администрацияса юралысь корсяс августын 2,3 миллион шайт, но кысь та мында деньгаыс бюджетын? Сувтас кӧ стройкаыс, мыжаӧсь медводз лоӧны Косланскӧй да Удорскӧй леспромхозъясысь директоръяс.
А. БОРИСОВ.
Удорскӧй р.

#Коми_му_1992-08-11
ВӦЧӦНЫ АС ВЫЙ
Кыдзи артмӧ мӧс вый? Водзті кӧ, эськӧ серам вылӧ лэптісны. А ӧні ӧткымынлы, чайта, тайӧ юалӧмыс лоӧ аслыссяма кроссвордӧн. Видлы вочавидзны, кор весиг синнад эн аддзыв, кыдзи сійӧс вӧчӧны. Гашкӧ, олӧмаджык йӧз вермасны гӧгӧрвоӧдны. Карса, сідзи и сикт-грездса войтыр велалісны нин мӧс вый ньӧбны магазинысь. И век жӧ Усть-Вымскӧй районса сиктын вермасны стӧча висьтавны, кыдзи вӧчсьӧ мӧс вый. Сиктын, стӧчджыка кӧ, Кырулын, эм неыджыд вый вӧчанін.
«Коквицкӧй» совхозса директор И. А. Нефедов, сӧмын тайӧс талун бура гӧгӧрвоан, вӧлӧмкӧ, нёль во сайын нин ёна водзӧ видзӧдӧма да арталӧма. Сэки, кор татшӧм воськовъяссӧ эз ёна ошкывлыны, Игорь Алексеевич мӧвпыштіс лӧсьӧдны неыджыд вый вӧчанін. Майбыр, стрӧйбаыс вӧлі нин. Совхоз судзӧдіс да ньӧбис колана оборудование. Тӧдӧмысь, велӧдісны войтырӧс тайӧ абу кокни уджӧ.
Ӧнія олӧм дырйи, дерт жӧ, вый вӧчӧмыс ёна отсалӧ «Коквицкӧй» совхозлы. Кыв шутӧг, овмӧслы абу кокни сулавны кок вылын. Техника, ломтас-мавтас, пӧшти ставыс вель ёна донсяліс. Оз тырмы весиг сьӧм. А совхозса уджалысьяслы быд тӧлысь колӧ мынтыны удждон, ньӧбны мыйсюрӧ. Кӧть кыдзи эн думайт, а «курччасяна» донӧн выль трактор либӧ запчасть быть лоӧ босьтны. Ӧд турун колӧ пуктыны, и ар нин матыстчӧ. И вый вӧчӧмыс оз сет дзикӧдз пӧгибӧ воны.
Ачыс вый вӧчаніныс абу ыджыд. Но тані эм став колана оборудованиеыс. Сэсся уджалӧны зіль да киподтуя войтыр: М. А. Козлова, С. И. Тимушева да Б. С. Нефедов. Тайӧ неыджыд овмӧсӧн веськӧдлӧ Т. В. Козлова.
Со мый висьталіс Татьяна Васильевна: 
— Луннас ми шӧркодя вӧчам 250 килограмм мӧс вый. Вермам нӧшта на унджык. Сӧмын делӧыс йӧв сайын. Совхозса веськӧдлысьяс ёна старайтчӧны, медым ми эг уджтӧмалӧй. Кырымалӧма договоръяс мукӧд совхозкӧд. Дзик на неважӧн «Палевицкӧй» овмӧс вайис йӧв. Матӧ вӧлі воӧмаӧсь, оз тӧдны, кытчӧ сійӧс инавны. Сэсся ышӧдісны сиктсаясӧс вузавны лишалана йӧвсӧ. Тадзи и ӧкмӧ колана сырьё.
Сиктса войтыр окотапырысь ньӧбӧны вый. Кыдзи найӧ асьныс тӧдчӧдісны, ас вӧчӧм вӧлӧга, ӧти-кӧ, век свежӧй да чӧскыд. Мӧд-кӧ, сійӧ пӧ абу дона, 160 шайт и эм. Ӧнія олӧм дырйи абу нин сэтшӧм сійӧ повзьӧдлана.
Гӧгӧрвоана, татшӧм тӧвар вылӧ окотитысьыс тырмӧ. Бара жӧ совхозса администрация водзмӧстчӧ. Сійӧ пыр корсьӧ выль ньӧбасьысьясӧс. Водзвыв сёрнитчӧм серти, весиг телефон пыр позьӧ звӧнитлыны, овмӧс ас машинаӧн выйсӧ нуӧ веськыда предприятиеясӧ да организацияясӧ. Шуам, тшӧкыда мӧс вый босьтӧны Жешартскӧй фанернӧй комбинат, Микуньысь, Сыктывкарысь ӧткымын предприятие.
«Коквицкӧй» совхозса главнӧй агроном И. М. Турбылев сёрниын пасйис:
— Тайӧ делӧыс зэв выгӧднӧй. И войтырлы таысь пӧльза, и миян овмӧслы бур. Матігӧгӧрса сикт-грездса магазинъясын ӧні век эм свежӧй вый. А татшӧмыс гежӧда овлӧ весиг карын. Мӧд боксянь, вый вӧчигӧн кольӧ, позьӧ кӧ тадзи шуны, дарӧвӧй обрат. Сійӧн ми вердам куканьясӧс. Вый вузалӧмӧн совхоз мыйтакӧ нажӧвитӧ сьӧм. Ӧд кыдзкӧ колӧ овны. Со кӧть талун овмӧс яй комбинатӧ нуас тшӧгӧдӧм бычӧясӧс. Но комбинат пыксьӧ, оз босьт.
Ме ног, ӧти лунӧн выйсӧ позьӧ вӧчны нӧшта на унджык. Кӧнкӧ 2,5 тонна гӧгӧр. Та мында вылӧ позянлуныс эм. Сэки эськӧ позис сёрнитны нин прамӧй прибыль йылысь.
Окота эскыны, мый сиктын, кӧть ньӧжйӧ, но век жӧ вежсяс видзӧдласыс олӧм да удж вылӧ. Ӧд сійӧ жӧ «Коквицкӧй» совхозыс лоӧ аслыссяма примерӧн. Татчӧс войтыр оз нин воддза моз надейтчыны кодкӧ вылӧ. Найӧ асьныс заводитӧны мӧвпавны да аддзӧны зэв аслыспӧлӧс петан туйяс.
М. ЛАДАНОВ.
Усть-Вымскӧй р.
В. ЯЧМЕНЕВЛӦН снимокъяс вылын: вый вӧчысь М. А. Козлова; слесарь-кочегар Б. С. Нефедов.

#Коми_му_1992-08-11
МӦД «КӦЗЯИН» ОЗ КОВ КУЛЬТУРА КЕРКАСА УДЖАЛЫСЬЯСЛЫ
«Сыктывкарстрой» трестса уджалан коллективлӧн конференция вылӧ Людмила Климашевская, строительяслӧн культура керкаса директор, муніс полӧмпырысь: сетасны-ӧ сьӧмсӧ ДК-лы, гашкӧ, ӧвтыштчасны сыысь? Сідз жӧ, кыдз эновтчисны трестсаяс Ичӧт Слудаын шойччан базаысь, санаторий-профилакторийысь, садикъясысь...
— Муна трибуна дорӧ, сьӧлӧмӧй чеччӧ. Куті висьтавны культура керкалӧн удж йылысь, мый, мися, лоас, строительяс кӧ сьӧм сы вылӧ оз лишӧдны. Помавны эз лэдзны, кодкӧ юаліс, уна-ӧ пӧ колӧ. Менам ставсӧ нин вӧлі арталӧма, сэтшӧм ыджыд лыдпас артмис. Чӧвті, мися, миллион да джын. А меным воча: «Сӧмын та мында и колӧ? Сетам». Вӧлисти быттьӧ «бордъяси».
Людмила Викторовнаӧс тӧда важысянь. Радейтӧ сійӧ культработниклысь профессиясӧ, уджсӧ. Зэв тэрыб вӧраса, пыр нюмъялӧ. Но кор ковмас — юалас стрӧга, кужӧ ассьыс видзӧдлассӧ дорйыны. Мӧд ногыс, тыдалӧ, культура керкаыс ӧдва ловъя вӧлі, кыдзи и Сыктывкарса ведомственнӧй уна культура учреждение. Кужисны кутны чусмӧмысь ӧнія сьӧкыд кадӧ ДК-сӧ. Олӧ сійӧ тыр вир-яя олӧмӧн. А кыдзи удайтчӧ?
Позьӧ шуны, авторитетыс отсалӧ. Культураса уджалысьяс век кутісны топыд йитӧд накӧд, кодъяс «вердісны» да отсалісны. Ме помнита стрӧитчанінын гажа концертъяссӧ. А самодеятельнӧй артистъяслысь кутшӧм конкурсъяс, рытъяс котыртлісны, помнита, рабочӧйяслы трестса стройуправлениеясын да мукӧд подразделениеын! Быд коллектив культработникъяскӧд дасьтісны программа, концерт вылӧ волывлісны семьяясӧн. Мича паськӧм-костюмъясаӧсь, найӧ видзӧдчисны дзик мӧд ног — уджалан кӧм-паськӧмнад став йӧзыс быттьӧ ӧти бала серти. Баян улӧ юргӧ сьыланкыв и частушка, йӧктӧны асланыс оркестрлӧн шыяс улӧ уна ногӧн — ӧд строительяс пӧвстын уджалӧны дасысь унджык национальностя войтыр. Гажӧдчылісны сьӧлӧмсянь, эз вунӧдлыны и челядьӧс — уджаліс налы уна секция да кружок, петкӧдлісны кино, котыртлісны рытъяс — сёысь унджык зонпосни быд пӧрйӧ гажӧдчис. 
И тайӧ уджыслӧн сӧмын кутшӧмкӧ юкӧн. Культура керкаса войтыр отсалісны, позьӧ и тадз шуны, ӧтувджыкӧн лоны бригадаяслы, управлениеясса котыръяслы. Да и тӧлкӧнджык шойччыны велӧдісны-ышӧдісны. Таысь и пыдди пуктӧны культработникъясӧс рабочӧй и веськӧдлысь, нывбаба и мужичӧй.
Строительяслӧн культура керка йылысь висьтала кольӧм кадын, мый помнита важсьыс, кор сэні ачым уджалі. Мыйкӧ вежсис-ӧ ӧні?
— Тайӧ юалӧм вылас вочавидзтӧдз ыджыд аттьӧ висьтала строительяслы, — шуис Людмила Викторовна. — Найӧ ӧд оз сӧмын сьӧм сетны, а пыртісны миянӧс асланыс подразделениеяс лыдӧ, позьӧ шуны, асланыс семьяӧ. Культура керкаса уджалысьяслы мукӧдлы моз жӧ мынтӧны премия, сідз шусяна дас коймӧд удждон, отпускӧ петігӧн пособие сетӧны, шойччанінӧ мунӧмысь да сэсь локтӧмысь мынтысьӧны.
— Ме тӧда, кыдз ті водзті уджалінныд, а ӧні?
— Важся туйвежсьыс эг кежӧй — ми век строительяскӧд, на пӧвстын, налы да на отсӧгӧн котырталам рытъяс да мукӧд мероприятие, мый медся йӧзыслы сьӧлӧм вылас воӧ. Майын чукӧртлім войнаса да уджвывса ветеранъясӧс. Синваыс доршасис олӧмаяслӧн, уна аттьӧалана кыв висьталісны миянлы.
Водзті миян вӧлі 19 культработник. Ӧні джынйыс, но удждон содіс. Эм асланым доход: дискотекаясысь, «Налы, кодлы 30 сайӧ» рытъяс котыртӧмысь. Миян дорӧ сыктывкарсаяс тшӧкыда шыӧдчылӧны. Ӧтчыд кӧ воласны, мӧдысь быть жӧ оз вунӧдны. Эм ворсан автоматъяслӧн жыр. Кажитчӧны челядьлы студияяс — хореография, изобразительнӧй искусство, иностраннӧй кывъяс кузя да мукӧд. А нывбабаяслы медся кажитчӧ вурсян-шӧрасян курс — велӧдчӧны сэні кык тӧлысь.
Татшӧм услугасьыс босьтам Сыктывкарын медся этша. Шуам, фортепианоӧн ворсны велӧдчӧмысь мынтӧны тӧлысьнас 80 шайт, мукӧдлаас — кык-куим пӧв унджык. Регыд позяс миянын пасйыны нимлун, юбилей, тшӧтш и Сыктывкарса мукӧд организацияысь да учреждениеысь войтырлы. Уджалӧ бар, кежавлӧны сэтчӧ и том йӧз.
— А мый падмӧдӧ?
— Творческӧй уджалысьяс трестса профкомлӧн борд улынӧсь, а техническӧй работникъяс — трестлӧн жӧ жилищно-коммунальнӧй контораӧ пырӧны. Тайӧ, дерт, лӧсявтӧмтор. Сьӧкыд и ремонтсӧ вӧчны — сы мында сьӧм кульӧны мукӧддырйи нинӧм абусьыс. А трестлӧн лишнӧй деньга абу жӧ. Но, надейтча, администрация, рабочӧйяс и водзӧ миянлы кутасны отсасьны.
Директорыс эскӧ: строительяс оз эновтны культура кутысь-пестысь учреждениесӧ. А лоас кӧ мӧд ног, коллектив оз жӧ вош, разав, киссьы. Карса администрациялӧн культура отдел кӧть талун дась босьтны ДК-сӧ аслас борд улӧ. Но, шуӧ директор, тайӧ воськовсӧ ковмас вӧчны, кор воштысьны некытчӧ лоӧ. Абу окота культура керкасалы вежны кӧзяинсӧ.
А. АРДЫШЕВ.

#Коми_му_1992-08-11
«ТЫРМАС СЭССЯ ПОВНЫ...»
Помнита, кольӧм вося октябрь 25 лунӧ «Красное знамя» йӧзӧдіс «Русские, куда идём?» гижӧд.
Рочыс ӧні 145 миллион — странаса джын йӧзыс, а повзьӧмаӧсь нин, весьӧпӧрӧмаӧсь. Гижысьыс индӧ, быттьӧкӧ бӧръя комын воӧн рочыс чиніс вӧвлӧм СССР-ын да колис 50,8 процент. Помас сэсся Первышин ёрт пасйӧ, мый роч йӧз бырӧны, найӧс ылӧдлӧны. Народ, коді пасьвартіс фашизм, ӧні коньӧр, граница сайысь пӧсылкаяс босьтӧ. А таысь пӧ ковмас мынтысьны нефтьӧн да газӧн, из шомӧн да вӧрӧн, дона зверь куӧн да чериӧн, став олӧмнас.
Мыйла заводиті йӧз гижӧдсянь? Да ставыс тайӧ инмӧ миянлы, комияслы медводз, тані чужлӧм-быдмылӧмъяслы. Налӧн олӧмыс ёна лёкджык да курыдджык мукӧдысь серти.
Ме чайта, татшӧмторсӧ терпитны да лэдзны водзӧ оз позь — тайӧ вайӧдас сыӧдз, мый бырас быдса народ. А кытысь тайӧ тыдалӧ?
Республикаысь сиктса йӧз оланінӧн могмӧдӧм кузя Российскӧй Федерацияын 43 местаынӧсь. Ми медбӧръяяс лыдын бытӧвӧй услугаяс сетӧмын, артыштны кӧ, мыйта сійӧс вӧчӧны шӧркодя быд мортлы. Нӧшта на этша бур туй. Быд сикас тӧварыс миянлы вичмыліс 2,5 пӧв этшаджык ставнас Россияын серти. Тайӧ показатель кузя вӧвлӧм СССР-ын ми вӧлім 65 местаын, оланінӧн могмӧдӧмын — 44, сад-яслияс кузя — 60 местаын.
Тадз увтыртӧны республикаӧс. Олӧм тшупӧд серти ми улынджыкӧсь Россияса мукӧд народысь. Коми морт, кодлӧн тані вужйыс, нэмӧвӧйся гортыс, аслас республикаас олӧ нӧшта на лёкджыка. Сылы этшаджык вичмӧ бур квартира, телефон, гежӧда овлысь сёян-юан да промышленнӧй тӧвар, шуам, сійӧ жӧ автомобильыс да с. в.
Кӧреннӧй йӧз асьныс нин казялісны: кӧвйыс горш гӧгӧрыс гартчис: колис сӧмын зэлӧдны. И сьӧлӧмыд нӧшта доймӧ — ӧд тайӧс гӧгӧрвоӧны, аддзӧны томъяс. Тыдалӧ, воис кад, кор колӧ ставсӧ шуны ас нимнас. Тырмас повны сэсся, небыдика, некодӧс дойдтӧг, шуасьны, кор комиясӧс, налысь чужан мусӧ грабитӧны. 
Та могысь восьталісны ӧтувъя да ичӧт предприятие, консорциум да ассоциация... Ставыс быттьӧ вӧчсьӧ закон серти, но найӧс буретш лӧсьӧдалӧны озырлунсӧ босьтысьясыс, татчӧ кад кежлӧ воӧмъяс. Мукӧддырйи юрист оз куж кодарсянь босьтчыны, кӧть эськӧ ёна кӧ кӧсъян — позьӧ, главнӧй юристыс кӧ прамӧй. 
Тані пример пыдди позьӧ вайӧдны сідз шусяна бартер: кырымалӧны контрактъяс, ньӧбӧны да юклӧны гежӧда овлысь тӧвар «ас» йӧз костын уна пӧв донтӧмджыка рыноклӧн дон серти. Ставнас тайӧн озырмӧдчӧны, вузасьӧмӧн либӧ ещӧ кыдзкӧ. Лоӧны пӧсь кисьттӧг ставсьыс вылынджык сулалысь котырӧн. А бартер серти судзӧдӧм эмбур йывсьыд сиктса мортыд эз на и кывлы. Ог нин шу ньӧбӧм йылысь.
Кор ми сёрнитам асланым дойяс, озырлун тӧлктӧг чашйӧм-таргайтӧм да вӧдитчӧм йылысь, кодсюрӧ чайтӧ, мый тайӧ садьмӧ «национальнӧй вежӧр...»
И колӧ восьсӧн шуны — тайӧ петӧ сьӧлӧмысь, а оз сы вӧсна, мый ми вывті, сӧмын асьнымӧс кӧсъям радейтны да тӧдны.
Лёкторъяс гаралігӧн ог шу, быттьӧ миянӧ став локтысьыс сӧмын озырмӧдчӧ, кватьлалӧ, мый ки улас сюрас. Но татшӧмыс уна. Ӧткымынӧс мисьтӧмторъясыс чуймӧдӧны, шыасьӧны местнӧй йӧз дорӧ, ті пӧ тані кӧзяиныс, мыйла пӧрадок гортаныд он лӧсьӧдӧй... А асланыс дача гӧгӧраныс мый сӧмын оз вӧчсьы. Ёг чукӧръяс, быд сикас лӧптыс...
Жалиттӧг пӧрӧдӧны вӧр, весиг ниа, кодӧс пасйӧма Гӧрд книгаӧ. Дерт, ас бӧрсяыс оз весавны, ставсӧ кольӧны места вылас. Шуан мыйкӧ — дузъялӧны.
Ӧти кывйӧн, Коми Республикалӧн озырлуныс кӧзяинтӧм. Юяс да ёльяспӧлӧнса вӧрсӧ бырӧдӧны, лэччӧ сэтчӧ куйӧд, промышленнӧй предприятиеясысь, карысь и посёлокысь няйт, став ловъясӧ виысь ва.
Бӧръя кадӧ вежласьӧм ним улын ставыс мунӧ республикаысь — сырьё и сы вылӧ нин вежӧм автомобиль, холодильник, видеоаппаратура... Тӧварыс сюрӧ налы, коді уджалӧ нефть переработайтан заводын, промыселъясын, «Коминефть», «Севергазпром» объединениеясын: найӧ, кодъяс сырьёсӧ перйӧны.
Удждон налӧн миянысь ыджыд, а ньӧбӧны донтӧмджык сёян-юан. Пример вылӧ, Усинскын неважӧн позьӧ вӧлі босьтны 35 шайтысь килограмм мӧс яй. Сакарсӧ ӧткымын предприятиеса уджалысьяслы вузалӧны 7 шайтысь килограмм. Ньӧбӧны мешӧкъясӧн. Найӧ жӧ и грӧзитчӧны забастовкаӧн, корӧны унджык нажӧтка. Мӧвпыштан, дерт: сӧмын быд ногыс, зепнысӧ тыртӧны, сӧмын асланьыс куралӧны.
Кӧреннӧй йӧзӧс ылӧдлӧны быд ногыс.
Республикаса веськӧдлысьяс пӧвстын сӧмын 18 процентыс коми. Тайӧ показатель серти ми Российскӧй Федерацияын медбӧръяяс лыдын. Комиясӧс дзескӧдӧм йылысь позьӧ лыддьӧдлыны водзӧ и водзӧ. Лэдзасны ӧмӧй татшӧмторсӧ армяна, азербайджанецъяс, татара!
Такӧд йитӧдын кывлан, коми пӧ бырас, найӧ зэв этшаӧнӧсь. Вайӧдӧны и мукӧд помка: этша пӧ на пӧвстын велӧдчӧм йӧзыс, сюсьлуныс да сямыс абу мукӧдлӧн кодь. Вензьыны тані позьӧ, кӧть помсӧ корсьны абу кокни. Но век жӧ казьтышта: став мирлы тӧдса социолог Питирим Сорокин вайӧдліс лыдпасъяс, мый революцияӧдз грамота серти коми вӧлӧмаӧсь Россияын коймӧд местаын, еврейяс да немецъяс бӧрын. А тӧдӧмлуныд да сямыд — нажӧвитантор... 
Миян лёк олӧмыслӧн помкаыс тыдалӧ со кӧні: ми чӧла видзӧдам, мый вӧчсьӧ миянкӧд, миян гӧгӧр. Ог кужӧй ӧтувтчыны да котыртчыны. Ми абу дружнӧйӧсь. Эз-ӧ та вӧсна да шовинизм вӧсна тшӧтш мунны чужан мусьыс И. Куратов, П. Сорокин, К. Жаков, мукӧд?
Коми Республика 22 пӧв ыджыдджык Кувейтысь. Миян олысьыс пӧшти кык пӧв этшаджык. Кӧреннӧй йӧзыслӧн пайыс сэні и тані пӧшти ӧткодь. Озырлунӧн Коми Кувейтысь оз кольччы. Нефть кындзи на миян унатор эм му пытшкас да вылас. А кувейтсаяс олӧны миян дорысь ок ёна бурджыка. Медся сьӧкыд уджсӧ пӧ сэн вӧчӧны оз Кувейтысь петалӧм арабъяс, а бокысь воӧм. Кутшӧм кывкӧртӧд тані виччыссьӧ?
Ми асьным мыжаӧсь, колӧ ас муын збыльысь кӧзяин. Веськӧдлан вӧжжисӧ колӧ сетны комилы. Некутшӧма майшасьтӧг. Миянӧ воӧм унджык радӧвӧй уджалысьыс тадз жӧ мӧвпалӧ. Асладорсянь ме вӧзъя со мый.
Матысса кадӧ чукӧртны коми йӧзлысь коймӧд съезд, кӧні примитны республикалысь асшӧрлун ёнмӧдан да паськӧдан программа.
Сэні жӧ корны, медым законодательнӧй, исполнительнӧй да судебнӧй властьлӧн главнӧй постъясын вӧліны комияс: коми кыв тӧдысьяс; йӧз, кодъяс вужъяссӧ тані лэдзисны; кодъяслӧн абу оланін Российскӧй Федерацияса мукӧд регионын, вӧвлӧм СССР-са мукӧд государствоын.
Корны вежны народнӧй депутатъясӧс бӧръян Коми Республикаса да Россияса законъяс, мед парламентын вӧлі кӧреннӧй национальностя колана мында, тырмымӧн морт, а Коми Республикаса Верховнӧй Сӧветын — этша пыдди джынйыс мед вӧлі коми депутат. 
Ставсӧ тайӧс артыштӧмӧн лӧсьӧдны да вынсьӧдны Коми Республикаса гражданство йылысь закон.
Выльмӧдны оланін кузя ӧнія законодательство да водзӧ вылӧ сетны право первойӧн босьтны бур оланін да телефон комияслы. Татшӧм право (закон серти) колӧ сетны вузӧ и техникумӧ, профтехучилищеӧ пырысь коми войтырлы.
Шуам, 1995 вося январь 1 лунсянь дугдыны лэдзны республикаӧ мукӧд областьысь йӧзӧс, кӧть кутшӧм специальность да сям налӧн эз вӧв. А став тайӧ делӧяссӧ решайтны коми йӧзӧс сӧвмӧдан комитет пыр. Сійӧс артыштӧмӧн, мый рынокӧ пыригӧн уджтӧмалысьыд содас быдлаын. 
Перйыны нефть, из шом, газ, заптыны вӧр сы мында, мыйта колӧ сӧмын аслыс республикалы, да содтӧд — договоръяс серти мукӧдлаысь тӧвар судзӧдӧм вылӧ: асьным унатор на ог вермӧй вӧчны тырмымӧн уна сикас помка вӧсна.
Водзӧ вылӧ, шуам, сідзжӧ 1995 вося январь 1 лунсянь, коми йӧзӧс сӧвмӧдан комитетысь представительтӧг мед оз кут позьны регистрируйтны ни ӧти ӧтувъя либӧ ичӧт предприятие, ассоциация либӧ консорциум, мукӧд фирма. Оз кӧ тадз ло, лыддьыны найӧс незаконнӧйӧн.
Вылынджык вайӧдӧм мӧвпъяссӧ збыльмӧдӧм могысь бӧрйыны збыльысь збой, уджавны вермысь коми йӧзӧс сӧвмӧдан комитет. Шуам, 25 мортысь, да мед вӧлі найӧс видзан торъя служба.
Съездса делегатъяс пиысь лӧсьӧдны комиссия да тшӧктыны сылы коми йӧз нимсянь видзӧдлыны, эз-ӧ закон торкалӧмӧн судзӧдны гежӧда овлысь тӧвар бокысь воӧм йӧз.
Комиссия мед донъялас сідзжӧ, кыдзи могмӧдӧма кӧреннӧй да локтӧм йӧзӧс квартираӧн да телефонӧн, лыдпасъяссӧ йӧзӧдны. Мед ставӧн думыштлісны, кыдзи да мый.
Ӧнія власть кӧ кутас мунны паныд миян движениелы, оз ло збыльмӧдӧма съездӧн примитӧм решениеяс, позяс бӧрйыны нартитӧмысь мездысян мӧд туй. Шуам, ООН пыр шыасьны, медым лэдзисны ӧтлаасьны Финляндиякӧд, финно-угор кывъя мукӧд государствояскӧд да республикаяскӧд.
Медбӧрын пасъя: комияс, и ме ачым, некор ог сувтӧй кодлыкӧ паныд, тышкасьны абу велалӧмаӧсь. Ми некодлы лектӧ ог вӧчӧй, кыв паныд шуны, овлӧ, полам. Гӧстьяслы век радӧсь, вежавидзысьӧсь, вывті дыр терпитны вермам — татшӧмӧн миянӧс вӧчис-быдтіс Войвыв. 
Но вежӧра морт, кор сійӧс помся уськӧдӧны, дӧзмӧ, ку письыс петны заводитӧ.
Ме чужи да быдми сиктын. Пӧль, помнита, узьнытӧ быдӧнӧс лэдзліс, мыйӧн вермис, вердіс-юкталіс, торйӧн нин война сьӧкыд воясӧ — рочьяс, мукӧд сёрниа йӧз сэки тшӧкыда веськавлісны коми сиктъясад. Но помнитанныд мойдтӧ, кор тай ручыд вӧзйысис да сійӧс примитысьсӧ сэсся керкасьыд вӧтліс? Жаль, но тадз лоис и миянкӧд. Быдӧнлы гурйыв восьтім ӧдзӧстӧ, эг мӧвпыштлӧй, мый коркӧ лёк лоас. Надейтчим бурджык олӧм вылӧ, Ен вылӧ лача кутім. Мися, сійӧ бурсьыд бурӧн и вештысяс. Олӧмас артмис мӧд ногӧн... 
Ог лысьт шуны, мый ставыс сідзи, кыдзи висьтаси. Тадз ачым думайта. Мӧвпъясӧс вӧзъя сы ради, медым кыдзкӧ корсьны лёк олӧмсьыс петан туй. Йӧзыс ӧд збыльысь пикӧ воӧмаӧсь. Колӧ мыйкӧ вӧчны, дугӧдны миян му вылын бокысь воӧмаяслысь кӧзяйничайтӧмсӧ.
А. ПОПОВ, коми йӧзлӧн медводдза съездса делегат.
Ухта кар.
Гижӧдсьыс гонорарсӧ кора вуджӧдны «Коми му» редакциялы.

#Коми_му_1992-08-11
НИ ФЛАГ, НИ ГЕРБ
Ме ола Руч сиктын, меным 12 арӧс. Лыдди «Коми муысь» статья да сьӧлӧмын мыйкӧ вӧрзис жӧ. Мыйла ми нинӧм ог тӧдӧй, кыдзи уджалӧны коми котыр, коми йӧзӧс сӧвмӧдан комитет? Мый найӧ вӧчӧны? Мыйла нинӧм оз висьтавны школаса велӧдысьяс?
Ми олам карсяньыд ылын. «Красное знамя» оз ёна гиж коми йывсьыд, быттьӧкӧ вунӧдӧны.
Неважӧн тӧдмалі, мый Коми мулӧн эм аслас флаг, гимн, весиг герб. Лоас оз миянлы, челядьлы, асланым флаг рӧма выль галстук, и челядьлы котыр? Гимныс кутшӧм? Вӧлӧма и съезд Ижкарын, мый йылысь сэні сёрнитісны? 
Ме кӧсъя тӧдны коми гимн. Кытысь босьтны Руч школалы коми флагсӧ, гербсӧ да гимнсӧ? Волӧй Ручӧ, коми котырса членъяс, висьталӧй асланыд удж йылысь.
Гижис ПОПОВ.
Кулӧмдін р.

#Коми_му_1992-08-11
СЭКИ ДА ӦНІ
Российскӧй Федерацияын талунъя политическӧй олӧмыс уна боксянь ӧткодь сійӧ кадыскӧд, кор СССР-ын президенталіс М. Горбачев.
Сэкся моз ставыс водзӧ киссьӧ, мӧвпалӧ-сёрнитӧ код кыдз кӧсйӧ, йӧзыслы пыр омӧльджыка кажитчӧ правительстволӧн политикаыс — сійӧс пинялӧны.
Кор М. Горбачев лоис странаӧн веськӧдлысьӧн, сійӧс кытшалісны важ ног мӧвпалысь йӧз, кодъяс и пестісны кольӧм во августын путчсӧ. 
Ӧні Б. Ельцин командаӧ сюйсьӧны «войналӧн партияысь» йӧз. Найӧ кызвыннас синӧны демократиялы паныд. Со кӧть орччаӧдам: Янаев — Руцкой, Лукьянов — Хасбулатов, Язов — Лебедь, Громов, Грачев.
Бергӧдчылам 1990 вося декабрлань: Э. Шеварднадзелы, кодӧс помся «кокалісны» консерваторъяс, ковмис мунны удж вывсьыс. Сэки жӧ казьтыштіс, мый вермас лоны переворот. А со тавося июль 1 лунӧ «Известия» йӧзӧдіс А. Козыревлысь интервью, кодӧс нимтӧма «Партия войны наступает», кӧні сійӧ сідзжӧ юӧртӧ — демократия пӧдтысь вынъяс петӧны водзӧ да ыршасьӧны. Чайта, тадз шуӧмсӧ колӧ пыдди пуктыны. Сійӧ воӧ уна тӧдысь, ортсыса делӧяс министерствоысь. Вермас лоны А. Козыревӧс, кыдз коркӧ Э. Шеварднадзеӧс, тшӧктасны мунны ӧнія удж вывсьыс. Но сідз жӧ, кыдз водзті М. Горбачев, ӧні Б. Ельцин оз ёна, тыдалӧ, эскы аслас правительствоса министрлӧн юӧрлы.
Бара бергӧдчылам бӧрӧ. 1991 вося январын Вильнюсын лоӧмторъяс дырйи СССР-са Верхсӧвет муртса эз кирит печать йылысь закон. Ӧні Р. Хасбулатов командаыскӧд сідзжӧ кӧсйӧ пӧдтыны ас вӧляа газетъяс да кӧсйылісны босьтны аслыныс «Известия». Сідзкӧ, бара дасьтысьӧны крепыд киӧ ставсӧ шамыртны. Но эмӧсь и торъялӧмъяс. Кольӧм во М. Горбачев сайын сулаліс Б. Ельцин, а ӧні сійӧс асьсӧ ковмас кӧ, коді невӧлясьыд мездас?
Августса путчыд вӧлі тешитчӧм кодь. Ӧні вермас артмыны мӧд ногӧнджык. Россияса правительстволы паныд сулалысьыс унджык. Реформаяс вайӧдісны сэтчӧдз, мый олӧмыс йӧзыслӧн ёна лёкмис, быдтор позьӧ насянь виччысьны. Выль переворот бӧрын вермас пуксьыны вӧвлытӧм на омӧль кад. Либӧ Чилиын кодь пиночетовскӧй режим, коді мыджсяс военнӧй вын вылӧ, делӧыс воас лыйсьӧмӧдз. Сэки Россия коркӧя СССР моз сайӧдчас мирсьыс джуджыд потшӧс сайӧ. Либӧ ыпнитас кось демократъяс да сідз шусяна «гӧрда-коричневӧйяс» костын. Странаын, кӧні сы мында ядернӧй оружие, тайӧ бурӧдз оз вайӧд. Вермас лоны, Россияӧ пыртасны ООН-лысь да НАТО-лысь войска. 
Вермас лоны сідз, мый сьӧкыдлунъяс водзын президент Б. Ельцин ачыс кежас демократия туйысь да кутас ошкыны национал-патриотъясӧс. Татшӧм мӧвпыс «ӧшалӧ» нин сынӧдас. Июль 21 лунӧ госсӧветник С. Станкевич пресс-конференция дырйи казьтыштіс, колӧ пӧ кутны державанымӧс, надейтчыны сӧмын асланым вынъяс вылӧ, соседъяскӧд сёрнитны вын отсӧгӧн.
В. САЖИН.
Сыктывкар.

#Коми_му_1992-08-11
ВИНА ПИАС КУПАЙТЧӦНЫ
Во сайын на вина-водкаӧн вузасян магазинъясын ӧчередьтӧг ньӧбасьысьяслысь кодсюрӧ вӧлі дась йирны горшсӧ, сы вӧсна мый тшӧкыда курыдторйыс эз сюрлы ньӧбны весиг талон вылӧ. А талун вина пиас кӧть купайтчы. Водзті юр вежӧр кольмӧдан зеллясӧ вайлісны сӧмын орсъяс да сельпояс. Ӧні жӧ кодлы абу дыш. Сійӧс котрӧдлӧны кузь гырка машинаясӧн. Гӧгӧрвоана, мый та вылӧ медся ёна сяммӧны лунвывса коммерсантъяс. Ме эськӧ шуи, спекулянтъяс.  
Аныбын пӧгибӧ воӧмаӧсь йӧзӧс юктӧдысьясӧн. Тані лун и вой вузалӧны лунвылысь воӧмторсӧ «Анчир» кооперативысь чеченецъяс, кодъяс сяммӧмаӧсь судзӧдны лицензия. Луннас сулеяяссӧ мыччалӧны киосксянь, а сёр войын да водз асылын — оланінсяньныс. Могмӧдӧны, кыдз шуласны, курыд зелляӧн ставнас Руч вож. Абу кӧ юантор сельполӧн магазинын, котӧртлӧны татчӧ ручсаяс и керӧссаяс. Дыр-ӧ орчча сиктад асфальт вывтіыд? Ветлӧны оз сӧмын асланыс мотоциклъяс, но и совхозса техника вылын, веськыда видзьяс вывсянь турун пуктан агрегатъясӧн. «Анчирсӧ» лэдзлісны татчӧ вужъясьны, мед стрӧитас совхозлы скӧт картаяс да мукӧд объект. А со мый артмис: стрӧитчӧм пыдди вузасьӧмӧн нажӧвитчӧ.
Неважӧн Дереваннӧй сиктӧ йӧв новлан машинаӧн вайлісны гӧрд вина. Ньӧбалісны, коді удитіс, ведраясӧн. Сӧмын милициялӧн суитчӧм пуктіс кузь ӧчередьыслы пом. Вӧлӧмкӧ, азербайджанецъяслы колӧ вузасьны оз Дереваннӧйын, а Сыктывкарса кӧрт туй вокзал дорын. Винасӧ мырддисны да кисьтісны.
Кулӧмдін районті кутісны кытшлавны юр кольмӧдан вузаланторйӧн и быдлаӧ удитлысь да велалысь чиганъяс. Ылі сиктъясын, кӧні абу милиция, восьтісны бизнес быдсяма йӧзыс, кодъяс пӧльзуйтчӧны сельпояслӧн дышлунӧн: ӧд татшӧминӧ вина-водкатӧ вайлӧны вель гежӧда.
Курыд зелляыд, дерт жӧ, отсалӧ паськавны мыж вӧчӧмлы. 1991 волӧн первой джынъяс кӧ районын вӧлі вӧчӧма 221 преступление, то таво — 231-ӧс. Преступлениесӧ код юрӧн вӧчысьяслӧн лыдыс 61 мортсянь содіс 80-ӧдз.
Сэсся тӧдчымӧн слабмис удж дисциплина. Юысь-кодалысьясӧс быть лоӧ кутны станок дорын, трактор кабинаын либӧ вӧрса делянкаын. Ӧд Кулӧмдін районын оз на тэрмасьны вуджны рыночнӧй йитӧдъяс вылӧ, пыр на олӧны государство вылӧ надейтчӧмӧн. Тані абу на уджтӧмалӧмлӧн вуджӧрыс. Юӧны-кодалӧны весиг коммерческӧй структураясын уджалысьяс. Кольччасны ӧмӧй государственнӧй предприятиеясса рабочӧйяс.
Мед вайӧдны пӧрадокӧ вина-водка вузалӧм, районса администрация примитіс курыдторъясӧн вузасьӧм йылысь постановление. Водзті кӧ винаӧн вузасьӧм вылӧ лицензия сетлісны сиктъясса либӧ посёлокъясса администрацияяс, то ӧні татшӧм правоыс сӧмын районса администрациялӧн. Сетӧм лицензия серти позьӧ вузасьны сӧмын Кулӧмдін районын. Босьтӧм выручкаысь 90 процентыс тайӧ постановление сертиыс мунӧ районса банкъясӧ.
Но постановлениесӧ олӧмӧ пӧртӧм бӧрся контрольыс зэв слаб. И медводз местаяс вылын администрацияяссянь. «Анчир» вылӧ элясьӧ Аныб сиктса администрацияӧн веськӧдлысь К. Д. Пименов. А ачыс колана документъяс, медым тупкыны винаӧн вузасьӧмсӧ, районса администрациялӧн ним вылӧ оз лӧсьӧд. Кӧть тайӧс вӧчны унаысь нин корис районса администрацияӧн юрнуӧдысь С. П. Каплин. Аныбса веськӧдлысь шуӧ, месянь кӧ пӧ водзмӧстчӧмыс лоӧ, то чеченецъяс лёк вермасны вӧчны. Со ӧд мыйӧдз воим — ас гортӧ лэдзим локтӧм йӧзсӧ да нӧшта наысь полам. Ми кӧ эськӧ лунвылад мунім да босьтчим вузасьны, пыр и тодмышкалісны.
Бокынӧсь тайӧ делӧсьыс и Сӧветъяс. Стӧчджыка кӧ, народнӧй депутатъяс. Районнӧй Сӧветлӧн сессияяс вылын бӧръя кадӧ позис кывны депутатъяссянь сёрни: дыр-ӧ на пӧ ми кутам чукӧртчывны да кывнымӧс песны?
Йӧзӧдӧм постановлениесӧ районса администрация тшӧктӧма пӧртны олӧмӧ пытшкӧсса делӧяслӧн районнӧй отделлы да налогӧвӧй инспекциялы. Но налӧн киясныс оз жӧ судзсьыны. Быд вузасьысь дорӧ пӧ милиционерӧс он сувтӧд. Кӧть нин йӧзыслысь эрдӧдӧмъяссӧ эськӧ пыдди пуктісны да делӧсӧ помӧдз вайӧдісны.
С. П. Каплин сиктса веськӧдлысьяскӧд сёрнитігӧн оз вунӧд казьтыштны, мед бура видзӧдісны, кыдзи пӧртсьӧ олӧмӧ постановлениеыс. Но мӧд боксянь, кымын унджык вузасьысьыс, сымын и унджык сьӧм чукӧрмӧ районса бюджетын. Сідзкӧ, оз ков сьӧмсӧ дзайгыны республикалысь. Местнӧй администрацияясса юралысьяскӧд неважӧнся совещание вылын сійӧ тадзи шуис:
— Оз кӧ торкавны вузасян правилӧяс, винаӧн вузасьӧмсӧ оз ков падмӧдны. Тупкӧмнад ылӧдз он мун. Вина юӧмлы паныд сідз шусяна тышкасьӧмнас ми та выйӧдзыс и воим.
Кыдзкӧ сьӧкыд гӧгӧрвоны районса веськӧдлысьӧс. Ӧд контролируйтнысӧ некодлы и сэк жӧ винаӧн вузасьӧмлы восьса «веж улича». Кык кӧчтӧ кыйигӧн, шулӧмаӧсь, ӧтиыс весиг оз шед.
С. П. Каплинӧс бура гӧгӧрвоӧма Югыдъяг посёлокса администрацияӧн веськӧдлысь Б. Н. Гавай. Луннас вузасьӧмысь кындзи, тані кӧсйӧны восьтны и войся бар. Кодлы? Кер дорын уджалысь либӧ стройка вылын бергӧдчысь войтырыдлы вой шӧрӧдз пукалӧм бӧрын ӧдвакӧ нин мунсяс удж вылад. А делянка да стрӧйба кындзи Усть-Немскӧй леспромхоз нинӧм жӧ на вӧзйыны оз вермы. Тані курорт ли мукӧд шойччан заведение восьтӧм йылысь эз на юӧртлыны.
Веськыда кӧ шуны, абу шмонитӧмӧдз. Ясыда тыдалӧ, кыдзи вочасӧн бор ӧддзисны юны районса йӧз.
В. ЛОДЫГИН.
Кулӧмдін р.

#Коми_му_1992-08-11
НЕКЫТЧӦ ВОШТЫНЫ ДА ВАЙӦНЫ СЕВЕРОДВИНСКӦ
Северодвинскса мэр В. Лысков мӧдӧдіс Российскӧй Федерацияса правительстволы доклад. «Ӧні кар шӧрын атомнӧй подводнӧй лодкаяс вылын ветымынысь унджык атомнӧй реактор, кӧні радиоактивнӧй эквивалентыс 20 пӧв унджык Чернобыльскӧй АЭС-лӧн аварийнӧй блокын серти. Карын быд во нуӧдӧны тысячаысь унджык ӧпаснӧй ядернӧй удж, кодъяс пиысь торйӧн нин лёкӧн лоӧны атомнӧй подводнӧй лодкаяслӧн (АПЛ) реакторъясӧ ядернӧй ломтас сӧвтӧм да реакторъяссӧ уджӧдны заводитӧм... Мӧд ыджыд проблемаӧн лоӧ сійӧ, мый военно-морскӧй флотлӧн мыж вӧсна тані сулалӧ АПЛ-яслӧн реакторъясысь ректытӧм ломтас. Некымын АПЛ тані сулалӧ 1975 восянь. Карын сулалӧ кӧкъямыс кымын важ атомнӧй подводнӧй лодка».
Налысь ставныслысь вундалӧма ракетнӧй шахтаяссӧ, но абу ректӧма ядернӧй ломтассӧ. Татшӧм АПЛ-ясыс сулалӧны олан кварталъяскӧд орччӧн. Базаса командир контр-адмирал Леонид Сальников шуӧ, мый подводнӧй лодкаяссӧ ӧдйӧ вундавны оз вермыны мастерскӧйясын, а нуны найӧс ылӧджык карысь оз позь, сӧмын Северодвинскын эмӧсь тайӧ уджъяссӧ вӧчӧм могысь оборудование да специалистъяс.
И сэки жӧ Севернӧй флот водзӧ вайӧ Северодвинскӧ атомоходъяс, кодъясӧс некытчӧ воштыны да лоӧ вундавны важ кӧрт вылӧ. Регыд кутасны вайны «Дельта-1», «Дельта-2», «Дельта-3» стратегическӧй подлодкаяс, кодъясӧс стрӧитӧма 1973–1979 воясын. И водзӧ кӧ кутасны Россияса дзик ӧти «Звездочка» заводын вундавны АПЛ-яссӧ, то карын олӧмыс лоас збыльысь повзьӧдчанаӧн. Тӧдса, мый «Янки» класса сӧмын ӧти АПЛ вундалігӧн петӧ сынӧдӧ марганецлӧн да хромлӧн 45 килограмм окисел. Татчӧ колӧ сідзжӧ содтыны кобальт, свинеч.
Таысь ӧтдор, Северодвинскын стрӧитӧны и выль корабльяс. ВМФ-са командование пыр лыддьыліс тайӧс зэв коланаӧн. Сӧмын 1967–1972 воясын странаса флотлы вӧлі стрӧитӧма стратегическӧй тӧдчанлуна 24 ракетнӧй подводнӧй крейсер. Найӧс ставсӧ вӧлі стрӧитӧма Севернӧй машиностроительнӧй заводын. Татшӧм ӧдсӧ эз тӧдлыны да оз тӧдны США-ын.
Ӧні ӧти АПЛ стрӧитӧм вылӧ колӧ шӧркодя 4 миллиард шайт. Но адмиралъяс стрӧитӧны и стрӧитӧны. Ставыс тайӧ лоӧ вит арӧса кагалӧн ыждалӧм кодьӧн, коді кыскӧ бать-мамсӧ магазинӧ ньӧбны выль чача, а сэки жӧ сылӧн ворсан пельӧсыс тырӧма быдторнас.
Тулыснас Северодвинскӧ Борис Ельцинлӧн волігӧн вӧлі шуӧма, мый Северодвинсклы колӧ лоны Россияса атомнӧй судостроениелӧн центрӧн. Кӧсйысисны, мый карлы отсаласны бырӧдны став сійӧ омӧльторсӧ, мый мешайтӧ олӧмӧ пӧртны тайӧ могсӧ. Но проблемаыс лоӧ пыр унджык.
Л. ЖУКОВА.
«Московские новости».

#Коми_му_1992-08-11
ОЗ ТЫРМЫ ПАСТУК НИ ДОЯРКА 
«Кӧрткерӧсскӧй» совхозлӧн Додз отделениеын 220 лысьтан мӧс. Июнь 29 лунсянь найӧс видзӧны гожся лагерын сутки чӧж. Стадасӧ юкисны шӧри да йирсьӧдӧны кыклаын. Отделениеса управляющӧй Н. М. Казаков висьталӧ, мый пӧскӧтина вылӧ лэдзӧм бӧрын мӧсъяслӧн йӧлыс тӧдчымӧн содіс. Суткинас сетӧны шӧркодя 11 килограммӧдз да унджык. Но первойсяньыс ёна майшасисны пастук тырмытӧм вӧсна. Уджыс тайӧ абу кокни и кыв кутана, верстьӧ йӧз оз зэв пырны сэтчӧ. Сы вылӧ видзӧдтӧг, мый совхоз вӧчӧ накӧд договор да мынтӧны этша пыдди 13 тысяча шайтӧн тӧлысь. Оз ёна окотитны пастукавны весиг гырысь классъясса школьникъяс. Тайӧ удждоныд пӧ миянлы этша, сэсся, колӧкӧ, и мам-батьыс на оз тшӧктыны налы юрнысӧ сиравны. Ӧд мыйкӧ лоӧ кӧ кӧть ӧти пемӧскӧд, мынтысьнысӧ юрнад он мын. Оз тырмыны и дояркаяс, мый вӧсна налы оз вермыны сетлыны шойччан лун. Век жӧ гожся йӧв лысьтӧм кузя урчитӧм лыдпасӧдз думайтӧны воӧдчыны.
А. БЕЛЫХ.

#Коми_му_1992-08-11
«БЫТТЬӦ БАНКАЫН ГАГЪЯС…»
Промышленникъяслӧн да предпринимательяслӧн Российскӧй союзса председатель Аркадий Вольскийӧс лыддьӧны странаса тыдавтӧм политикӧн, кӧть эськӧ сійӧ юрнуӧдӧ сӧмын уна общественнӧй организация пиысь ӧтиӧн. Сылысь союзсӧ шуӧны «директорскӧй партияӧн». Мый кӧсйӧны директоръяс?
Аркадий Вольскийкӧд сёрнитӧ «Новое время» журналса редколлегияысь член Марина Шакина.
«Новое время». Унаӧн лыддьӧны, мый правительствоын бӧръя вежсьӧмъяс могысь унатор вӧчинныд ті да тіян союз. Тіянлы абу окота либӧ веськыда висьтавны та йылысь, либӧ шуны, мый татшӧмторйыс эз вӧв?
Аркадий Вольский. Меным оз кӧсйыссьы некутшӧм ногӧн шуны ӧтисӧ ни мӧдсӧ. Ми ошким Владимир Шумейкоӧс, Георгий Хижаӧс да весиг Черномырдинӧс индӧм, сы вӧсна мый найӧ йӧз, кодъяс кыкнан кокнаныс сулалӧны му вылын. Найӧ тӧдӧны, мый сэтшӧмыс завод, мый сэтшӧмыс сэтчӧ пыранін, кутшӧм дука нефть либӧ газ. Тайӧ йӧзсӧ индӧмыс абу кодлӧнкӧ кӧсйӧм, а коланлун. Ме эска, мый президент вӧчис правильнӧ, сы вӧсна мый правительствоын колӧны йӧз, кодъяс гӧгӧрвоӧны, мый висьталӧны.
Кор заводса уджалысьясӧдз воӧны миян правительствоса деятельяслӧн кывъясыс, найӧ шай-паймунӧны. Миянлы век жӧ колӧны сэтшӧм министръяс, кодъяс эськӧ кужисны сёрнитны ӧти кыв вылын. Кор экономикаса министр сёрнитӧ телевизор пыр, мый миянлы колӧ вӧчны банкротство кузя некымын пример да та дырйи казьтыштӧ «Ростсельмашӧс», то та бӧрын ми куим лун висям. «Ростсельмашын» уджалӧ 45 тысяча морт. Но медся главнӧйыс — завод лэдзӧ странаын 70 процент комбайнсӧ. Кольны сиктсаясӧс урожай идралан техникатӧг сы вӧсна, медым «Ростсельмашлӧн» пример вылын петкӧдлыны рӧзӧритчӧм, — тайӧ йӧйталӧм. А куим выль вице-премьерысь некод оз шу тайӧс.
«НВ». Ті эсканныд, мый Гайдарлӧн командаыс аддзас ӧтувъя кыв правительствоса выль йӧзкӧд?
А. В. Меным зэв ёна кӧсйыссьӧ, медым найӧ аддзисны ӧтувъя кывсӧ. И ме кута вӧчны ставсӧ сы могысь, медым тайӧ лоис.
«НВ». Но ті он вермӧй не тӧдны, мый куим вице-премьер индӧмсӧ шуӧны ВПК-лӧн писькӧдчӧмӧн, коді тӧждысьӧ сӧмын асьсӧ видзӧм могысь. Налӧн интересъясыс оз стӧча лӧсявны правительстволӧн туйвизькӧд...
А. В. Тӧданныд, правительство кӧ кутас ӧтдортчыны ВПК-ысь... тайӧ некытчӧ оз лӧсяв.
Да, ме ог тӧд, кыдзи ӧні гӧгӧрвоны ВПК-сӧ. Эм армия — тайӧ ӧти, эм военнӧй промышленность — мӧд. Менам эм право сёрнитны сӧмын военнӧй промышленность йылысь. Неважӧн телевидение пыр сёрнитігӧн вице-президент Руцкой юалӧм вылӧ: «Ті тӧданныд, мый сійӧ ВПК-ыс?» — вочавидзис, мый ВПК — тайӧ Вольский. Ме кӧсъя пыр жӧ шуны, мый «В» букваыс лоӧ военнӧй частьяс, Руцкой, а «ПК», мӧд ногӧн кӧ, промышленнӧй комплекс, лоа ме.
Ни правительстволы, ни Руцкойлы оз ков ӧткажитчыны ВПК-ысь. Сӧмын миян Россияын тысячаӧн-джынйӧнӧн завод, кӧні лэдзӧны военнӧй продукция. Сэні уджалӧ 7,5 миллион морт.
Ми дыр полім Америкаысь, ми стрӧитім военнӧй заводъяс Сибирын, Дальньӧй Востокын, на пиысь джынйыс абу карта вылын. Сэні уджалӧны медся бур инженеръяс, рабочӧйяс, зэв бур, медсясӧ импортнӧй оборудование. И ӧні сэні медся сьӧкыд положениеыс, сы вӧсна мый госзаказъяс чинісны квайтымын процент вылӧ. Предприятиеяс лэдзисны йӧзӧс кык тӧлысь кежлӧ отпускӧ дон мынтытӧг, заводитісны мездавны йӧзӧс...
Миян талун нин куимсё тысяча уджтӧмалысь. А во пом кежлӧ военнӧй комплексын лоас этша вылӧ миллионӧн-джынйӧнӧн.
«НВ». Ті лыддянныд, мый таын мыжа правительство?
А. В. Тайӧ процессыс объективнӧй, но колӧ жӧ мыйӧнкӧ тыртны тыртӧминсӧ. Американскӧй конгресс сетіс миянлы нёльсё миллион доллар конверсия вылӧ, ӧні кӧсйӧ сетны Европейскӧй Сообщество. Тайӧ деньгасӧ колӧ видзны збыльысь конверсия вылӧ, а не сёйны либӧ лэдзны унитазӧ. Колӧ этшаджык лэдзны военнӧй продукция да вежны сійӧс гражданскӧйӧн. Та могысь колӧ деньга.
«НВ». Нёльсё миллион вылӧ ёна он паськӧдчы...
А. В. Но ӧд тайӧ сӧмын заводитчӧмыс.
Кировскӧй заводысь, пример вылӧ, август 1 лунӧдз став йӧзыс мунісны отпускӧ... Ме дорӧ воліс сэтысь директор, шуӧ, мый кӧсйӧ заводитны лэдзны легкӧвӧй автомобиль. Ме шуи: видлы, унаӧн нин видлісны, заводитлы и тэ. Заводын кӧ лоас аслас литейнӧй производство, кузнеча, автомобильыс лоӧ прибыльнӧй, а заводитны кӧ ставсӧ «отверточнӧй» технология вылын, то таысь нинӧм оз артмы. Быдтор вылӧ колӧ деньга.
Ӧні, кывсьӧ, сетӧны сё миллиард конверсия вылӧ. Но кыдзи? Да, Руцкой веськыда шуӧ: деньгасӧ колӧ сетны заказчик пыр. Видз-му овмӧсын уджалысьяслы колӧ ичӧт трактор, мед закажитасны сійӧс военнӧй заводлы, а ӧні став сьӧмсӧ бара сетӧны оборонщикъяслы. Тайӧ нин правительстволӧн мыж.
«НВ». Мый тшӧт вылӧ кӧсъянныд кутны ВПК-сӧ?
А. В. Уна воӧн миян вӧчӧма зэв унатор. Ме чайта, мый сійӧ тырмас и менам, и тіян олӧм чӧж.
Пример вылӧ, ас кадӧ американецъяс вузалісны Израильлы «Пэтриот» ракетаяс, кыдзи военнӧй производстволысь дивӧ-выльтор, и найӧ зэв бура уськӧдлісны миянлысь «Скад» ракетаяс, кодъясӧс заводитлісны лэдзны 60-ӧд воясын. А талун миян эмӧсь установкаяс, кодъяс ёна бурджыкӧсь «Пэтриотысь».
«НВ». Ті кутанныд тӧд выланыд научно-конструкторскӧй разработкаяс, а ме — материальнӧй производство. Кутшӧм средство вылӧ, тіян чайтӧм серти, кутас овны ВПК?
А. В. Эм кӧ ньӧбасьысь, то тайӧ юалӧмыс оз ло, збыль ӧд? Лоас-ӧ заказчикӧн Российскӧй Федерациялӧн оборона министерство либӧ ӧтувъя Арабскӧй Эмиратъяс либӧ Финляндия.
«НВ». Кыдзи вермас лоны приватизация тайӧ юкӧнас?
А. В. Приватизация некор оз инмы ставнас обороннӧй промышленностьлы. Сӧмын висьысь мортлӧн вермас чужны, шуам, атомнӧй бомбаяс вӧчан завод либӧ космодром приватизируйтӧм йылысь мӧвп.
«НВ». Ельцин тіянкӧд оз сӧветуйтчы, ті сыкӧд он аддзысьлӧй?
А. В. Сыын и делӧыс, мый сӧветуйтчӧ, и ми сыкӧд аддзысьлам. Но банкротство йылысь указсӧ сійӧ водзвыв миянлы эз петкӧдлы. Соединённӧй Штатъясӧ лэбзьӧм водзвылын кодкӧ сылы вайис тайӧ указсӧ и... И ми весиг ог тӧдӧй, коді вайис. Аддзам.
И Верховнӧй Сӧвет, и президент, и правительство унджыкысьсӧ мӧдӧдӧны миянлы документъяслысь проектъяс. Но ӧні лоис мӧд ног. И тайӧ абу нин медводдзаысь.
«НВ». Кыдзи ті видзӧданныд правительство вылӧ? Он сылӧн ӧшыбкаяс, а туйвизь вылас?
А. В. Лӧсялана юалӧм — ті правительство дор али паныд? Еджыдъяс али гӧрдъяс вӧсна? Меным, медбӧрын, сьӧлыштны сы вылӧ, коді сэні лоӧ. Главнӧйыс, медым индӧмторъясыс пӧртсисны олӧмӧ.
Миян правительство ӧшалӧ сынӧдын, гӧвкъялӧ кымӧръясын, оз сувт «кокъяс» вылас. Директорскӧй корпускӧд оз кӧсйы уджавны. Колхозъясса председательяс да совхозъясса веськӧдлысьяс, кодъяс сетӧны на 98 процент видз-му овмӧс продукциясӧ, налы — «гӧрд феодалъяс», заводъясса директоръяс — «оборонкаса генералъяс». Налысь колӧ «чегны сюрса лысӧ», кыдзи неважӧн шуис ӧти теоретик. Кодлысь чегны? Ассьыс.
«НВ». Но правительствоӧн нуӧдан туй вылын овлӧны сэтшӧм здукъяс, кодъяс оз лӧсявны сійӧ жӧ директоръяслӧн интересъяслы. Шуам, чорыд кредитнӧй либӧ антимонопольнӧй политика... 
А. В. Индӧй меным мортӧс — вывті левӧйсянь да вывті правӧйӧдз, коді эськӧ шуис: ме ог ошкы реформаяс. Аддзысяс кӧ татшӧм мортыс, то сылы шуасны... дурак. Ме чайта, весиг ультрапатриотъяс реформа вӧсна. Но колӧ лӧсьӧдны найӧс нуӧдан механизм, а сійӧ абу. 
«НВ». Ті шуинныд мый тіянлы сьӧлыштны сы вылӧ, коді лоӧ правительствоын. Лоӧ-ӧ тайӧ, мый тіян союзлӧн абуӧсь политическӧй могъяс да программаяс? 
А. В. Миян эмӧсь политическӧй могъяс: ми кӧсъям, медым йӧз олісны бура. Аски кӧ политическӧй тышын вермас отеч Глеб Якунинлӧн либӧ, шуам, Тельман Гдлянлӧн партия, то ме ог ло паныд. Медым сійӧ нуӧдіс сӧмын правильнӧй политика.
«НВ». Ті лыддянныд, мый талун странаын Гайдарлӧн кабинетлы абу альтернатива?
А. В. Ме ошка Гайдарӧс. И ог сӧмын сы вӧсна, мый вуджӧдчанінын вӧвъяс оз вежлавны, кӧть эськӧ и овлӧ. А сы вӧсна, мый аслас юкӧнын сійӧ пыдди пуктана морт. Но оз жӧ ков лоны быдлаын специалистӧн. Весиг «Правда» газетса зэв бур уджалысь вермас мыйкӧ вунӧдны коркӧ. Та могысь сыкӧд орччӧн колӧ лоны йӧзлы, кодъяс тӧдӧны, кыдзи. А Гайдарӧс талун вежны оз ков. Сійӧ ассьыс делӧсӧ — макроэкономика — тӧдӧ. Вермас лоны, бурджыка менам ёрт Григорий Явлинский дорысь... 
«НВ». Ті кутанныд йитӧд бизнесменъяскӧд, накӧд, кодъясӧс миянын шуӧны «нуворишъясӧн»?
А. В. Кута. Константин Боровой — миян союзлӧн правлениеса член. Бӧръя каднад сійӧ куимысь «чужйис» менӧ прессаын — вермас лоны, сорсьӧмӧн. Кодӧс нӧ талун позьӧ чужъявны водзӧс босьттӧг? — Дерт, ВПК-ӧс. Кодӧс жӧ нӧшта? 
«Новое время» журнал, 1992 вося июль.

#Коми_му_1992-08-11
ОСТАП БЕНДЕРЛӦН ТУЙӦД
Верховнӧй Сӧветлӧн VІІІ сессия вылын Казахстанса президент Нурсултан Назарбаев корис вынсьӧдны республикаысь министръяслӧн кабинетӧ выль йӧзӧс. Депутатъяс медся ёна сёрнитісны О. Сосковец йылысь, кодӧс президент вӧзйис премьер-министрӧс первой вежысьӧн.
Премьерӧс вежысьлӧн выль карьера йылысь ёна нин туялісны массӧвӧй информация средствояс. «Туявнысӧ» заводитіс «Бизнес-клуб» газет, кодлӧн учредительӧн лоӧ республикаысь антимонопольнӧй комитет. Сійӧ висьталіс лыддьысьысьяслы, кутшӧм сюся кӧзяйствуйтіс Сосковец кольӧм вося мартӧдз, кор сійӧ вӧлі Карагандинскӧй металлургическӧй комбинатса генеральнӧй директорӧн.
Сэки, куим во сайын, Карагандинскӧй металлургическӧй комбинат да «СИТКО АГ» швейцарскӧй фирма лӧсьӧдісны ӧтувъя предприятие, медым переработайтны да вайӧдны стандартӧдз комбинатлысь омӧль продукция, вӧчны да инавны йӧзлы колана тӧвар. Но збыль вылас СП вӧчис дзик мӧдтор — став тайӧ каднас вузаліс рубеж сайӧ — Таиландӧ, Италияӧ, Бельгияӧ, Турцияӧ — Карметкомбинатлысь продукция.
Ӧти кварталӧн СП-лы мӧдӧдліс металлсӧ кык-куим миллион шайт дон, тайӧс Сосковец вуджӧдліс СП-ӧ и пыр жӧ мӧдӧдліс сылы счёт. Мореті металлсӧ нуисны на Таиландӧ, а Карметкомбинат аслас жӧ деньгаӧн мынтысьліс рӧднӧй металлысь, а стӧчджыка кӧ, Сосковецӧс вежысьлы да сылӧн фирмалӧн услугаясысь, коді лоис посредникӧн тӧвар да ньӧбасьысь костын.
Тайӧ этша на, СП-лы услугаясысь мынтысьӧмыс 2 процентсянь кыптіс 54-ӧдз. А кольӧм воын быд тонна металл сувтіс 116 шайт, кӧть сійӧ збыль вылас вӧлі 105 шайт.
Бӧрынджык Сосковец ачыс кутіс веськӧдлыны йӧзлы колана тӧвар вӧчан «Казахрегион» ассоциацияӧн, босьтіс компаньонӧ Темиртаускӧй горисполкомса председатель К. Музамеджановӧс, «Карагандасантехмонтаж» трестса управляющӧйӧс, Промстройбанклӧн карса отделениеӧн веськӧдлысьӧс да нӧшта кодсюрӧӧс.
Устав торкалӧмӧн, кодӧс регистрируйтіс Темиртаусскӧй горисполком, ассоциация регыд лоис продукция иналан коммерческӧй центрӧн.
Кор Архангельскӧй целлюлозно-бумажнӧй комбинат, «Алтай-Сахарагропром», Бердскӧй электролампӧвӧй завод да Россияса мукӧд предприятие копрасисны ассоциациялы, Сосковец да сылӧн командаыс, тайӧ предприятиеяскӧд договор торкӧмӧн, лӧсьӧдісны ассьыныс бартернӧй йитӧдъяс, сы лыдын и Китайкӧд, нажӧвитісны валюта да ветлывлісны командировкаясӧ США-ӧ, Италияӧ, Англияӧ, ФРГ-ӧ.
Сэсся том йӧзлӧн «Экспресс К» газет мыйсюрӧ тӧдмаліс. Сійӧ юӧртіс сы йылысь, мый Карметкомбинатса директорӧс ӧдйӧ казялісны да индісны «СССР-са главнӧй металлургӧн». Но кольӧм вося август 20 лунӧ петкӧдліс асьсӧ «гэкачепистӧн», сетіс став страна пасьта телеграмма: «Предприятиеясӧс да организацияясӧс кора котыртны 1 номера постановление пӧртӧм кузя уджъяс...» Путч пӧдтӧм бӧрын Сосковец эновтіс ассьыс местасӧ. Но сійӧ веськаліс эз «Матросскӧй тишинаӧ», а... «Росчермет» корпорацияса президентӧ.
И со ӧні О. Сосковец петкӧдчис Казахстанын, да сійӧс весиг республикаса Верховнӧй Сӧветлӧн сессия вынсьӧдіс премьер-министрӧс первой вежысьӧн да Казахстанын промышленностьса министрӧн. Мый сійӧ вӧчас тайӧ пӧрйӧ?!
С. СКОРОХОДОВ.
«Российская газета», 1992 вося июль 18 лун.

#Коми_му_1992-08-11
ТАМОЖНЯ ОЗ СЕТ ПЛЁНКА
Москваысь кӧрт туйвывса таможенникъяс «кутісны» да оз лэдзны 25 тонна полиэтиленӧвӧй плёнка, коді воис Италияысь. Тайӧ плёнкасӧ важӧн нин виччысьӧны Лианозовоысь челядьлы йӧла сёян вӧчан Московскӧй заводын. И, тыдалӧ, дыр на кутасны виччысьны. Сійӧс заводсаяс оз вермыны босьтны сы вӧсна, мый таможенникъяс корӧны водзвыв мынтыны таможеннӧй пошлина. А сійӧ абу нин сэтшӧм ичӧт — 700 тысяча шайт.
Заводса директор Александр Орлов тӧдчӧдіс, мый ӧні правилӧяс серти челядьлы рубеж сайысь вайӧм сёян-юанысь пошлина оз мынтыссьы. Сэк жӧ импортнӧй материалъяс, кодъястӧг оз вермыны уджавны тайӧ жӧ продукциясӧ вӧчысь миян предприятиеяс, пыртӧмаӧсь пошлинатӧм тӧваръяс списокӧ.
Сідзжӧ директорлӧн висьталӧм серти, ӧнӧдз на абу тӧдса, кыдзи госпошлина тӧдчас заводӧн лэдзӧм челядьлы йӧла сёянлӧн дон вылӧ.
А. ГЕОРГИЕВ,
«Независимая газета».

#Коми_му_1992-08-11
«МЕ КУТА ЛАЧА ВОДЗӦ ОЛӦМ ВЫЛӦ»
Ок и мичаӧсь тайӧ том гозъяыс — Усинскӧй районса Кушшор грездын чужлӧм-быдмӧм Егор Васильевич Ванюта да сылӧн Машенькаыс. Егорейыс — пемыд каштан рӧма юрсиа, мугов чужӧма, латшкӧс тушаа морт, да-й ёна мичмӧдӧ сійӧс лётчиклӧн паськӧмыс. А Машенькаыс — ньӧр кодь вӧсньыдик, кузь еджыд юрсиа да оз тусь кодь вомдоръяса. Том гозъялӧн нин и олӧмсӧ водзӧ нуӧдысь эм: неважӧн, июльын, чужис пи, нимсӧ сетісны Алексей.
Тӧдмаси ме накӧд Сыктывкарын и эг вермы кутчысьны «Коми муӧ» на йылысь гижӧдысь. Вывті нин найӧ кыкнанныс шаньӧсь да и Егор Васильевич — висьтасьны зэв сяма, варов морт.
Машакӧд кӧсйи жӧ варовитыштны, но эз артмы: быд юалӧм вылӧ сӧмын вежавидзӧмпырысь нюммунӧ да шуыштӧ: 
— Мый нӧ ме висьтала? Олам тай: кыдзи бур йӧзыс, сідзи и ми...
Оз быдӧнкӧд гӧрддзась сёрниыс. Но мый инӧ, сёрниті Егоркӧд. Со сылӧн висьтыс, миянлӧн сёрни-басниным.
— Ай-мамӧ менам кӧр видзысьяс, да ме 6 арӧс тыртӧдз быдми тьӧт ордын, Щельябӧжын. 
Тайӧ сиктыс Кушшорсянь 16 километр ылнаын. Нолевӧй классӧ велӧдчыны нуӧдісны менӧ Усинскӧ. Сэні куим во олышті интернатын, а сэсся вит восӧ велӧдчи Щельябӧжын. Бать-мамтӧг жӧ олі, интернатын. Ёна вӧлі гажтӧмтча наысь да чой-вокысь. Найӧ менам уна. Мамӧй Ульяна Ефимовна — Усть-Усаын чужлӧм ань, ӧні сылы 56 арӧс. Позьӧ нин быттьӧкӧ шойччыны, а век на сійӧ чумработницаалӧ «Севернӧй» совхозын. Бать, Василий Егорович, чужліс чомйын. Вӧлі бригадирӧн, но кувсис сьӧкыд висьӧмысь. Уджавны заводитіс ӧкмыс арӧссянь. Менам чой-вокӧй Таня, Надя, Володя, Лёша да меысь дзоляджыкыс Валя.
Таня Кушшорын школаын пусьӧ. Грездын школаыс ичӧт, сӧмын куим класс. Верӧсыс, Хозяинов, «Севернӧйын» бригадир. Ныв да-й пи нин налӧн эм. Надя тундраын жӧ, верӧс сайын. Володя гӧтыртӧм на, кӧр видзан бригадаын жӧ пастукалӧ. Мамӧ, гашкӧ, сы понда и пенсия вылӧ оз тэрмась. Володя гӧтрасяс да моньыс киӧ сетас чум пытшкӧс да чум дор уджсӧ. Лёшалы 23 арӧс, гӧтырыс Валентина Петровна, чумработница жӧ. Дженьыда кӧ, найӧ ставныс кӧр видзысь котыр, ӧти позйӧн олӧны. Сӧмын тай менӧ со сынӧдыс кыскис.
Меным 23, Машук гӧтырлы — 20 арӧс. Ӧльӧш пинымлы кык вежон. Ми Машуккӧд ӧта-мӧдӧс ичӧтдырсянь тӧдам. Но, колӧ шуны, школаын велӧдчигӧн ме сійӧс эг и казявлы. Вӧлі кузь кокъяса кудель юрсиа нывка, но и мед, меным нӧ мый?
1986 воын помалі школа да сеті документъясӧс Кременчуг карса лётнӧй училищеӧ. Зэв кӧсйи лоны пилотӧн. Сэні велӧдӧны вертолётчикъясӧс. Но меным ӧткажитісны, ӧнӧдз ог тӧд мыйла. Дась вӧлі сьӧлӧмӧн усьны, но бать-мам и медся ёна Таня чойӧ ышӧдісны:
— Тэ ӧд том на. Таво кӧ эз удайтчы, мӧд во пыран.
Сизим тӧлысь тундраын пастукалі совхозса дасӧд бригадаын. Сэсся вои Щельябӧжӧ, куті виччысьны армияӧ повестка. Тулыс коли, том войтыр служитны мунісны. А ме йылысь военкоматсаясыс быттьӧ вунӧдӧмаӧсь. Ёна и деливӧ вӧлі. Артмӧ, ме мыйӧнкӧ мукӧдсьыс лёкджык али мый? Муні Сыктывкарӧ, прӧйдиті медицинскӧй комиссия, мед училищеас пырны, но бара неминучакодь лои: документъясӧс ыстігӧн характеристикасӧ босьті школасянь, а колӧ, вӧлӧмкӧ, совхозсянь. Кутшӧм грекысь менӧ Енмыс, мӧдысь нин, накажитіс? Бара эз удайтчы.
Арнас босьтісны армияӧ. Повесткасӧ сетісны нем виччысьтӧг, но торжественнӧя. Ӧні на, тайӧ здукыс кӧ тӧд вылӧ усьлӧ, весиг сьӧлӧм вылын лоӧ долыд. Ноябрь квайтӧд лунӧ рытнас локті дискотека вылӧ. Тані ворсі гитараӧн да гармоньӧн. Том йӧз йӧктӧны, а меным, мыйлакӧ, эз вӧв гажа. Видзчысьтӧг клубса заведующӧй кайис сцена вылӧ да гораа шуис:
— А ӧні корам татчӧ гармонистнымӧс!
Кайи сцена вылӧ и друг кыла:
— Чолӧмалам тэнӧ, Егор. Сельсӧветӧ воӧма повестка. И ме радпырысь тэныд сійӧс сета! Мун да бура служит! А ме кывза да пыр на ог верит, мый тайӧ збыль.
— Егор Васильевич, а тэ, вӧлӧмкӧ, гармонист, да и гитараӧн кужан ворсны! А кывбуръяс он-ӧ гиж, ассьыд сьыланкывъяс он-ӧ сьыв?
Егор гӧрдӧдыштіс, синъяссӧ лэдзліс джоджлань:
— Гижа эськӧ да... Но найӧ сӧмын Машуклы.
Ме гӧгӧрвои, мый мырдӧн корны весьшӧрӧ. А Егор Ванюта водзӧ висьтасис:
— Призывайтчи ме ыджыдджык воккӧд. Лёшалӧн таӧдз вӧлі отсрочка. Кыдз ми корим военкоматын, мед миянӧс эз торйӧдны. Дасьӧсь мися, кӧть кытӧн служитны, сӧмын медым ӧтлаын! Эз збыльмӧдны миянлысь кӧсйӧмнымӧс. Мӧдӧдісны вокӧс Владивостокӧ, а менӧ — Самаркандӧ. Сэні вывті жар, торйӧн нин войвывса мортлы. Ковмис терпитны, мый сэсся вӧчан. Во джын мысти, велӧдчыштӧм бӧрын, веськалі Польшаӧ. Татчӧс войскалӧн войвыв группаӧ. Тӧлысь мысти лои сержантӧн. Служитны вӧлі кокни. Сэки ӧд армияын вӧлі бур дисциплина. Сідз шусяна «дедовщинаыс» эз вӧв. Миян командирным — зэв прамӧй, салдатъяс вӧсна зэв ёна тӧждысьысь морт. Меным, кор лои взводса командирӧн, сійӧ шуис:
— Взводад джынсьыс унджыкыс — «старикъяс». Тэ эн пов, босьтчы. Быд могӧн шыӧдчы веськыда ме дорӧ, отсала.
Аслым дивӧкодь, ни ӧтчыдысь эг корлы отсӧг: кыдзкӧ ӧдйӧ да кокниа делӧыс ладмис. Эг тӧдлы, коли кык во.
Гортӧ вои 1989 вося декабрь 2 лунӧ. Ывлаын трачкакыліс веж кӧдзыд. Рытнас муні дискотека вылӧ. Маша аслас чойыскӧд тшӧтш локтіс клубӧ. Тадзи ми сыкӧд мӧдысь аддзысим. Рытывбыд сэсся ми сыкӧд йӧктім. Сылӧн синъясыс сэтшӧм ясыдӧсь, сӧдзӧсь, и видзӧдласыс сэтшӧм эскӧдана. Тайӧ нылыс оз куж пӧръясьны. Тадзи аслым шуи.
Дружитчим Машакӧд. Мӧд ныв кӧ, гашкӧ, кутіс корны, медым некытчӧ эг мун. А сійӧ эз кут пыксьыны. Мӧдарӧ на, ышӧдіс велӧдчыны.
1990 воын ме лои Кременчугысь лётнӧй училищеса курсантӧн. Радлуныс вӧлі!.. Локті Украинаӧ, Кременчуг карӧ. Овмӧдісны казармаын. Рытнас казармаын шуим пасйыштны выль ёртъяскӧд шуднымӧс. Быдӧн перъялім ас чемоданъясысь, кодлӧн мый вӧлі. Ме пукті пызан вылӧ сола тшак да чери. Друг ӧти зон менсьым и юалӧ:
— А ты, друг, не из Коми ли будешь?
— Оттуда, с Печоры!
Тадзи ми сыкӧд и тӧдмасим. Сергей, вӧлӧмкӧ, тшӧтш коми зон. Ачыс сійӧ Сыктывкарысь.
Сійӧ лунсяньыс ми Сергей Клочковкӧд рӧднӧй вокъяс моз эг и торйӧдчылӧй, век вӧлім ӧтлаын. Мӧд во велӧдчигӧн ме волі гортӧ да гӧтраси. Машук гортӧ кольччис. Сергей сэк гӧтыра нин вӧлі. Армия бӧрын удитӧма аслыс пӧвсӧ аддзыны. Сылӧн гӧтырыс Кременчугӧ воис, и Сергейкӧд корсисны патера. Гажтӧмлун кӧ менӧ босьтӧ, ме на ордӧ, и радлунсӧ накӧд жӧ юка.
Бур ёртыд — тайӧ Енсянь шуд. И везитіс кӧ, колӧ тайӧс зэв вылӧ донъявны. Да нӧшта кӧ гортсьыд ылын олігӧн, верман кӧ ёртыдкӧд сёрнитны мам кыв вылын, талы доныс абу.
Ӧтчыд вӧлі сэтшӧм здук, кор велӧдчӧмсьыс кӧсйи эновтчыны. Лоис сідз, мый Машуклысь батьсӧ, вӧралігӧн, кутшӧмкӧ лёк морт виӧма. Локті гортӧ: мам бӧрдӧ, тьӧщалӧн синваыс кык шорӧн киссьӧ. Ӧд сылы кык дзоляӧс ковмас кыпӧдны-быдтыны. И овмӧссьыд он эновтчы, быдлаӧ ки колӧ. А Машук нӧбасьӧ вӧлі, кӧкъямысӧд тӧлысь нин.
— Ог мун ме сэсся Кременчугӧ, пыра совхозӧ уджавны! — шуи.
Синва сорӧн гортсаяс велӧдчыны помӧдз вӧйпӧдӧны. Тшӧтш и Машенька. Мамӧй жӧ, ог тӧд пинялӧ али ышӧдӧ:
— Ёгор, тэ ӧд ичӧт на вӧлін. Кодкӧ юалас кӧ вӧлі, мада, быдман да кодӧн лоан? Пыр и вочавидзан, вертолётӧн кута лэбавны! Батьыд кулӧм водзас мый тэныд шулывліс, велӧдчы да велӧдчы. Али вунӧдін, пиӧ?..
Муні Украинаӧ да сьӧлӧмӧй висьӧ. Кыдз сэні Машукӧй? Гижи, мед чужтынысӧ лэбас Сыктывкарӧ, а оз Усинскӧ. Менам чойӧй Усинскса роддомын первойысьсӧ чужтіс да, кагаыслысь кисӧ песовтӧмаӧсь. Некор ог вунӧд, кыдзи ми сійӧ верӧсыскӧд воим. Чойӧй ӧшинь пыр видзӧдӧ да кыз синваӧн бӧрдӧ:
— Тӧді кӧ тайӧс, бурджык гортын чужті.
Пи чужӧм йылысь телеграммасӧ меным Сергей другӧй сетіс. Лыддигкості, кор вомӧй калькмунӧма, сійӧ фотографируйтӧма и... А сэсся нӧшта юӧр, ми пӧ Сыктывкарынӧсь. Юаси да лэби Коми муӧ. Пиӧс аддзылі.
Машенька нёрпалыштӧ жӧ на вӧлі, сьӧкыда чужтӧма да. Медтыкӧ кыкнанныс ӧдйӧджык бурдісны, меным сэсся свет вылас нинӧм оз ков. Велӧдчыны коли нӧшта воысь этшаджык. Миянлы ӧд Машакӧд оз уна и ков. Мед эськӧ вӧлім ӧтлаын, да юр сюянін вӧлі, кӧть нин дзоляник жыр. Ӧні эськӧ быдласянь повзьӧдлӧны йӧзсӧ, а ачым казяла: олӧмыс киссьӧ-разсьӧ. Ме век жӧ, мыйлакӧ, лача кута бур вылӧ.
Велӧдчигкості юксис торпыригъяс вылӧ СССР. Ӧні Украина — асшӧр государство, и Россия мынтӧ миян велӧдчӧмысь Украиналы ыджыд сьӧм. Вердӧны миянӧс, курсантъясӧс, луннас нёльысь.
Оз гортын моз чӧскыда да и вӧлӧгаыс мӧдкодь дзик, но ог тшыгъялӧй, и кӧмӧдӧны-пасьтӧдӧны, 800 шайт на киӧ сетӧны быд тӧлысь. Ме думысь, тайӧ абу тужа-нужа олӧм.
Гортсянь и мам, и тьӧща век отсӧг вӧзйӧны. Сӧмын шыась! Зарниясӧй менам мамӧй да мӧд мамӧй... Кыкнанныс уна челядь быдтісны. Воддзаджык кадсӧ ӧні казьтылӧны оз нин дудӧм воясӧн, а зарни пӧраӧн, кор лавкаын ставыс вӧлі донтӧм. Но ӧд сэк бара кутшӧм удждоныс вӧлі. Эз вӧв кокни и сійӧ олӧмыс. Но сэки эз няргыны, а ныр вылӧ усьтӧдз уджалісны да ас овмӧс вӧдитны эз дышӧдчывны.
Ӧні тшӧкыда кывла, мый том гозъя оз кӧсйыны чужтыны-быдтыны челядьӧс. Сьӧкыд пӧ. Ми тай мамсянь ни ӧтчыдысь эг кывлӧй татшӧм кывъяссӧ. Мукӧд йылысь нинӧм ог шу, но миян Машенькакӧд лоас сы мында кага, мыйта артмас. Зэв ӧд бур, кор мортлӧн уна чой да вок. 
— Кедзовтӧны-ӧ Украинаын бокысь воӧм войтырӧс?
— Ме тай сэтшӧмсӧ эг казявлы-а. Ставным ёртасям, кӧть сэні велӧдчӧ зэв уна национальностя зон. Украинечыс, дерт, медуна. Но найӧ оз ышнясьны, мукӧдсьыс вылӧджык асьнысӧ оз пуктыны. Сійӧ политикъяс тай мыйкӧ век юксьӧны да зыксьӧны.
Со татшӧм сёрни артмис миян Егор Ванютакӧд, коді аслас ёртыскӧд, Сергей Клочковкӧд, во мысти локтасны чужан муӧ пилотъясӧн. Лӧз енэж, тіянлы, зонъяс!
А. АНУФРИЕВА.

#Коми_му_1992-08-11
ОЛИМПИАДАЛӦН ИТОГЪЯС
Со и кусі олимпийскӧй би, помасисны Барселона-92 гожся Олимпийскӧй ворсӧмъяс. Дас квайт лун чӧж ставнас мирыс лов шысӧ кутӧмӧн видзӧдіс да кывзіс тайӧ карысь воысь юӧръяссӧ. Барселона радпырысь примитіс став бур йӧзсӧ да вӧзйис налы нэмся ёртасьӧм.
Нем виччысьтӧг бура выступитіс миян ӧтувъя команда. И таысь, дерт жӧ, колӧ ошкыштны спортсменъясӧс да тренеръясӧс. Барселонаын Олимпийскӧй ворсӧмъяс водзвылын ӧткымынӧн эскисны, мый тайӧ пӧрйӧ СНГ-ысь команда оз вермы венласьны мукӧдъяскӧд «меддона» медальяс вӧсна.
Кыв шутӧг, ӧтувъя командаӧ пырысь спортсменъяс петкӧдлісны асьнысӧ медбур боксянь. Миян командалӧн кудйын 45 «зарни», 38 «эзысь» да 29 «бронза» — ставыс 112 медаль. США-са спортсменъяс босьтісны мӧд места. Найӧ босьтісны 37 «зарни», 34 «эзысь», 9 «бронза», а ставыс 108 медаль. Коймӧдӧн лоис Германияса команда. Сылӧн 33 «зарни», 21 «эзысь», 28 «бронза». Ставыс — 82 медаль.
Спортын некодлы абу тупкӧма-потшӧма туйсӧ Олимп вылӧ. Мед сӧмын вӧлі кӧсйӧм да старанньӧ. Ӧні тайӧс бура петкӧдліс Испанияса сборнӧй команда. Сідз, испанскӧй атлетъяс став водзті вӧвлӧм Олимпийскӧй ворсӧмъяс дырйи босьтлісны 4 олимпийскӧй «зарни». А гортас, Барселонаын найӧ сяммисны шедӧдны ӧтпырйӧ 13 зарни медаль.