AUDIOCORPUS Коми му 1992-08-13

#Коми_му_1992-08-13
МЕДТЫКӦ ЛИВСОНЛӦН КОКЫС ЭЗ НЯЙТЧЫ...
Июнь 24 лунӧ Кӧрткерӧсскӧй районса «Звезда» газетын петавліс «Сувтӧма став уджыс» гижӧд.
Сэні вӧлі пасйӧма, мый деньга абутӧм вӧсна «Райжилкомхоз» объединениеса уджалысьяс дзикӧдз пӧгибӧ воӧмаӧсь.
Колӧ дзоньтавны Кӧрткерӧсын котельнӧй, Керӧсын, Большелугын вежлавны трассаяс вылысь трубаяс, вӧчны капитальнӧй ремонт олан керкаясын.
Но ни сьӧм, ни колана материалыс эз вӧв, ӧти кывйӧн, уджавны вӧлі нинӧмӧн.
Статьясӧ гижысь шыӧдчыліс районнӧй администрацияӧн веськӧдлысь Н. Г. Ливсон да сійӧс вежысь М. А. Атуев дорӧ.
Юаліс, кыдзи найӧ видзӧдӧны став тайӧ сьӧкыдлунъяс вылас да кутшӧм петан туй аддзӧны.
Найӧ вочавидзисны, мый сьӧмыс лоас.
Министръяслӧн Сӧвет корӧма пӧ налысь заявка.
Надейтчӧны, мый республика вичмӧдас 18 миллион гӧгӧр шайт, медым могмӧдны «Райжилкомхозӧс».
Сэк жӧ найӧ эскӧдісны, мый кутӧны стрӧг контроль улын локтан тӧв кежлӧ дасьтысьӧм йылысь постановлениесӧ, кодӧс вынсьӧдлісны районнӧй администрациялӧн заседание вылын.
Миян аддзысьлӧмсянь и гижӧдсӧ йӧзӧдӧмсянь колис тӧлысь.
Кутшӧм вежсьӧмъяс «Райжилкомхоз» объединениелӧн уджын лоины тайӧ каднас?
Сэні уджалысьяс локтісны отпускъясысь июль 10 лун гӧгӧр и, дерт, дзик сідз эз пукавны.
Но прамӧй удж вӧчӧм эз ло и ӧні на оз вермыны: сьӧмтӧгыд ӧд некутшӧм труба ни кирпич оз шед.
А уджсӧ бергӧдны колӧ уна.
Со мый висьталіс Сторожевскӧй мастерскӧй участокса начальник Г. С. Шестаков:
— Миянлы колӧ 400 сайӧ метр труба, медым выльмӧдыштны трассасӧ Керӧсын да Большелугын.
Из шом эм 500 тонна гӧгӧр.
Сійӧс вайлім кольӧм во на, а таво эг на вайӧй ни ӧти тонна.
Ставыс коли 3.000 тонна.
Куим самосвал сулалӧны, но сьӧм абутӧм вӧсна ог вермӧй ваявны, ог вермӧй вештысьны и трубаяссьыс.
А кадыс со август шӧр нин.
Геннадий Сергеевич сідзжӧ висьталіс, мый олан керкаясысь вевтъяссӧ кызмырдӧн дзоньталыштісны.
Мед пӧ кӧть оз вияв юр выланыс олысьяслы, но капитальнӧй ремонтысь ковмӧма дугӧдчыны.
— Миянлысь ӧд миллион шайт босьтіс районнӧй администрацияӧн веськӧдлысь Н. Г. Ливсон ассьыс особняк гӧгӧрсӧ благоустроитӧм могысь, — элясис Г. С. Шестаков.
— А тайӧ деньга вылас ми эськӧ вермим и трубаяссӧ ньӧбны, и из шомысь вештысьны да ваявны сійӧс.
И вермим эськӧ вӧвлӧм интернат керкасӧ дзоньтавны, кӧні олӧ 21 семья.
Ог и тӧд, кыдзи найӧ кутасны тӧвйыны таво.
Весиг ӧд пачьяснысӧ лӧсьӧдыштавны ог вермӧй — кирпич абу.
А «Райжилкомхоз» объединениеысь главнӧй инженер В. А. Макавкин содтіс:
— Ми эськӧ тшӧтьнымӧс сувтӧдлім Ливсонлы паныд.
Мися, особняк дортӧ да Первомайскӧй уличасӧ вермам на лӧсьӧдны бӧрынджык, но районнӧй администрацияса веськӧдлысьӧс венны эг вермӧй.
И ӧні со пукалам сьӧмтӧг.
Сетлісны ӧти миллион шайт, но Кӧрткерӧс сиктса котельнӧйын сӧмын ӧти котёлыслысь подувсӧ выльмӧдӧмысь ковмис мынтыны 800 тысяча шайт.
Коркӧ августын кӧсйӧны нӧшта вичмӧдны ӧти миллион.
Вермам кӧ котельнӧйсӧ дасьтыны да сетны сиктӧ пӧсь ва октябрь 1 лун кежлӧ, лоӧ вывті нин бур.
Со кыдзи олӧмыс бергӧдчис тайӧ тӧлысь чӧжнас.
Республикасянь эськӧ «Райжилкомхозлы» вичмӧдӧмаӧсь 16,3 миллион шайт, но сылы киас воӧма сӧмын ӧти миллион.
А ӧнія кадӧ, кыдзи висьталӧ Шестаков, сӧмын ӧти метр трубаысь колӧ мынтыны 947 шайт.
Макавкин шуӧ, бур пӧ эськӧ вӧлі, сетісны кӧ сійӧ 9 миллион шайтсьыс кӧть джынсӧ, кодӧс шуӧма вичмӧдны коймӧд кварталын содтӧд рӧскод вештӧм могысь.
Но районнӧй администрация оз тэрмась вуджӧдны сьӧмсӧ ««Райжилкомхозлӧн» тшӧт вылӧ.
Верманныд юавны: кутшӧм сэтшӧм миллион шайт босьтіс миян районнӧй веськӧдлысь ассьыс особнякыслысь территориясӧ благоустроитӧм вылӧ?
Со мый висьталіс В. А. Макавкин:
— Миян «Райжилкомхозлы» во кежлӧ сетісны 3 миллион шайт благоустройство вылӧ.
Но миянлысь юасьтӧг ӧти миллионсӧ шуисны видзны Кӧрткерӧсын Первомайскӧй улича благоустроитӧм вылӧ.
— А кыдзи видзӧдӧ та вылӧ ачыс Н. Г. Ливсон?
— «Райжилкомхоз» некутшӧм воӧ на целевӧя эз видзлы сьӧмсӧ сиктъяс благоустроитӧм вылӧ.
Ми таво решитчим благоустроитны Первомайскӧй улича, — висьталіс сійӧ.
Шуӧмас быттьӧ ставыс лючки.
Бюджетын эм статья, кӧні урчитӧма, уна-ӧ сьӧм да мый вылӧ шуӧма видзны.
Сӧмын содта, мый эз кӧ райисполком да ДРСУ стрӧитны Первомайскӧй улича вылын тайӧ ыджыд керкасӧ, ӧдвакӧ аддзисны таво сьӧм сійӧс асфальтӧн вевттьӧм вылӧ.
Да, кыдзи шуасьӧны йӧзыс, Николай Гелиевичлӧн кокыс оз кут няйтчыны керка дорас, а Сторожевск сиктса интернат керкаын 21 семья нӧшта ӧти тӧв кутасны тӧвйыны дзоньтавтӧм оланінын.
В. СТАРЦЕВ.
Кӧрткерӧсскӧй р.

#Коми_му_1992-08-13
ГИЖСЬӦЙ!
Газетлӧн доныс во кежлӧ — 156 шайт;
во джын кежлӧ — 78 шайт;
куим тӧлысь кежлӧ — 39 шайт;
ӧти тӧлысь кежлӧ — 13 шайт.

#Коми_му_1992-08-13
КОЛАМ-Ӧ МИ?
Сьӧкыд ӧні газет вӧчысьяслы.
Со мый висьталіс Кулӧмдінысь «Парма гор» газетса редактор В. Кирушев.
— Локтан во вылӧ подписка заводитчис, а ми ӧнӧдз на ог тӧдӧй, дона-ӧ лоас газетыс!
Уджйӧзас вӧйим...
Медым вештыны «Парма гор» лэдзӧмысь став рӧскодсӧ да водзӧ овны, сылӧн быд номер эськӧ сувтіс газет судзӧдысьлы 18 шайт.
Коді сы вылӧ гижсяс?
Йӧз вылас смекайтчӧм тайӧ.
Кольӧм во помын редакторъяслӧн совещание дырйи Совминса председатель Вячеслав Иванович Худяев кӧсйысис отсавны районнӧй газетъяслы, но нинӧм эз вежсьы.
Сэк жӧ правительство оз жалит сьӧм рочӧн петысь республиканскӧй изданиеяс вылӧ.
А ӧд сиктсаыдлы местнӧй газетыд колӧджык, шуам сыктывкарса да московскӧйясысь серти, кодъяс пӧшти оз гижны районъясса войтырлӧн олӧм-вылӧм йылысь.
Да воӧны найӧ сёрмӧмӧн.
Дыр-ӧ позьӧ казьтывны депутатъяслы коми национальнӧй культура, кыв видзӧм да сӧвмӧдӧм йылысь?
Абу-ӧ нин кад кывсянь вуджны делӧӧ?

#Коми_му_1992-08-13
ЛПК ОЗ КОЛЬ РАБОЧӦЙТӦГ
Сыктывкарысь 15 номера профтехучилищеса директор В. В. Антроповкӧд аддзысьлім ПТУ-ын экзаменъяс дырйи.
Талун-аски тайӧ училищесьыс 235 выпускник петасны асшӧр олӧмӧ, ас нянь вылӧ.
Кыдзи найӧс виччысьӧны базӧвӧй предприятиеын — «Сыктывкарскӧй лесопромышленнӧй комплекс» объединениеын?
Кутшӧм училищелӧн аскиа луныс да с. в.
— тайӧ юалӧмъяс вылас со мый висьталіс Виталий Васильевич:
— Рыноклань вуджигӧн чужысь экономическӧй да социальнӧй нелючкиясыс эз мунны и ЛПК бокті.
Поставщикъяс кыдзсюрӧ мӧдӧдӧны вӧр, химикат, запаснӧй часть.
Та вӧсна уджыс лёка мунӧ бумага вӧчан технологическӧй линияса став участокын, ёна чинӧ продукция.
Со мыйла май 12 лунӧ объединениеса генеральнӧй директор А. В. Кононов лэдзис торъя приказ.
Сы серти кадрӧвӧй служба дугдіс водзӧ босьтны удж вылӧ став сикас ИТР-ӧс да служащӧйӧс, рабочӧйӧс.
Но коді бура помаліс миянлысь профтехучилище, ставнысӧ примитасны лесопромышленнӧй комплексӧ кыдзи выль рабочӧй сменаӧс.
Войдӧр том йӧзӧс коригӧн объявлениеын ми гижлім тӧданныд кутшӧм пункт?
Мый ассьыным велӧдчысьясӧс дон босьттӧг нёльысь лун вердам, сетам налы форма, уджалан паськӧм, учебникъяс.
1992 вося январь 1 лунсянь вештысьтӧг найӧс ог нин вердӧй, а сетам сёйӧм-юӧм вылӧ кианыс сьӧм.
Лун кежлас ӧти мортлы 18 шайт, а школа-интернатса, мӧд ногӧн, детдомса том ныв-зонлы — 30 шайт.
И сёйӧны нин найӧ сэсся, кӧні донтӧгджык да бурджыка вердӧны — асланым столӧвӧйын либӧ мӧдлаын.
А миян общественнӧй питаниеса уджалысьяс тӧдӧны та йылысь да зільӧны, медым этшаджык бокын пажнайтысьыс вӧлі.
Сёрнитны кӧ паськӧм йылысь, 1991–1992 во кежлӧ босьтлӧм велӧдчысьясӧс ми кыдзкӧ-мыйкӧ пасьтӧдім на.
Кодлы эз тырмы, обмундирование донсӧ мынтім деньгаӧн.
Торъя проблема оз ло и уджалан паськӧмӧн да учебникъясӧн.
Делӧыс сыын, мый выль восянь ПТУ-са велӧдчысьяслы кутасны мынтыны медся ичӧт официальнӧй удждонлӧн 70 процент ыджда стипендия.
Районнӧй коэффициент артыштӧмӧн миян сійӧ лоас 756 шайт.
15 номера ПТУ-лы тыри 26 во, кольӧм кад чӧжнас сійӧ дасьтіс Сыктывкарскӧй ЛПК-лы уна тысяча рабочӧйӧс.
Войдӧр татчӧ том йӧз окотапырысь волісны велӧдчыны торъя ыджыд агитациятӧг да рекламатӧг.
Сы вӧсна мый гӧгӧрволісны — гортысь ылӧ мунтӧг босьтасны тані олӧмын колана да пыдди пуктана профессияяс.
А ӧні, кор ставӧн вуджам рыночнӧй йитӧдъяслань, аскиа рабочӧйясӧс колӧ велӧдны и бухгалтерияӧ, и маркетингӧ, и менеджментӧ.
Миян инженерно-педагогическӧй коллектив бура гӧгӧрвоӧ тайӧс да лӧсьӧдіс училищенымӧс 1992–1994 воясӧ социально-экономическӧя сӧвмӧдан план.
Сійӧ лоӧ ПТУ да лесопромышленнӧй комплекс костын аслыссяма договорӧн.
Водзвыв сёрнитчӧм бӧрын ми дасьтам предприятиелы колана рабочӧйясӧс, а сійӧ миянлы отсалӧ сьӧмӧн ёнмӧдны учебно-материальнӧй база.
Сыктывкарскӧй ЛПК-са велӧдчан центрлӧн сметаын таво кежлӧ та вылӧ урчитӧма 300 тысяча шайт.
Сё тысячасӧ вуджӧдісны нин миян тшӧт вылӧ, да народнӧй образование министерстволӧн учебнӧй коллектор пыр сувтӧдім сы вылӧ электротехника кабинетӧ выль оборудование.
Лесопромышленнӧй комплекс босьтӧ ас вылас тшӧтш и сэтшӧм ыджыд рӧскод, мед нуӧдны ПТУ-ын быд вося да капитальнӧй ремонт, выльмӧдны да паськӧдны училищесӧ.
А миян инженерно-педагогическӧй коллектив татшӧм тӧжд вылӧ воча кыв пыдди и водзӧ кутас сетны бур тӧдӧмлунъяс тані велӧдчысь том йӧзлы.
Сы вылӧ видзӧдтӧг, мый удждоныс абу зэв ыджыд, производственнӧй велӧдӧм кузя мастерлӧн, шуам, 4–5 тысяча шайт — квалифицируйтӧм рабочӧйлӧн ЛПК-ын кык та мында.
Миян коллективын абу этша сэтшӧм преподавательыс да мастерыс, кодлысь бур уджсӧ вылӧ донъяліс общественность да государство.
Налысь старанньӧсӧ пасйӧма орденъясӧн, Российскӧй Федерацияысь профтехобразованиеса заслуженнӧй мастер, Коми Республикаысь школаса заслуженнӧй учитель нимъясӧн.
На лыдын Г. И. Чугаев, Н. Ф. Калюгина, А. М. Старикова, В. В. Тюлюбаев, М. Е. Данилова да мукӧд.
Бур киподтуя, специальнӧй да общеобразовательнӧй тӧдӧмлунъяса аскиа рабочӧйясӧс со кымын во нин найӧ дасьтӧны 15 номера ПТУ-ын.
Ачым ме 21 во жӧ нин тайӧ училищеас, а таӧдз уджавлі плӧтник-бетонщикӧн, служиті армияын.
Вологодскӧй политехническӧй институт заочнӧя помалӧм бӧрын кык во уджалі старшӧй преподавательӧн Мозамбик Народнӧй Республикаын, велӧді Бейра карса ПТУ-ын электротехника.
Локтан велӧдчан вося первой курс вылӧ, чайта, велӧдчысь чукӧрмас, заявлениеяс кутісны воавны школьнӧй занятиеяс помасьӧм бӧрын пыр жӧ.
Воддза опыт серти тӧда, мый ӧткымын профессияӧ велӧдчыны окотитысьыс лоӧ унджык сыысь, мыйта колӧ группаас.
Но кутшӧмсюрӧ профессияа выпускникъяс оз зэв нин ковны ЛПК-лы, сьӧкыд лоӧ найӧс вӧзйыны Эжвинскӧй районса мукӧд предприятиеӧ.
Неважӧн республикаысь удж да народнӧй образование кузя министерствояслӧн ӧтувъя комиссия нуӧдіс училищелы аттестация.
Сылӧн кывкӧртӧд серти миян эм став позянлуныс, медым сетны выль специальность удж воштӧм йӧзлы.
Локтан восянь кӧсъям восьтыны сідзжӧ мынтысян курсъяс верстьӧ йӧзлы, медвойдӧр мужичӧйяслы.
Мед ставсӧ сяммисны вӧчны асьныс гортаныс, пример вылӧ, электричество кузя, коммунальнӧй службаӧ шыасьлытӧг.
А сёрнитны кӧ рынок йылысь, сэтчӧ пырны ми заводитім куим во сайын на, кор босьтчим лэдзны слесарнӧй верстакъяс да тӧчитчан станокъяс.
Токарнӧй, сваритчан да электротехническӧй удж вӧчысь велӧдчысьяслы мынтам государственнӧй расценка серти дзоньнас нажӧвитӧм деньгасӧ.
Иналӧм продукциясьыс прибыльсӧ рӧскодуйтам выль оборудование ньӧбӧм, велӧдчысьясӧс социальнӧя дорйӧм вылӧ.
Быран выйын лоины коми йӧз и коми кыв, и со неважӧн республикаса Верховнӧй Сӧвет примитіс государственнӧй кывъяс йылысь закон.
Кык во сайын на ми пыртім асланым учебнӧй программаӧ коми кыв, история да культура велӧдан мог.
Ог жалитӧй сьӧм велӧдчысьясӧс Сыктывкарса музейясӧ да театръясӧ новлӧдлӧм вылӧ, тшӧкыда аддзысьлам коми гижысьяскӧд.
Коми кыв лоӧ пыртӧма училищелӧн велӧдчан планӧ мукӧд общеобразовательнӧй предмет моз жӧ.
Мукӧд сёрниа миян выпускникъяс водзӧ вылӧ кӧть неуна кутасны тӧдны национальнӧй кыв, история да культура республикалысь, кӧні найӧ олӧны.
Ме лыддя, мый и тайӧ быть колӧ налы, медым лоны бур рабочӧйясӧн.
А. ВАХНИН.
Эжвинскӧй р.

#Коми_му_1992-08-13
ЛОАС НЕМЕЦКӦЙ ШКОЛА
Неважӧн «Октябрь» кинотеатрын чукӧртчылісны Сыктывкарын олысь немецъяс.
Налӧн котырыс шусьӧ «Возрождение».
Сёрнитанторйыс кызвыннас вӧлі Коми Республикаса столицаын медводдза немецкӧй национальнӧй школа восьтӧм йылысь.
Собрание вылын шуисны, мый сійӧ лоӧ Сыктывкарса ӧти детсадйын (Орджоникидзе улича вылын), бӧрынджык, кор лоӧ позянлун, вуджасны бурджык стрӧйбаӧ.
Первойсӧ лоас куим класс, но водзӧ мӧвпалӧны, мый школаас кутасны велӧдны дас во.
Классъясыс ичӧтӧсь, 15–17 мортӧн.
Велӧдчӧмысь кутасны босьтны сьӧм.
Нёль четверть пыдди лоӧ квайт: синӧны ёнджыка Германияын велӧдан системалань.
И со нӧшта мый.
Школаӧ позьӧ пырны оз сӧмын немецъяслы, но и мукӧд национальностя челядьлы, коді кӧсйӧ.
Но ӧти сёрнитысь век жӧ казьтыштіс, бурджык пӧ, сэн кӧ кутас велӧдчыны Губер либӧ Штраллер, а оз Иванов либӧ Петров.
Мортсӧ позьӧ гӧгӧрвоны — немецъяс сідз жӧ кӧсйӧны ловзьӧдны чужан кывсӧ медвойдӧр ас йӧз пӧвстын.
Ӧд и тайӧ собрание вылас сёрнитісны рочӧн.
Школаын став предметыс лоӧ немецкӧй вылын.
Велӧдысьяссӧ и велӧдчысьяссӧ кутасны босьтны бӧрйысьӧмӧн.
Дерт, медводз найӧс, кодыс кывсӧ тӧдӧны.
«Возрождение» котырлӧн собрание вылын сёрнитісны сідз жӧ, мый воӧмаӧсь ӧти кывйӧ «Вечерний Сыктывкар» газетса войтыркӧд, медым тӧлысьнас ӧтчыд кыв лист бокын (августсянь нин) сетны обществолысь материалъяс.
Ӧти лист бокас гижӧдъяс лоӧны рочӧн, мӧдас — немецкӧй кыв вылын.
Мый ме кӧсъя медбӧрын шуны.
Ошкыны колӧ йӧзсӧ, кодъяс ловзьӧдӧны чужан кывсӧ, а сы пыр и культурасӧ.
«Возрождение» уджалӧ, кӧть и сьӧкыдлуныс, пасйисны тайӧс чукӧртчылігас, абу этша.
Казьтышта, мый немецыс Сыктывкарын 3 сюрс, комиыс — 80 сюрс.
Но немецъяслы регыд воссяс национальнӧй школа, эм бур организация, карса газетын пельӧс.
А комилӧн тайӧ абу.
Шуанныд, эмӧсь коми национальнӧй гимназияяс?
Но колӧ веськыда шуны, найӧ абу тырвыйӧ национальнӧйӧсь — предметъяссӧ велӧдӧны рочӧн, сэні комиыд иностраннӧй кыв, ичиньводз кыв быттьӧ, сійӧ, кыссьӧ медбӧрын.
Тайӧ ставыс петкӧдлӧ — Сыктывкарса немецъяс, да и мукӧд сёрниа войтыр, асьнысӧ пыдди пуктӧны, тӧждысьӧны чужан кыв вӧснаыс.
Комияс йылысь тайӧс шуны некыдз оз позь.
В. САЖИН.

#Коми_му_1992-08-13
АСЛЫНЫМ ОЗ КОВ ЛИЧӦДЧЫНЫ
Пыдди пуктана редакция!
Тіян газетысь тӧдмалі Сыктывкарын инвалидъяслӧн ордйысьӧм йылысь.
Котралӧмаӧсь, чеччалӧмаӧсь, йӧткалӧмаӧсь ядро.
Тайӧ, кыв шутӧг, зэв бур.
Но ӧд эм нӧшта уна-уна морт, кодъяс тшӧтш оз вермыны ошйысьны дзоньвидзалуннас.
Сёрниыс олӧма войтыр йылысь.
Налы ӧні, буди, медсьӧкыд овнысӧ.
Пенсияныс ичӧт, тшӧкыда лоӧ вунӧдны яя, йӧла, чериа вӧлӧга йылысь.
Омӧля сёйигад ми регыд ставным кулалам.
Ме думысь, отсавны тайӧ сьӧкыд кадас вермас сӧмын спорт, физкультура.
Буретш сійӧ пальӧдас шог мӧвпъясысь, видзас нервъяс, вир-яйлы сетас содтӧд вын, медым омӧля сёйигӧн водзӧ эз слабмы здоровьеным.
Физкультуракӧд ёртасьӧм вылӧ колӧ ышӧдантор.
Мед сыӧн лоасны арлыда йӧз костын ордйысьӧмъяс.
Рубеж сайын тадзисӧ важӧн нин вӧчсьӧ, и сэні некод оз шензьы, кор аддзӧ спортивнӧй паськӧма олӧма йӧзӧс.
Ордйысьӧны 30 арӧссянь 90–95 арӧсӧдз, эмӧсь асланыс чемпионъяс, рекордсменъяс.
Некымын во сайын вӧліны ордйысьӧмъясыс и миян, мунісны найӧ СССР-са спортсмен-ветеранъяс костын.
Шуам, нывбабаяслы вӧлі марафон, семиборье, чеччалӧм, мӧлӧт шыблалӧм.
Тадзи жӧ мужичӧйяслы.
Налы вӧлі десятиборье.
Ветымын арӧсысь гырысьджыкъяслы коліс ордйысьны этшаджык.
Быдӧн вермис видлыны ассьыс вынсӧ.
А мыйла Коми Республикаын аслыным оз позь котыртны татшӧмсӧ.
Да, марафон вӧлі, но ӧд ылӧ оз быдӧн вермы котӧртны сійӧс дай колана кӧмыс оз сюр.
А вот чеччыштны сы вылнаӧ либӧ ылнаӧ, шыбитны диск, ядро, котӧртны метр сё-кыкӧс вермасны унаӧн, весиг 70 арӧсаяс.
Том кадӧ ачым вермылі десятиборье кузя Коми Республикаса первенствоын, ӧнӧдз ветлывла стадион вылӧ.
Омӧль, мый котралан ордымъяссӧ вевттьӧма асфальтӧн, некӧн чеччавны.
60-ӧд воясын мӧд ног вӧлі.
Ме кыдзкӧ ӧткодявлі ассьым вын-эбӧсӧс накӧд, кодъяс ордйысьлісны ветеранъяслӧн СССР-са первенство дырйи.
Кольччылі кӧ, эг ёна.
А ӧд сэтчӧ чукӧртчывлісны спортса вӧвлӧм мастеръяс, СССР-са, мирса да олимпиадаясса вӧвлӧм чемпионъяс.
А налы вын-эбӧснысӧ чӧжӧм вылӧ позянлунъясыс ми серти бурджыкӧсь вӧліны.
Ачым жӧ вермывлі сӧмын улича вылын.
1989–1990 воясся тӧлын кутшӧмакӧ эновтчылі спортсьыс.
А тулыснас нывбабалы арталӧм диск шыбитігӧн вӧрзис пельпомӧй.
Ӧнӧдз дойыс петкӧдчывлӧ.
А ставсьыс мыжа ачым, личӧдчылі.
Со и слабми.
Неважӧн волі Зеленечӧ.
Котралі ю берегӧдыс Чукачой грездӧдз, кӧть эськӧ та ылнасӧ некор эг радейтлы.
Но казялі, мый ёнмышті,
Кокъясын содіс эбӧсыс.
А мый мешайтӧ арлыда жӧ мукӧд войтырлы?
Ӧд здоровьеыд кӧ оз ло и олӧмыслы он ло рад.
Мыйла чуксала котравны?
Да сы вӧсна, мый оз ковны стадионъяс, мукӧд спортивнӧй сооружение.
Котравны позьӧ быдлаын, тӧлын кӧть гожӧмын, тулысын кӧть арын.
А лоан кӧ пелькӧн, онджык мӧд повны усьӧмысь, вильдӧмысь.
Тайӧс тшӧтш казялі ас серти.
А кымын миян сэтшӧм мортыс, кодъяс усьӧмысь полӧм вӧснаыс ветлӧдлӧны вывті нин видзчысьӧмӧн, тшӧкыда сӧмын та йылысь и думайтӧны, а тӧлкыс, кыдзи тыдовтчӧ, этша.
А тэ кӧ пельк, винёв, олӧмыд мичаджыкӧн мӧдас кажитчыны.
Г. МАКСИМОВ, пенсионер.
Сосногорск кар.

#Коми_му_1992-08-13
РОЧАСЬӦНЫ...
Лыдди «Весиг оз эскыссьы, мый ола Коми муын» корреспонденция да эг вермы не гижыштны газетад.
Менӧ дивӧ жӧ босьтӧ, мый коми интеллигенция оз велӧд ас кывйӧн сёрнитны челядьсӧ.
Ме ветлывла тшӧкыда Морово деревняӧ.
Сэні олӧма йӧз сӧмын.
Челядьыс налӧн карын олӧны, либӧ Выльгортын.
Локтасны пӧль-пӧчсӧ видлыны да рочасьӧны, коми кыв оз сетлыны.
Ок кутшӧма ме скӧрмыла сэки.
Весиг мӧссӧ картаас йӧртігӧн рочасьӧны: «Иди корова домой!»
Меным яндзим сыысь, мый коми йӧз асьныс оз пыдди пуктыны чужан кывнысӧ.
Ме ачым джын олӧмсӧ вӧлі рочын, но эг тай вунӧд комисӧ.
Весиг фронт вылын коми морткӧд кӧ орччӧн лолім, рӧднӧй сёрниыс вӧлі кыпӧдӧ ловтӧ, шонтӧ сьӧлӧмтӧ.
Меным зэв яндзим, мый мекӧд орччӧн, вит судта керкаад уна тай патераыд, олӧны сы мында коми йӧз, но челядьтӧ оз велӧдны ас кывйӧ.
И таысь зэв обиднӧ.
Со и думыштлӧй, кутшӧм аскиа луныс коми войтырлӧн?
А. Д.
Сыктывкар.

#Коми_му_1992-08-13
МЫЙ АДДЗАМ БИРЖАЫСЬ
Во первой джынйын Коми республиканскӧй да Воркутаса региональнӧй тӧварнӧй биржаяс ньӧбасисны-вузасисны 106 пӧрйӧ.
Та дырйи лои вӧчӧмӧ 518 сделка, кыкнан биржаыслӧн ӧтлаын бергӧдчис 1,2 миллиард шайт.
Ньӧбасьӧм-вузасьӧмыс кутіс мунны вель тшӧкыда.
Но клиентъяс абу нин воддза кодь активнӧйӧсь, сделкаыс овлӧ этшаджык.
Тадзи артмӧ предприятиеяслӧн финансӧвӧй сьӧкыдлунъяс да биржаяслӧн специализируйтчӧм вӧсна.
Кольӧм во йӧзлы колана тӧварыс (ТНП) став продукцияас вӧлі 60 процент сайӧ, а таво коймӧд пайсьыс этшаджык лоӧ.
43 процент ТНП-ыс — алкогольнӧй юантор, 22 процентыс — культурно-бытӧвӧй тӧвар.
Воркутинскӧй региональнӧй биржаын 19 процентыс — видз-му овмӧсса продукция да 32 процент — промышленностьӧн лэдзӧм прӧдукта.
Производственно-техническӧй продукцияысь Коми ТБ-ын 56 процентсӧ ньӧбӧны-вузалӧны стрӧитчан материал, Воркутинскӧй РБ-ын — из шом.

#Коми_му_1992-08-13
«ДОНА ГӦСТЯ»
Пыдди пуктана «Коми му» газетын уджалысь войтыр!
Зэв нин важысянь судзӧда да лыддя тіянлысь газеттӧ.
Пӧчӧн шуысьяслы, 6 арӧса Дималы да 4 арӧса Ванялы, лыдди земляклысь, В. Лодыгинлысь, челядьлы кывбуръяс.
«Гӧстя» кывбур бӧрын охота лои гижыштны Лодыгинлӧн гижӧдӧ воча кывъяс.
Тӧда, мый эз дзиксӧ артмы, но надейтча, лӧсьӧдыштанныд да лэдзанныд «Коми муын».
Олам Скӧрӧдум сиктын, каникулъяс дырйи миянӧс видлыны волывлӧ Ярашъю посёлокысь 11 арӧса нывка Люба.
Зэв нин сійӧ зіль да тӧлка, быдлаӧ сибалысь, нинӧм ог и тшӧкты вӧчны, ачыс ставсӧ гӧгӧрвоӧ да старайтчӧ отсавны быд ногыс.
Мӧстӧ луд вылад вӧтлас, турунтӧ куртны миянкӧд мунас (сылы кодь дженьыдик воропа куран нин лӧсьӧдім), пӧчӧн шуысьястӧ видзӧ и пывсянад пывсьӧдас, чышкысьӧм да мыськасьӧм йылысь сёрни нин абу, ставсӧ зэв сӧстӧма вӧчӧ.
Весиг здук прӧстӧсӧ оз ов.
Дима да Ваня зэв жӧ ёна Любаӧс радейтӧны.
Любушыс пӧ оз на кӧсйы волыны, юасьӧны менсьым.
Ӧні воліс да вежон оліс, ёна и кокньӧдіс-отсасис меным, мӧд группаа инвалидлы, ёна и лӧсяліс отсасьӧмыд.
Зэв ёна кӧсъя мыйкӧ буртор вӧчны шань нылыслы.
Ньӧбны гӧснеч ог вермы, пенсияӧс май шӧрсянь нин эз сетлыны, со и думышті гижны кывбур, мед тайӧ лоӧ Любушлы миянсянь козин.
Мед лыддяс.
Ӧти мортӧн унджык лоис —
Миян сиктӧ нывка воис.
Нимыс сылӧн Люба,
Быдлаӧ тай киыс лыбӧ.
Пыртӧ пестӧ, вайӧ ватӧ,
Мичаа зэв тасьті мыськӧ.
Он и тӧдлы, джоджтӧ чышкӧ.
Тэрыба зэв пывсян ломтӧ,
Димӧс, Ваньӧс корӧсялӧ.
Тушаыс ӧд абу-й ыджыд.
Ачыс зэв на нэриник.
Уна абу сылы арӧс,
Дас ӧтиыс юньын тырис.
Лӧддзысь оз пов, номйысь оз пов.
Тшӧктынысӧ ёна-й оз ков.
Оз дышӧдчы, вӧрӧ кайӧ.
Чӧд ли, оз ли пӧчлы вайӧ.
Куран босьтас, кинас ӧвтчӧ,
Коса бердӧ зіля босьтчӧ.
Нимкодясьӧ сэні пӧчӧ —
Нылыс тайӧ быдтор вӧчӧ.
Димлы, Ваньлы сідзжӧ любӧ,
Частӧджыка волы, Люба,
Гӧститнытӧ миян сиктӧ,
Видлынытӧ муса пӧчтӧ.
Ог тӧд, мый артмис, но эн шыбитӧй, вӧчӧй буртор, лӧсьӧдышталӧй да печатайтӧй газетаныд, кутам виччысьны пӧчӧн шуысьяскӧд.
Августын Люба Демина бара кӧсйӧ волыны.
Кутшӧм сылы лоӧ нимкодь, ас йывсьыс кӧ аддзас кывбурсӧ.
Ме ӧд абу и пӧч, прӧстӧ тётя Ида, но кывбурас гижи пӧчӧн.
Оз дӧзмы, зэв ӧд шань Любушыс.
Мый артмис, гижӧй газетаныд, мед тшӧтшъя ёртъясыс лыддьӧны, велӧдысьяс, вокыс да мам-батьыс.
Водзвыв аттьӧала тіянӧс, газетын уджалысьясӧс.
Ставныдлы — кузь нэм да бур шуд!
ЁГОР ИДА.
Кулӧмдін р.

#Коми_му_1992-08-13
ВУДЖИС МАМСЯНЬ
Пыдди пуктана «Коми му» газетлӧн редакция!
Талун воис письмӧ, кӧні Дзолльын олысь Андрей Васильевич Логинов юасьӧ менсьым гортса адрес, кыдзи бурдӧдчан быдмӧгъяслысь вынъяссӧ тӧдысь мортлысь.
Ме абу гуся морт и ог кӧсйы дзебсясьны.
Ола Сыктывкарын, Чкалов нима улича вылын.
Менам пӧльлӧн батьыс Московскӧй княжествоысь манак Мокей тӧдӧ, вӧлӧм, бурдӧдчан быдмӧгъяслысь вынъяссӧ, и сійӧс дас квайт арӧсӧн вайӧмаӧсь Эжва ю веськыдла берег бокас стрӧитны Ульянаса манастыр.
Быдмӧгъясысь вӧчӧм препаратъясӧн сійӧ бурдӧдалӧма манастырсӧ стрӧитысьясӧс и сы гӧгӧрса сиктъясысь да грездъясысь олысьясӧс.
Ассьыс тӧдӧмлунъяссӧ сетӧма менам пӧльлы, кодлы бӧрыннас йӧз сетӧмаӧсь Мӧкей Ёгор прӧзвище.
И вот сійӧ кувтӧдзыс бурдӧдчан быдмӧгъяс вынъясӧн тӧдмӧдӧма менсьым мамӧс.
И, кыдзи овлӧ быд семьяын, мамӧ пыр сьӧрсьыс менӧ ичӧтсянь босьтліс вӧрӧ да лудъяс вылӧ вотны дзоридзьяс да быдмӧгъяслысь коръяссӧ, а корсюрӧ и перъявлім вужъяссӧ.
Мамӧ менам эз вӧв шева сеталысь ни тшыкӧдчысь.
Сійӧ быдмӧгъясысь вӧчӧм препаратъясӧн отсаліс висьысь мортлы бурдны да сувтны кок йылас.
Ёна сійӧ отсаліс война дырйи вайлӧм йӧзлы.
А кор ме сійӧс нуи шахтаын уджалігӧн Кизел карӧ, сійӧ вӧлі быд лунъя отсасьысьӧн шахтнӧй медпунктын.
И шахтёръяс зэв ёна сійӧс пыдди пуктылісны.
Эжваӧ локтӧм бӧрын менам мам эз вермы овны прӧстӧ, аддзыліс ӧти кыв строительяскӧд и кыдз мый вермис отсаліс висьысь мортлы.
Кулан лунъяс водзвылас сійӧ меным сетіс дӧраӧ гартӧм тубрас да шуис: «Пиӧ, зэв сюся лыддьы менсьым лёк нога гижӧдъясӧс и вӧч сідз, мед эз кольны гусьӧн пӧльыдлӧн тӧданторъясыс».
А сэні вӧліны быдмӧгъяслӧн нимъяс, рецептъяс.
Ме тайӧ гижӧдъяс сертиыс гижи ки помысь сё кызь сизим лист бок рочӧн да ысті СССР-са Главнӧй аптечнӧй управлениеӧ рецензируйтӧм могысь.
1991 вося апрель тӧлысьӧ воис книга лэдзӧм вылӧ бур воча кыв.
Ме шыӧдчи сэкся Коми Госкомиздатӧ, кысянь В. И. Гуцалюк менсьым корис 1.000 шайт, медым печатайтны книга.
А кысь нӧ инвалид мортлы сійӧ сьӧмыс?
Ковмис корсьны спонсорӧс, но сійӧ менӧ пӧръяліс.
Но ӧд кӧсйыси мамлы, мый отсала йӧзлы!
Ӧні шыӧдчи печать кузя министр А. П. Юдин дорӧ.
Мыйӧн водзӧ помасяс, ог на тӧд.
Письмӧ дорӧ содта некымын пример.
Со мый позьӧ чукӧртны август-сентябрь тӧлысьясӧ.
Ош сэтӧр (бузина) быдмӧ вӧрын, сьӧд туся кустъясӧн, культивизируйтсьӧ дачаясын, скверъясын, паркъясын.
Зэв тшӧкыда позьӧ аддзыны туй да потшӧс бокъясысь, эндӧм либӧ эновтӧм муяс вылысь.
Бурдӧдчӧм могысь чукӧртӧны тулыснас май-июньын дзоридзьяссӧ, косьтӧны вевт улын.
Сьӧд тусьяссӧ (гӧрд тусьясыс — яд!) вотӧны август помас либӧ сентябрын кисьмӧм бӧрас.
Косьтӧны паччӧр вылын шоныд местаын.
10 грамм косьтӧм дзоридзсӧ заваритӧны стӧкан пуан ваӧн и дзикӧдз заваритчӧм бӧрас сысъялӧны.
Кӧдзалӧм бӧрас юӧны ыджыд паньӧн 3–4-ысь луннас пӧсь пычкӧм могысь.
Позьӧ и вом пытшкӧс да горш пыкталігӧн тайӧ ванас пожъявны вом пытштӧ да горштӧ.
Зэв бура тайӧ ваыс пытшкӧссьыд вӧтлӧ кудзтӧ.
Ош сэтӧр кырсьысь да му пытшкысь перйӧм вужъясысь вӧчны позьӧ пузьӧдӧм ва.
10 г косьтӧм да посньӧдлӧм кырсь либӧ вуж пузьӧдӧны 10–15 минут стӧкан ваын, сысъялӧны и юӧны сёян паньӧн куимысь лун, водянка дырйи либӧ вӧрк висигӧн, а сідз жӧ ревматизм да невралгия дырйи.
Туся пу (можжевельник).
Быдмӧ вӧрын, вӧр ді бокъясын.
Эмӧсь ёль да нюр бокъясын.
Бурдӧдчӧм могысь август-сентябрь тӧлысьясын вотӧны тусьяссӧ и косьтӧны вевт улын либӧ шоныдінын.
Сійӧ вӧтлӧ ас пытшсьыд кудз, юны позьӧ и кор ёна кызӧдӧ, бурмӧдӧ аппетит, дугӧдӧ кынӧм висьӧм (бурмӧдӧ уджсӧ желудоклысь и сювъяслысь).
Та могысь босьтӧны ӧти ыджыд пань тыр косьтӧм и посньӧдлӧм тусьяссӧ, кисьтӧны 0,5 литр мында пӧсь пуан ваӧн, кӧдзӧдӧм бӧрас сысъялӧны и юӧны ӧти паньӧн 3–4-ысь луннас.
П. ЛИПИН.

#Коми_му_1992-08-13
ОМӦЛЯ ТӦДАМ
Пыдди пуктана редакция!
Ӧні эськӧ восьсӧн кутім сёрнитны, гӧгӧр пӧ гласность да демократия.
Збыльысь кокниджыка лолалам, кӧть и олӧмыс сьӧктаммис зэв ёна.
Но асланым Коми Республикаса веськӧдлысьяс йылысь этша на тӧдам.
Водзті бӧрйысигкежлад вӧлі депутатӧ быд кандидатлысь олан туйсӧ торъя кабалаӧ гижасны да ӧшласны, а ӧні дугдісны.
Йӧзсӧ сӧмын программанас тӧдмӧдӧны, а ас йывсьыс зэв этша юӧртӧны либӧ нинӧм оз.
Та вӧсна кора висьталыштны Коми Республикаысь Верховнӧй Сӧветса председатель Ю. А. Спиридонов йылысь.
Сійӧ кырымалӧ указъяс, вынсьӧдӧ законъяс, а унаӧн оз тӧдны, кор чужис, кӧні водзті уджавліс, кутшӧм заслугаясыс миян республика да Россия водзын.
И. ЕЛОХИН, войнаса инвалид.
Сысольскӧй р.

#Коми_му_1992-08-13
ЭЖВА КОВТЫСЫН КОМИЛӦН ОЛӦМ
Ванвисдін кадӧ Эжва ковтысын комияс олісны племяясӧн.
Татшӧмыс вӧлі нёль.
Эжва ковтыссӧ вӧлі юкӧма нёль пельӧ.
Быд котырлӧн вӧлі сӧмын сылы урчитӧм вӧр-ва.
Ӧти котыр оліс вылыс Эжва пӧлӧн, мӧд — шӧр Эжва пӧлӧн, коймӧд — улыс Эжва пӧлӧн и нёльӧд — Сыктыв вожын.
Вылыс Эжваса асьнысӧ шуисны Сер котырӧн и ӧтувъя ю вожсӧ шуисны Вывсерваӧн (Висер).
Шӧр Эжваса шусисны Ем котырӧн, а ӧтувъя ю вожнысӧ — Вывъемваӧн.
Воддза юкӧнсьыс, Вывъемсьыс, рочьяс артмӧдісны Вымь.
А комияс кыдз шулісны важысянь ем котырлӧн ваӧн, сідзи и ӧні шуӧны: Емва, Улыс Эжваса асьнысӧ шуисны Ляд котырӧн, ӧтувъя ю вожныс — Вывлядва (Виледь).
Сыктыв вожса шусисны Зин котырӧн, а налӧн ю вожныс — Вывзинва (Визин).
Быд котырлӧн вӧлі асланыс кӧрт да сов перъянін.
Ем котыр, шуам, сов босьтісны Сереговысь, а кӧрт — Сімдорысь.
Быд племялӧн оланіныс сулаліс ыджыд яг помын, вис дінын, ю дорсянь матын.
VІ–VІІІ-ӧд нэмъясӧ Эжва ковтысӧ воисны чудьяс.
Найӧ эновтісны ассьыныс важся оланінъяссӧ да корсисны выльӧс.
Чудьяслӧн вӧліны военнӧй дружинаяс.
Сэтчӧ пырисны сӧмын айясыс.
Комияс восьса яг вылын олігӧн эз виччысьны чудьяслысь тадзи воӧмсӧ да эновтісны ассьыныс оланін.
Вешйисны мӧдлаӧ.
Кутшӧмкӧ кад кежлӧ шӧйӧвошисны.
Чудьяс жӧ овмӧдчисны ставнас Эжва ковтысӧ дінсяньыс йылӧдзыс.
Недыр мысти комияс корсисны аслыныс выль оланін да вӧчисны дорйысян мылькъяс выль висъяс дінын.
Комияс шедӧдісны кынӧмпӧт вӧр-ваысь, и поводдя ёнасӧ эз вермы торкны налысь олӧмсӧ.
Чудьяслы жӧ, кодъяс вӧдитісны му-видз да гортса пемӧсъясӧс, поводдяыд вермис вайны уна лёктор.
Эз дыр, тыдалӧ, ковмы виччысьны, кор чудьяс пондісны тшыгъявны.
Налы ковмис и мукӧдлаын корсьны сёян.
Комияс ичӧтсянь велӧдісны ныв-зонмӧс лыйсьыны ньӧвйӧн, мукӧд кыйсян кимозулӧ.
Дорйысян мыльк вылын челядь, нывбабаяс, пӧрысьяс, кодъяс кутісны на кианыс ньӧввуж, вермисны асьнысӧ дорйыны.
Комияс ӧні вермисны кольлывны племянысӧ да кыйӧдчыны чудьяс бӧрся.
Чудьяс жӧ аслыныс сёян корсьны ветлісны сӧмын ыджыд вооружитчӧм котырӧн, медым дорйысьны комиясысь.
Да и ас оланінас ковмис кольны унаӧс, мед дорйысьны.
Медбӧрын, кутшӧмкӧ кадколаст мысти комияс ӧтувтчисны да виалісны чудьяслысь кызвын айяссӧ.
Нывъясӧс да том нывбабаясӧс босьтісны аслыныс гӧтырпуяс пыдди да горт гӧгӧр удж вӧчӧм могысь.
Коляс йӧзсӧ овмӧдісны ас оланінсяньыс матӧ да мыйкӧ дыра видзисны сэні.
Сэсся, тыдалӧ, чудьяс пондісны рӧдмыны да найӧс овмӧдісны ӧтувъя ю вожъяс пӧлӧн.
Сер котыр Висер пӧлӧн, Ем котыр Емва пӧлӧн, Ляд котыр Виледь пӧлӧн да Зин котыр Визин пӧлӧн.
Медым водзӧ гижӧдыс вӧлі гӧгӧрвоанаджык, колӧ мыйсюрӧ содтыштны.
Кыдзи артмисны Эжва да Вычегда нимъяс?
Кыдзи и важӧн миян пӧль-пӧчьяс, сідзи и ми ӧні олам куим эж пиын — енэж, му эж да ва эж.
Эжва ковтысса комияслы став ва эжнас вӧлі Эжва ковтыс, ковтысыс дзоньнас — кыдзи пулӧн тэчасногыс.
Эжва юыс — пуыслӧн сьӧмӧс, ва сюрӧс, став Эжва ковтысса ва эжыслӧн ва.
Ва — эж — ва.
Воддза ва-сӧ шутӧг и лоис Эжва.
Но став ваыслӧн сюрӧсӧн Эжва ю вӧлі сӧмын тайӧ ковтысса комияслы, а мукӧдлаын олысьяслы эз вермы лоны ва сюрӧсӧн — Эжваӧн.
Двина пӧлӧн олісны чудьяс, и комияс шуисны тайӧ юсӧ Чудьваӧн, а мукӧдлаын олысь комияс Эжвасӧ Вынчудьваӧн.
Вынчудьвасьыс и артмис Вычегдаыс.
Тӧдса, мый Эжва ковтысын олісны нёль котыр.
Быд котыр вӧлі юксьӧма племяяс вылӧ.
Кымын племя вӧлі быд котырын, позьӧ и колӧ тӧдмавны.
Ем котырлӧн, шуам, тӧдса вӧлі куим.
Ванвисдін кадӧ ӧти племя оліс Каръёльын.
Чудьяс воӧм бӧрын вуджисны Паля вис дінӧ, а сэсся бӧрынджык овмӧдчисны Пальсянь да Часӧдз.
Мӧд племя тайӧ каднас оліс Ванвисдінын.
Чудьяс воӧм бӧрын вуджисны От вис дінӧ, а сэсся овмӧдчисны От гӧра пасьтала.
Коймӧд племя оліс Кырсын.
Чудьяс воӧм бӧрын вуджисны Йивты вис дінӧ, а бӧрынджык вуджисны Эжва сайӧ да овмӧдчисны Айкиносянь да Межӧгӧдз.
ХІ–ХІІ нэмъясӧ ыджыд вежсьӧмъяс лоисны Сер котырлӧн.
Тайӧ кадас вылыс Эжва вылӧ воисны вогулъяс, и Сер котыр да Висер вожса чудьяс вуджисны овны Емва вожӧ.
Емва вожын Сер котырлӧн племяясӧн олӧмыс киссис.
Кутісны овны семьяясӧн.
Важысянь семьяяслӧн котыръясӧн олысь Емваса да Висерса чудьяскӧд Сер котыр вочасӧн сорласисны.
Артмисны семья котыръяслӧн общинаяс.
А сэсся дзоньнас Емваса община.
Общинаясӧн юрнуӧдысьяссӧ кутісны бӧрйыны ӧтув.
Сідз жӧ, кыдзи и Новгородын.
Важысянь видз-му да гортса пемӧсъясӧс вӧдитны велалӧм чудьяс, дерт жӧ, комияскӧд сорласьӧм бӧрын лӧсьӧдісны став Емва вожын уна видз-му да гортса пемӧсъясӧс.
Эз вош и комияслӧн нэмӧвӧйся кыйсьӧм-вӧралӧмыс.
Но медся ёна тані олӧмсӧ вежис ньӧбасьӧм-вузасьӧм.
XІV нэм шӧрын кӧ Новгород пыр на колис роч княжествояслы рытыввывса войтыркӧд ньӧбасьӧм-вузасьӧм могысь медся паськыд ӧдзӧсӧн, то Емва вож вӧлі тайӧ кадас новгородсаяслы медся паськыд ӧдзӧсӧн, асыввылын да асыв-войвылын олысь войтыркӧд мед ньӧбасьны-вузасьны.
Емва вожын вӧліны водзмӧстчысь йӧз.
Найӧ петлісны ньӧбасьны-вузасьны асыввылӧ и войвылӧ, и Из сайӧ.
Унаӧн кужисны лыддьысьны и гижны рочӧн.
Емва вожын и мукӧдлаын Эжва ковтысын нуӧдсисны ярмаркаяс.
Ыджыд ярмаркаяс, дерт жӧ, вӧліны Емдінын, ӧд тані сулаліс емвасаяслӧн святӧй кумирницаыс.
Кыдзи сійӧ артмис?
Коркӧ VІ–VІІІ нэмъясын, комияс да чудьяс костын муніс вир кисьтана тыш.
Уна чудь айӧс вӧлі виӧма.
Налӧн эньясыс вӧчисны ыджыд мыльк да сэтчӧ гуалісны ассьыныс айяссӧ.
Емваса чудьяслы тайӧ мылькйыс лоис святӧйӧн.
Кор Емва вожын Сер котыр сорласисны чудьяскӧд, тайӧ мылькйыс лоис святӧйӧн став Емва вожса йӧзлы, и найӧ сувтӧдісны сэтчӧ кумирница.
Тадзи олісны емвасаяс XІV нэм шӧрын.
Сыктыв вожса Зин котыр йылысь тӧдмалӧма зэв на этша, но мыйсюрӧ позьӧ талун нин висьтавны.
ХІІ–ХІІІ нэмъясын, кор улыс Луза вылӧ воисны рочьяс, юксисны нёль пельӧ.
Ӧтияс мунісны Пинега да Вашка вожъясӧ.
Мӧдъяс, тыдалӧ, овмӧдчисны вылыс лузасакӧд ӧтилаӧ.
Кутшӧмкӧ юкӧн колис чужанінас.
Нёльӧд юкӧныс локтіс Сыктыв вожӧ.
Сыктыв вожын важысянь нин олісны чудьяс.
Ӧні локтісны лузасаяс, мӧдджык оласнога войтыр.
Зин котырлӧн гӧрддзасисны вылыс Лузаса комияскӧд топыдджык йитӧдъяс.
XІV нэм шӧрын лоис Сыктыв вожын олӧмас аслыспӧлӧслун.
Выль вераӧ пыртчысьяслӧн Емдінӧдз ӧдйӧ кайӧмыс петкӧдлӧ, мый Ляд котыр XІV нэм шӧрын олісны нин семьяяслӧн котыръясӧн.
Уна сё во чӧж Двина пӧлӧнса чудьяскӧд орччӧн олігӧн, тыдалӧ, улыс Эжваса комияслӧн видзӧдласъяс вежласисны.
Налӧн оласногыс ӧткодьджык вӧлі емвасакӧд.
XIV нэм шӧрӧдз гырысь вежсьӧмъястӧг олісны сӧмын ем котырлӧн куим племя.
Ӧта-мӧд костас медся топыд йитӧдъяса тайӧ куим племяыс кутісны ас костаныс шӧр Эжва пӧлӧнса вӧр-васӧ Яренсксянь да Часӧдз.
Став Эжва ковтысын гырысь вежсьӧмъяс вермисны лоны сӧмын емвасаяслӧн да Ем котырлӧн ӧтув сюрталіг-мурталігӧн.
XІV нэмлӧн первой джынйын Москваса князь Иван Калита ордаса ханъяс водзын суклясьӧмӧн да налӧн войска отсӧгӧн пыр водзӧ сывъяліс-куштіс Москва гӧгӧрса княжествояслысь озырлунсӧ.
Медым кутны ас киас Великокняжескӧй ярлык да кольны сійӧс аслас пиянлы, пыр унджык озырлун колӧ вӧлі нуны ордаӧ.
Ханъяс отсӧгӧн Иван Калита мырддис комияслысь дань босьтӧм вылӧ новгородсаяслысь ярлыксӧ.
Но новгородсаяс тӧдісны: куш дань босьтӧмыд оз вермы озырмӧдны.
Тайӧс петкӧдліс Россиялӧн историяыс.
Новгородса купечьяслы медся ыджыд озырлуныс воис ньӧбасьӧм-вузасьӧмӧн.
Эжва ковтыс пыр исковтіс Новгородлань озырлуныс эз сӧмын татчӧс комияслӧн, но и асыв-войвывса мукӧд войтырлӧн.
Москва зілис веськӧдны тайӧ озырлунсӧ асланьыс.
Новгород эз вермы веськыда сувтны Москвалы паныд, сы вӧсна мый Москва мыджсис ордаса ханъяс вылӧ.
Г. ПИПУНЫРОВ.
Усть-Вымскӧй р.
(Водзӧ лоӧ на.)

#Коми_му_1992-08-13
КОР ОШКӦМӦН, КОР ВИДӦМӦН
Быдтысигӧн бать-мам, мукӧд верстьӧ войтыр нэмъяс чӧж велӧдлісны челядьӧс, висьтавлісны, мый бурыс да мый лёкыс, мый позьӧ вӧчны, а мый оз.
Быд народлӧн бур да лёк вылас вӧлі аслас видзӧдлас.
Та серти тэчсьыліс бур либӧ лёк мортӧн шуӧмыс.
Уна народлӧн видзӧдласыс вӧлі ӧткодь кымын.
Верстьӧяс та серти либӧ ошкывлісны челядьсӧ, либӧ видлісны, ыждавлісны, корсюрӧ нӧйтлісны.
А кутшӧм вӧлі коми йӧзлӧн бур морт вылас видзӧдласыс, и мый вежсис бӧръя дас вояснас?
Та вылӧ вочавидзны отсалӧны кывъяс, шусьӧгъяс, кодъяс эмӧсь коми сёрниын.
Ичӧт челядьӧс коми семьяын ёна радейтлісны, лелькуйтлісны.
Та вылӧ индӧ уна кыв, кодъяс висьталӧны кага быдмӧм, сійӧс донъялӧм йылысь: «нёньпом кага», «кок вылӧ сувтысь», «кока кага», «кокӧн ветлысь кага», «сёрнитысь», «висьтасян кага».
Найӧс, кодъяс дыр эз сувтлыны кок вылас, шулісны «седунӧн».
Кага видзысьӧс медалігӧн висьтавлісны, кутшӧм челядь бӧрся ковмас видзӧдны: «оз нин киӧ кай», «кока кага».
Ичӧт дырйиыс челядьсӧ донъявлісны сы серти, мый нин сійӧ кужӧ да вермӧ вӧчны.
Быдмыштӧм челядьӧс донъявлісны нин вӧчӧм сертиыс: «чугун дорӧ матыстчӧ да ас кинас картупель босьтӧ», «ачыс кӧмасьӧ-пасьтасьӧ, пань кутӧ, пукалӧ пызан сайын, отсалӧ мамыслы весавны пуӧм картупель» да с. в.
Арлыд содӧмкӧд тшӧтш паськалӧ и быть вӧчны кужӧмыс да вӧчӧмыс.
Медым йӧз син водзын лоны нин зонмӧн, 17–18 арӧсӧн колӧ вӧлі вермыны вӧдитчыны пищальӧн, кужны вӧравны, тӧдны батьыслысь лэч туйсӧ, ытшкыны, чӧвтны, дӧзьӧритны вӧлӧс.
А 16–17 арӧса ныв мед вермис нин пӧжасьны, пусьыны, кыны кепысь, вӧчны ку, вурны паськӧм, кӧм.
Тайӧс кӧ ныв-зон эз кужлыны вӧчны, сиктсаясыс найӧс пыдди эз пуктывны, эз лыддьывны верстяммысь йӧзӧн.
Но ошкылісны киподтуя, уджач том йӧзӧс: «жӧник пу нин», «жӧник нин», «мужичӧй нин тэ», «моньпу», «эньпу», «гӧтрасьны нин позьӧ».
Тадзи ышӧдлісны бурджыка да унджык вӧчӧм вылӧ.
Сэк жӧ сетлісны тӧдны, мый олӧмас верӧсӧн ли гӧтырӧн лоигӧн уна ковмас уджавны, кыв кутны аслас семья да пӧрысьмӧм бать-мам вӧснаыс.
Та йылысь бура висьталӧны «миян вердысь» кывъяс.
Олӧма коми йӧзкӧд сёрнитӧм бӧрын тыдовтчӧ, мый челядьӧс ошкан, видан да донъялан медуна шусьӧг йитчӧма уджкӧд.
Тшӧкыда янӧдӧны дышъясӧс: «дыш пон», «дыш Парпонь», «дыш лов», «дышкур», «дышпу», «дыш ныв», «дышлоддя», «дышвежӧм», «дыш Гурдей», «дышкодь», «дышрутей», «дышкер» да с. в.
Кужтӧмъясӧс: «кын ки», «крукыль ки», «розя ки», «няр ки», «пуӧм ки»...
И ошкӧны-ышӧдӧны: «зарни ки», «зарни кипома», «зарни чунь», «зарни чуньпом», «пельк ки», «зарни чунь помсьыс киссьӧ», «гыж пыр лэдзӧ» (тадзи шулісны лӧсьыда печкысь ныв йылысь).
Визув, инас ӧшйытӧм челядьӧс донъялан кывйыс сідз жӧ абу этша.
Но ӧти и сійӧ жӧ шусьӧгыс разнӧй арлыда челядьлы гӧгӧрвосьыліс эз ӧткодя.
Ӧти пӧрйӧ кыдзи ошкӧм, мӧдысь нин кыдзи ӧлӧдӧм, весиг пинялӧм: «бордтӧм лэбач», «вабергач», «дурпоп», «биа ныв», «юр босьтысь», «пель вундысь», «куим юра», «дожӧр юр» да с. в.
Ньӧжмыд, рам, полысь кагаӧс вермисны шуны: «ва кукань», «раминик», «шырпи», «кӧч сьӧлӧм», «нямӧд»...
Олӧма йӧз висьталӧм серти, збой челядьӧс пыдди пуктылісны семьяас, но налы медуна и шедлывліс ӧлӧдӧмысь, ньӧръялӧмысь, петшӧралӧмысь.
Рам челядь вылӧ видзӧдісны веськодьпырысьджык, жалитлісны, мый налы сьӧкыд лоӧ олӧмас.
Лыддьыссьыліс, збой челядьысь быдмас уджач морт, а рамысь — нэр, ляб, кужтӧм.
Збойӧн быдмысь челядь вӧсна полісны, мый верстяммӧм бӧрас татшӧмӧн жӧ лоасны.
Ичӧт дырйиыс кӧ шмонитӧмӧн шулывлісны «лешак», «вир юысь», «юртӧм петук», то ар кӧкъямысаӧс нин ӧлӧдӧмӧн, дӧзмӧмӧн.
Сэк жӧ эз ӧткодя донъявлыны нывкаӧс либӧ зонкаӧс.
Нывкаяс ворсӧмӧ верстьӧяс этша сюйсьылісны, мед пӧ быдмасны писькӧс да ас кежысь овны кужысь аньясӧн.
Шуам, быдлаын ворслісны «чомйӧн».
Вӧчлісны сійӧс нывкаяс асьныс либӧ гырысьяс отсӧгӧн.
Сэні найӧ вӧліны нин тыр кӧзяйкаясӧн, «пусисны-пӧжасисны», «идрасисны-пелькӧдчисны», ворсісны аканьӧн.
Рам да яндысьысь челядьӧс кӧ жалитлісны, корсюрӧ шмонитлывлісны накӧд, то бӧрдысьясӧс, нязгысьясӧс да дузъялысьясӧс эз радейтлыны, тшӧкыда серавлісны на вылын: «нярбаля», «киля», «кузь ныр».
Ас кодь тшӧтшъяясыс век дасьӧсь вӧлі дӧзмӧдны найӧс, эльтны: «рака, рака, рака шой», «бӧрдысь пома, паськыд вома».
Быдмигчӧжыс челядьӧс верстьӧяс донъявлісны, ошкывлісны либӧ видлісны сы серти, кутшӧмӧн аддзылісны быдтассӧ: сюсьӧн али бӧбӧн, дзоньвидзаӧн али жебӧн, сӧстӧмӧн али зырымаӧн, порсь кодьӧн.
Тшӧкыда зэв йитлісны удж вӧчны кужӧмкӧд да вӧчӧмкӧд.
Сюсь кывйӧн вӧдитчигӧн сы улын гӧгӧрвосьыліс эз сэтшӧма вежӧр, кыдзи мыйкӧ вӧчны ӧдйӧ велалӧм, кужӧм, гӧгӧрвоӧм.
Дузысь да асныра челядьӧс эз радейтлыны сідз жӧ кыдзи и пеж кывъя, уна больгысь да суклясьысьясӧс: «дузан вӧв кодь», «бызгун», «рака вом», «гагъя кыв», «кывзысьтӧм чӧрт», «вежӧма».
Тадзи жӧ и йӧз эмбур, кӧлуй вылӧ веж петысьясӧс: «колысь синма», «ӧзйысь син»; горшъясӧс: «ад горш», «ота горш», «кӧин кодь горш»; гусясьысьясӧс: «лишнӧй чунь тэнад быдмӧма»; яндысьтӧмъясӧс: «стыдтӧм син», «яндысьтӧм бугыль»; ылӧдчысьясӧс: «ылӧг поз», «вритыська», «кык бана шаньга».
Казялӧма, мый ӧлӧдысь, видысь кывйыс коми сёрниас унджык ошканасьыс.
Тадзи уна народлӧн да культуралӧн.
Философъяс да лингвистъяс тайӧс йитӧны сыкӧд, мый «бурыс» гӧгӧрвосьӧ кыдзи и колӧ, а «омӧльыс» мӧдарӧ — кыдзи оз позь.
Та вӧсна и унджыкысь лоӧ висьтавны, мед эз велӧдчыны омӧляс.
Быдтігас ыджыд тӧдчанлун сетсьӧ сылы, кыдзи шуӧма кывсӧ, шусьӧгсӧ, скӧра али меліа, шмонитӧмӧн али сытӧг.
Ичӧт челядьлы ӧти ног, быдмыштӧмъяслы мӧд ног.
Н. САЙДАКОВА,
Коми пединститутса велӧдысь.

#Коми_му_1992-08-13
Лидия Николаевна Чупрова (снимок вылын) велӧдӧ челядьӧс Няшабӧжса шӧр школаын.
Чужан сиктӧ сійӧ бӧр локтіс велӧдысьӧн дас во сайын КГПИ помалӧм бӧрын.
Аслас уджӧ сійӧ пыртӧ уна выль метод.
Тавося январын 8 классысь велӧдчысь Андрей Сметанин, коді сідзжӧ велӧдчис Лидия Николаевна дорын, босьтіс мӧд места Ижемскӧй районса математическӧй олимпиада вылын.
Снимок Д. НАПАЛКОВЛӦН.

#Коми_му_1992-08-13
МЕ АДДЗЫСЬЛІ А. С. СИДОРОВКӦД
Нималана учёнӧй А. С. Сидоровкӧд меным кыкысь удайтчыліс аддзысьлыны.
Тайӧ вӧлі война бӧрын нин.
Сэки Абъячойын быд воторник рытӧ том йӧзӧс вӧлі велӧдӧны политкружокын.
Ёнджыка ми зубритім Иосиф Виссарионович Сталинлысь олан туйсӧ.
Тӧкӧтьӧ бӧрынджык кутім тӧдмасьны сылӧн жӧ «Великая Отечественная война» книгаӧн.
Ӧтчыд школаӧ мунігӧн миян дорӧ матыстчис тӧдтӧм мужичӧй.
Сійӧ миянлысь юасис велӧдчӧм йылысь.
А сэсся шуис:
— Ті жӧ коми йӧз.
Мыйла он лыддьӧй, велӧдӧй коми йӧз пытшкысь петӧм учёнӧйяслысь гижӧдъяс?
Тайӧ, вӧлӧмкӧ, командировкаӧ Абъячойӧ воӧма А. С. Сидоров.
1949 воыд ме уджалі Сыктывкарын Коми республиканскӧй книготоргын.
Книжнӧй базаыс вӧлі важ пу керкаын, ӧнія типография сайын.
Базаӧ Айкиноысь вайисны Н. А. Вознесенскийлысь книгаяс.
Книгаыс вӧлі зэв мича, гӧрд коркаа.
Первой лист бокас авторыслӧн портрет.
Уна районӧ-карӧ найӧс мӧдӧдны эз удайтчы.
Базаӧ локтіс олӧма морт, мыччыліс удостоверение, гижис кабала да крапкис:
— Тайӧс ставсӧ колӧ сотны.
Тӧвбыд мича книгаӧн ломтім пач, шонтім базаса жыръяс.
Ӧтчыд локтіс сьӧд синъяса олӧма нин мужичӧй, тайӧ вӧлі А. С. Сидоров.
Н. А. Вознесенскийлысь книгасӧ листалігмоз, кыті лыддис, кыті и эз, миянлысь кутіс юасьны:
— Мыйла пӧ главлитыс шуис сотны татшӧм бур, колана книгасӧ?
Мужичӧй мунӧм бӧрын базаӧн веськӧдлысь А. И. Лыткина висьталіс, мый тайӧ мортсӧ пӧ судитлісны, сійӧ пӧ народъяслӧн враг.
Аскинас базаӧ локтісны нин кыкӧн.
А. С. Сидоровкӧд вӧлі сылӧн другыс.
Часысь дырджык найӧ листалісны, лыддисны, корсисны да нинӧм эз аддзыны, мый жӧ авторыс гижӧма паныд партиялы да правительстволы.
Сэки найӧ миянлы висьталісны, мый воас пӧ сэтшӧм кад, кор Н. А. Вознесенский лоӧ медся бур экономистӧн.
Сылысь нимсӧ некор пӧ оз вермыны вуштыны йӧз паметьысь.
А. С. Сидоровлӧн волӧм бӧрын уна гуся делегация кежаліс книжнӧй базаӧ да видзӧдіс, кыдзи ми сотам пачын бур книгаяс.
Меным тайӧ тешкодьӧн кажитчис.
Кӧсйи бурджыка тӧдмавны.
Та вӧсна муні партийнӧй курсъясын велӧдчысьяс дорӧ.
Сэтчӧс общежитиеын олісны бур тӧдсаяс.
Абъячойысь жӧ Е. И. Шулепов висьталіс, мый ми пӧ тшӧтш велӧдім Н. А. Вознесенскийлысь политэкономиясӧ.
Н. А. Вознесенский пӧ вӧзйӧ бырӧдны налогъяс, кодъясӧс мынтӧны крестьяна.
Сы вӧсна и книгасӧ пӧ сотӧны.
Тадзи ме аддзысьлі тайӧ бур сьӧлӧма да веськыд мортыскӧд.
А. С. Сидоровлӧн кывъясыс век жӧ збыльмисны.
Ӧні со кутісны нин пыдди пуктыны К. Жаковӧс, П. Сорокинӧс.
Реабилитируйтісны и Н. Вознесенскийӧс.
А. ПОПОВ.
Паль сикт, Сыктывдинскӧй р.

#Коми_му_1992-08-13
СӦМЫН АСЛАНЫМ ТУЙТІ
Миян странаын кӧ содтыны донсӧ яя пирӧг вылӧ, то сэні пыр жӧ лоӧ этшаджык яйыс.
Донсялас кӧ литр квас, то тайӧ литрас ваыс лоӧ унджык квас сертиыс.
Содас кӧ доныс коньяк вылӧ, то сулеяын лоас унджык сорас.
Тайӧс казялӧма сійӧ кадсяньыс, кор ӧтчыд Москваын, и весиг мӧд «н»-ӧн тшыкӧдтӧм на Таллиннын вежсис кӧрыс неуна донсялӧм кофелӧн.
Помкасӧ аддзисны ӧдйӧ — квайт кӧпейкаа кофе чашкаысь оз вӧлі позь гусявлыны ингредиентъяссӧ.
Татшӧм яндысьтӧмторсӧ тӧдӧмӧн некыдзи вӧлі оз позь эскыны, мый донъяс лэдзӧмыс нуӧдас миянӧс рыночнӧй прогресслӧн паськыд туй кузя продукция вӧчысьяслӧн конкуренцияӧдз да бурджык продукция лэдзӧмӧдз.
Оз нин медводдза сё во российскӧй туйяс вылын сибды быд сикас аскиа лунсӧ стрӧитӧмыс.
Ӧдвакӧ та йылысь эз тӧдны ӧнія реформаяслӧн идеологъяс, и он гӧгӧрво, мыйла быдӧн надейтчӧ дзик ӧти альтернатива вылӧ (либерализация — стабилизацияӧн приватизация — конкуренция — дзоридзалӧм), эм кӧ зэв уна помка, медым бергӧдчыны любӧй этапӧ.
Ӧд он вермы висьтавны, мый вӧчсьӧ странакӧд, а йӧзыс медся ёна нималӧны сійӧн, мый он тӧд налысь думъяссӧ.
Видзӧдлыны кӧ мӧдар боксянь, эмӧсь кӧ общечеловеческӧй донаторъяс, то колӧ лоны и общечеловеческӧй сюсьлунлы.
Сідзкӧ, и американецъяс, тыдалӧ, оз яндысьны кисьтны фирменнӧй сулеяӧ мыйкӧ донтӧмджыкӧс, позьӧ кӧ сы вылын нажӧвитчыны.
Мыйла найӧ оз кӧсйыны озырмӧдчыны татшӧм прӧстӧй туйті мунігӧн, он гӧгӧрво.
Гусяторъяссӧ медбур классифицируйтны налӧн авторъяс серти: кодлӧнкӧ кӧ колисны на социализмлӧн бурторъясыс, сылы колӧ корны, медым вочасӧн вуджны рыночнӧй йитӧдъясӧ, висьтавны, мый США-ын таӧ мунісны кыксё во;
«сувтса исполнительнӧй власть» дорйысьяслы бурджык тӧждысьны сійӧс ёнмӧдӧм вӧсна, та дырйи ыстысьны президентскӧй веськӧдлӧмлӧн американскӧй эффективность вылӧ; партияясысь народнӧй депутатъяслы колӧ ёнджыка сёрнитны штатовскӧй конституциялӧн бурлун йылысь, а партияяслы, кодъяс виччысьӧны став народсянь ошкӧм, медся ёна пыдди пуктыны национальнӧй флаг...
Тайӧ рецептъяс дінас содтӧй уна миллион мортӧс, кодъяс горзӧны ӧти кыв: «Свобода!», и ті гӧгӧрвоанныд, кутшӧм омӧль сійӧ кинорежиссёрыс, коді шуис миянӧс «гусясьысьяслӧн странаӧн».
Миян ныр улын кӧ му, Конституция да весиг президентӧн веськӧдлӧм кузя референдумъяс, то мыйла контролируйтны сёян-юансӧ?
Славянскӧй морт «Амаретто» ликёр бӧрын вермас сэтшӧм жӧ чӧскыда юны аскур.
Сідзкӧ, миянлы-ӧ думайтны контроль да качество йылысь.
Сідзкӧ, ог кутӧй мӧвпавны, мыйла этшаджык автобус лоис московскӧй уличаяс вылын ветлӧм-мунӧмысь дон содтӧм бӧрын.
С. ПАНОВ.
«Независимая газета».

#Коми_му_1992-08-13
ВЕЖСЬӦМЫС ТЫДАЛӦ
Украинаса народнӧй депутат, историческӧй наукаясса кандидат, Харьковскӧй университетса доцент Валерий Мещеряковлӧн чайтӧм серти, талун славянскӧй мирын сылӧн уна нэмся историяын лоис мӧд трагедия.
Воддзасӧ вайис татаро-монгольскӧй иго.
И со ӧні: Югославияын вок виалӧ вокӧс.
Приднестровьеын война.
Средньӧй Азияса да Закавказьеса республикаясысь уна сё тысяча беженец — рочьяс, украинецъяс, белорусъяс...
Сідзи лоис, мый Мещеряков веськаліс национальнӧй меньшинствояс лыдӧ.
Сылӧн сёрниыс рӧднӧй роч кыв вылын кодсюрӧлы оз кажитчы парламентын.
Сійӧ, кӧть и бура тӧдӧ украинскӧй, сёрнитӧ сӧмын рочӧн.
Украинскӧй парламентарийкӧд сёрнитӧ «Российская газетаса» корреспондент.
— Кыдзи юксьӧмаӧсь вынъясыс украинскӧй парламентын!
— Миян парламент юксьӧма кыдз быттьӧ кык пельӧ.
Ӧтиас найӧ, кодъяс, кыв шутӧг, державность вӧсна, мӧдас — коді паныд.
Августовскӧй путч бӧрын депутатъяслӧн группа, кытчӧ пырӧ 239 коммунист, вуджисны самостийникъяс дор.
Ме аддзылі тайӧ депутатъяссӧ, кор Украинаын зэв на вынаӧн вӧлі Коммунистическӧй партия.
Налы вӧлі законӧн ЦК-са первой секретарь Гуренколӧн быд кыв, дасьӧсь вӧліны дзикӧдз пӧдтыны «тайӧ демократъяссӧ да националистъяссӧ».
Талун найӧ — антикоммунистъяс.
Парламентын уна национал-демократ.
Ме сулалі на дор сэтчӧдз, кытчӧдз найӧ тышкасисны тоталитарнӧй коммунистическӧй стройкӧд.
Ӧні национал-демократъясысь колис сӧмын воддза юкӧныс — «национал».
Демократиялӧн и дук абу.
Кыдзи и РУХ, Украинскӧй республиканскӧй партия дзикӧдз кӧсйӧны торйӧдчыны Россияысь.
— И век жӧ, Валерий Федорович, мыйла парламентса унджык депутатыс кӧсйӧ орӧдны йитӧдъяс Россиякӧд?
Мый тані — государственность али национализм вӧсна тӧжд!
— Тані зэв уна помка.
Ме сідзжӧ украинскӧй государство лӧсьӧдӧм вӧсна.
Но ставсӧ колӧ вӧчны гӧгӧрбок думыштӧмӧн.
Ӧд оз жӧ позь ӧти здукӧн медводз вынйӧра армия кӧвъявны киссьӧм экономика вылӧ.
Делӧ ӧмӧй тайӧ, кор ӧтлаын олӧма тысяча во!
Оз позь не босьтны тӧд вылӧ и мукӧд помка.
Уналӧн лои позянлун петны йӧзӧ: мунны кутшӧмкӧ государствоӧ посолӧн, лоны министрӧн, тӧдчана чиновникӧн...
Ставыс тайӧ вайӧдӧ мӧвпӧ, Украина — европейскӧй сяма государство, мый сійӧ абу ичӧтджык Германияысь, абу омӧльджык Францияысь.
А став татшӧм йӧзсӧ та вылӧ тойлалӧ национализм.
Со неважӧн Харьковскӧй университетӧ воліс просвещениеса министерствоысь комиссия.
Сылы вӧлі веськодь вузлӧн материальнӧй базаӧдз, студентъяслӧн да преподавательяслӧн олӧмӧдз...
Главнӧйыс, мый сійӧ кӧсйис тӧдмавны: мыйла ректоратын да деканатын унджыкыс роч йӧз.
— Тайӧ йӧзыс кутӧны-ӧ тӧд вылын, мый Украинаын олӧ дас ӧти миллион роч морт и мый найӧ, медбӧрын, вермасны «пузьыны».
Рытыввывса политологъяс, пример вылӧ, лыддьӧны, мый том государстволы оз ков повны Россияысь, а рочьясысь, кодъяс олӧны Украинаын.
— Ме ог чайт, мый рочьяс лоасны Украинаын мӧд сорта йӧзӧн.
А, шуам, удайтчас кӧ роч шовинистъяслы да украинскӧй националистъяслы «усьӧдны» ӧта-мӧд вылас кык национальнӧй йӧзӧс, Карабахын да Приднестровьеын лоӧмторъясыс кажитчасны челядь ворсӧмӧн.
Татшӧмторсӧ позьӧ нин казявны.
Киевын ме частӧ лыддя демонстрантъяслӧн лозунгъяс вылысь «тшыг москальяс нёнялӧны Украинаӧс» кывъяс.
Москваын кыла «гос да сакар вылын пукалысь тшӧгӧм хохолъяс» йылысь горзӧм.
— Кыдзи ті чайтанныд, Дагомыс чинтіс антироссийскӧй выступлениеяссӧ?
— Аддзанныд-ӧ, унаӧн пасйӧны, мый Кравчуклӧн частӧ вежласьӧ видзӧдласыс.
Дагомысӧдз сылӧн выступлениеясысь позис кывлыны антироссийскӧй кывъяс.
Бӧрынджык — сійӧ Россиякӧд торкны позьтӧм дружба вӧсна.
Тайӧс кӧ сійӧ висьталӧ сьӧлӧмсяньыс, то олӧмыс вермас вежсьыны бурланьӧ.
— Чайтсьӧ, мый ми воим медся главнӧй юалӧмӧдзыс: Рытыввыв да Асыв-Войвыв Украинаса депутатъяс сулалӧны ӧта-мӧдыслы паныд.
Дыр-ӧ тайӧ вермас нюжавны?
— Сійӧ кутас нюжавны сэтчӧдз, кытчӧдз Украина оз ло земельно-федеративнӧй государствоӧн.
Рытыввыв мыжалӧ Асыввылӧс сыын, мый вердӧ сійӧс А Асыввыв мыжалӧ Рытыввылӧс, мый налӧн уджалан орудиетӧг ковмас мусӧ гӧрны коканӧн.
Но земельно-федеративнӧй государстволы паныд сулалӧны Галитчинаса депутатъяс, кодъяс, шуны кӧ, оз вешйывны микрофон дорысь.
Та вылӧ эм подув.
Асыввывса промышленнӧй зоналӧн зэв ыджыд доходыс, но кытчӧ вошӧ юклӧм бӧрын, некод оз тӧд.
Тайӧ жӧ гӧгӧрвоана, грабитам Асыввывсӧ.
Сэні олысьяс сійӧн и оз аддзыны торъялӧмсӧ Московскӧй да ӧнія Киевскӧй империяяс костын.
Сідзкӧ, вай сетам позянлун Харьковскӧй, Днепропетровскӧй областьяслы, Донбасслы асланыс видзӧдлас серти вӧдитчыны доходъяснас, мынтыны центрлы налогъяс, но не ӧнія моз вывті уна.
Сэки Асыввыв вермас аслас деньга вылӧ ньӧбны сійӧ жӧ шобдісӧ Ивано-Франковскӧй областьысь, а Рытыввыв — продукция да сырьё Луганскӧйысь.
Быд регион кутас овны сідзи, кыдзи кужас.
Б. Свердлов,
«Российская газета».

#Коми_му_1992-08-13
МУДЗӦМ ДІЯСЛӦН СУДЬБА
Тӧданныд, уна-ӧ деньга кӧсйӧны миянлы сетны японецъяс?
300 тысяча!
Доллар!
Быдӧнлы!
Да ме та мында деньганас кӧть кӧні сьыла да ола!
И ог кут мучитчыны, кыдзи ӧні.
— Том нывбаба скӧрысь шыбитӧ ассьыс сьӧкыд чемодансӧ да пуксьӧ мекӧд орччӧн.
Мӧд вежон ми, пассажиръяс, кӧсъям лэбны Лунвыв Курилъясӧ.
Діяс вылын то дугдывтӧг ёна зэрӧ, то сук ру.
Сэтчӧ жӧ Кунашир вылын «Менделеево» аэропорт быттьӧкӧ дзоньталӧны, а Итуруп вылын «Буревестник» оз лэдз пуксьыны самолётъясӧс ломтас абутӧм вӧсна.
Локны діяс вылӧ мореті абу жӧ кокни.
Дальневосточнӧй пароходство кӧсйис Сахалинско-Курильскӧй маршрут вылӧ нёль пассажирскӧй судно.
Но кӧнӧсь найӧ?
Со и виччысям Южносахалинскӧй аэропортын.
Шудтӧм пассажиръяс ёрӧны судьбасӧ.
Чайтсьӧ, мый ӧні найӧ ставныс, кыдзи ӧти, дасьӧсь пырны «Земляк» обществоӧ, коді корӧ Лунвыв Курильскӧй діяссӧ сетны Япониялы, босьтны унджык деньга да мунны кӧть кытчӧ енмӧн вунӧдӧм тайӧ діяс вывсьыс.
Бӧръя куим воыс, кор эз сӧмын политикъяс видлавны южно-курильскӧй проблемасӧ, дівывса олысьяслы вӧлі сьӧкыд кадӧн.
Нинӧм сідзи оз шогӧд, нинӧм оз мудзты, кыдзи аскиа лун тӧдтӧмыс.
«Мый лоӧ миянкӧд аски?»
— гижисны Курильскӧй діясвывса олысьяс вӧвлӧм СССР-са вӧвлӧм президент М. Горбачевлы, Россияса президент Б. Ельцинлы асланыс шыӧдчӧмын.
Но сӧмын ылӧсас сёрнияс волісны діясӧдз: Японияӧн кӧсйысьӧм миллиардъяс, российскӧй парламентын выступлениеяс, ёна сӧвмӧм орчча странаӧ кутшӧмсюрӧ веськӧдлысьяслӧн частӧ волӧм йылысь.
«Критическӧй положение дырйи, коді грӧзитӧ діяс воштӧмӧн, депутатъяс вермасны йӧзӧдны Курилъяслысь суверенитет», — шуисны Южно-Курильскӧй да Курильскӧй районнӧй Сӧветъяслӧн сессияяс вылын, а сідзжӧ лӧсьӧдны национальнӧй гвардия да Курилъяс дорйӧм кузя комитет.
Дівывса посёлокъясын, кӧні дас воясӧн муніс олӧмыс тэрмасьтӧг, чукӧстісны йӧзӧс вооружитчыны, чукӧртны народнӧй ополчение, медым сулавны медбӧръяӧдзыс.
Кодлы паныд сулавны?
Японецъяслы?
Но ӧд ӧні найӧ российскӧй граждана йылысь тӧждысьӧны ёнджыка российскӧй правительство дорысь.
Налы, коді оз кӧсйы вежны олан местасӧ, кӧсйӧны сетны ассьыныс гражданство, мукӧдъяслы — автомобильяс, компенсация.
Ыджыд японскӧй бизнесмен висьталіс, мый сійӧ стрӧитас діяс вылын чери переработайтан ӧнія заводъяс, быд верстьӧ мортлы кутас мынтыны тӧлысьӧн 700 долларысь оз этшаджык.
Мукӧд предпринимательяс клянитчӧны вӧчны діяссӧ «мувывса райӧн», корӧны волывлыны Хоккайдо вылӧ визаястӧг, аддзывны збыль олӧмсӧ асланыс синъясӧн.
Японскӧй правительство, быд сикас благотворительнӧй обществояс ыстӧны Курильскӧй діяс вылӧ сёян-юанӧн шхунаяс.
«Войвыв территорияяслы радпырысь», — гижӧма пӧсылкаяс вылӧ.
Колӧ пасйыны, мый во сайын на курильскӧй посёлокъясын тайӧ корабльяссӧ эз лэдзлыны асланыс портъясӧ да ӧткажитчылісны японскӧй отсӧгысь.
И талун йӧзыс оз кӧсйыны ылавны.
«Бархатнӧй прессингӧн» шуӧны местнӧй наблюдательяс соседъяслысь татшӧм отсӧгсӧ.
И оз прӧста.
Со кӧть татшӧм пример.
Россиялӧн Дальньӧй Востокын уджалӧ 70 ӧтувъя предприятие, кытчӧ пуктӧма японскӧй капитал, Курильскӧй діяс вылын — ни ӧти.
Южно-Курильскӧй районнӧй Сӧветса председатель М. Терешко мудзлытӧг корӧ йӧзӧс сотрудничайтны.
Японскӧй делӧвӧй йӧз жӧ сӧмын кывзӧны, мыйкӧ кӧсйысьӧны, но оз вӧчны.
Хоккайдоса губернатор Т. Иокомити та йылысь сёрнитӧ восьсӧнджык: «Первой миянлы колӧ индыны государственнӧй граница да сӧмын та бӧрын ёнмӧдны йитӧдъяс».
Нинӧм он шу, Японияын пыр дорйылісны ассьыныс национальнӧй интересъяссӧ.
Мӧвпыштламӧй и ми асланым йылысь.
Курильскӧй діяс вылын йӧз шӧйӧвошӧмаӧсь.
Российскӧй правительство весиг нинӧм оз кӧсйысь аслас войтырлы.
Гашкӧ, сійӧ вунӧдіс на йылысь?
Ӧд шуисны жӧ парламентын: «Океан шӧрын нёль скала».
— Правительство миянӧс вузаліс, — шуисны меным мӧд ног мӧвпалысьяс: Михаил Лукьянов, «Земляк» обществоса лидер да сійӧс котыртысь; сылы дзик паныд сувтӧ патриот Федор Пыжъянов, кодӧс японскӧй журналистъяс шуӧны «курильскӧй варышӧн».
Казьтыла Лунвыв Курилъяс вылӧ ассьым вит во сайын волӧмӧс.
Тайӧ вӧлі сідзжӧ июльын.
Шикотан вылын кыйисны сайра, кык сменаӧн — лун и вой — уджалісны чери переработайтысьяс.
Налы отсасисны студенческӧй отрядъяс.
Ӧні жӧ Шикотан вылын пӧшти чӧв-лӧнь.
Квайт рыбоконсервнӧй заводысь, кодъяс неважӧн на сетісны воӧн 60 миллион банка консерв, уджалӧ сӧмын ӧти: переработайтӧ кумария, кодӧс вайӧны... японецъяслысь.
Асланыс чери кыян флот медсясӧ сулалӧ — абу ломтас.
Тайӧ помка вӧснаыс жӧ ді вылын видзтӧны электроэнергия.
Сійӧ оз ӧзйы быдса войясӧн, а мукӧддырйи лунъясӧн.
Помасьӧ сёян-юан.
Абу стрӧитчан материал.
Кӧрт тувлы доныс эз ло.
Дзоньтавтӧм вӧсна киссьӧны оланінъяс, регыд пазалӧ больнича, школаын виялӧ вевтыс...
Уна шикотанец некымын тӧлысь нин оз уджав, мукӧдъясыслы оз ас кадӧ мынтыны удждон.
— Ӧд ми и муннысӧ некытчӧ ог вермӧй, — шуӧ Малокурильск сельсӧветса председатель В. Топалов.
— Тӧлысьӧн шӧркодь удждон 2.400 шайт.
Лэбны вертолётӧн Сахалинӧдз, удайтчас кӧ, пӧшти куим тысяча шайт.
Мӧдӧдны сэтчӧ контейнер — 79 тысяча.
Местнӧй властьяс майшасьӧны, мый матысса кадӧ, кор дзикӧдз петкӧдасны Лунвыв Курилъяс вылысь войска, олӧмыс нӧшта лёкмас.
Ӧд стӧч армейскӧй вынъясӧн новлӧны грузъяс, военнӧйяс жӧ новлӧдлӧны пассажиръясӧс, найӧ жӧ портъясын сӧвтӧны-ректӧны суднояс, вӧчӧны мукӧд удж.
Правительство жӧ, збыль кӧ, дзикӧдз дугдіс сетны татчӧ средство.
Ӧвтыштіс сійӧ кинас и регионын черилӧн озырлун вылӧ.
Сулалӧ-ӧ сэсся шензьыны йӧзлысь юалӧмъяслӧн итогъяс вылӧ.
Лунвыв Курильскӧй діяс вылын 20 процент юасьӧм йӧзыс корӧны сетны діяссӧ Япониялы, пӧшти джынйыс шуисны, мый налы веськодь, кодъяслӧн лоӧны діясыс.
А ӧд во сайын на діясвывса олысьяс волісны ӧти кывйӧ: Курилъяс ог сетӧй!
А мый найӧ шуасны арнас, тӧвнас?
Кунашир вывса олысьяс кутісны чукӧртны кырымпасъяс ООН-ӧ шыӧдчӧм улӧ: Лунвыв Курилъяссӧ корӧны босьтны международнӧй киӧ.
Шуӧны, мый Сахалинскӧй областьса губернатор В. Федоров да сӧмын на чужысь сахалинскӧй казачество ёна ӧбидитчисны Курильскӧй діясын олысьяс вылӧ.
Казакъяс шуисны, мый найӧ дасьӧсь босьтны ас выланыс кыв кутӧмсӧ діяс вӧсна.
В. Федоровлӧн да российскӧй бизнесменъяслӧн отсӧг дырйи казакъяс кӧсйӧны матысса кадӧ стрӧитны тані чери рӧдмӧдан нёль да чери переработайтан куим завод, восьтны авиа- да судоходнӧй компанияяс, кыйны чери.
Но местнӧй олысьясӧс повзьӧдлӧ выль воысьяслӧн кӧсйӧмыс — «дорйыны Курилъяс медбӧръя вир войтӧдз».
Тайӧс тані, шуны кӧ, кывлісны нин.
Гӧгӧрвоана, мый Курилъяс «казачитӧмыс» уналы оз во сьӧлӧм вылас.
Кыдзи и Российскӧй Федерациялӧн Верховнӧй Сӧветса член Сергей Бабуринлӧн волӧмыс, кор сӧмын горзісны митингъяс вылын.
Итуруп ді вылӧ волігӧн, гижӧ «Восток России» газет, сійӧ шуис: «Арнас ме вая курильчаналы российскӧй президентлысь юрсӧ».
Висьталӧны, мый чуймӧм итурупсаяс вочавидзисны: «Миянлы эськӧ бурджык пызь, сакар, яй...»
Кыдзи миянын, сідзжӧ и Японияын, ӧні уна гижӧны Лунвыв Курилъяслӧн озырлун йылысь.
«Райскӧй места» эндӧдӧмысь ӧні мыжсӧ вештӧны «кужтӧг сӧветскӧй кӧзяйствуйтӧм вылӧ».
Мыйкӧ мында тайӧ тадзи.
Кӧть діясыс и миян, эг тӧдмалӧй, мый сэні эм, эг заводитӧй босьтны.
Но казьтышта и мӧдтор: СССР да Япония костын омӧль йитӧдъяс вӧсна татчӧс йӧз некор эз овны озыра, аскиа лун йылысь думайтӧмӧн.
Та вӧсна сёрнитны талун колӧ, чайтсьӧ, воддза кад вӧснаыс ӧтувъя кыв кутӧм йылысь.
И водзӧ вылӧ ставсӧ артыштӧмӧн лючки донъявны діяслысь судьбасӧ кыдзи и діясвывса 25 тысяча олысьлысь.
Дасьӧсь-ӧ та кежлӧ Россия да Япония?
Е. МАТВЕЕВА.
«Московские новости» газет.

#Коми_му_1992-08-13
МЫЙЛА СКӦРМИС ХРУЩЕВ?
Дас вит во сайын, 1977 вося август 2 лунӧ, мирса телеграфнӧй агентствояс сетісны дженьыдик юӧр.
Сэні висьтавсис, мый Лос-Анджелессянь матын патрульнӧй полицейскӧй вертолётлӧн катастрофа дырйи пӧгибнитіс Френсис Гарри Пауэрс.
Кыдзи тайӧ вӧлі, эз юӧртсьы, да и ӧдвакӧ сійӧ вермис мыйкӧ содтыны мортлӧн историяӧ, кодӧс таӧдз ёна водзджык нин «вунӧдісны» аслас странаын.
И та вылӧ вӧліны помкаяс.
1960 вося май 1 лунӧ 5 час 36 минутын, кыдзи висьталісны Душанбесянь асыв-лунвылын Пяндж ю дорын сӧветскӧй погранзаставасянь, тӧдтӧм лэбысь аппарат пӧшти 20 тысяча километр вылнаті вуджис СССР-лысь государственнӧй граница да веськӧдчис сӧветскӧй территория пытшкӧ.
Бӧрынджык лои тӧдса, мый самолёт лэбӧ гырысь сӧветскӧй промышленнӧй центръяс да военнӧй объектъяс весьтті.
У-2 самолётӧн веськӧдліс США-са центральнӧй разведывательнӧй управлениеысь медся бур пилотъясысь ӧти Френсис Гарри Пауэрс.
Самолёт кыпӧдчис сынӧдӧ Пакистанысь да сылы колӧ вӧлі лэбны Будеӧ (Норвегия).
Но тайӧ помасис ёна водзджык, эз норвежскӧй, а роч му вылын.
Свердловсксянь (ӧні Екатеринбург) матын У-2 самолётсӧ 8 час 53 минутын вӧлі уськӧдӧма, а сэтысь пилотӧс, коді чеччыштіс парашютӧн, кутӧма.
Сійӧ эз удит бытшкыны асьсӧ емӧн, кӧні вӧлі яд.
Талун, уна во кольӧм мысти, архивъясысь да спецхранъяслӧн гусяинъясысь перйӧны материалъяс да документъяс, и сӧмын сэтшӧмъясӧс, кодъясӧс позьӧ используйтны бедь пыдди, медым разнӧй политическӧй деятельяс вермисны жуглыны ӧта-мӧдыслысь юрсӧ.
Та дырйи ньӧти оз вайӧдны збыль фактъяссӧ да оз донъявны делӧсӧ.
А прӧста.
Со юкӧнъяс юӧрысь, кодъяс воисны 1960 вося майскӧй лунъясын Москваӧ границасайса сӧветскӧй посольствоясысь да представительствоясысь.
Вашингтон.
1960 вося май 17 лун.
Источникъяс, кодъяс матынӧсь США-са оборона министерстволы, висьталӧны, мый СССР весьтті У-2 разведывательнӧй самолётлӧн лэбӧмӧн Пентагон кӧсйис петкӧдлыны американскӧй стратегическӧй авиациялысь бурлунсӧ да эффективностьсӧ.
Тайӧс вӧчӧм могысь вӧлі нарошнӧ бӧрйӧма сӧветскӧй праздник Май 1 лун, медым американскӧй авиация петкӧдліс ассьыс став бурторсӧ сӧветскӧй ракетаяс водзын, кутшӧмъясӧс петкӧдасны Краснӧй площадь вылӧ.
Белӧй домын артыштісны, мый Пауэрслӧн лэбӧмыс кыпӧдас США-лысь авторитетсӧ союзникъяс водзас.
США-са государственнӧй департаментын вӧлі водзвыв дасьтӧма гижӧдъяс, медым мӧдӧдны найӧс союзнӧй государствоясӧн веськӧдлысьяслы.
Тайӧ гижӧдъясас казьтывсис, мый У-2 бура лэбис Пакистансянь Норвегияӧдз.
Бонн.
1960 вося май 23 лун.
Канцлер Аденауэр, коді май 15 лунӧ локтіс Парижысь, юӧртіс аслас матысса йӧзлы, мый американскӧй представительяс эскӧдісны сійӧс, мый найӧ ӧдйӧджык орӧдасны сёрнитчӧмъяс СССР-са да США-са веськӧдлысьясӧн ӧти кывйӧ воӧм дорысь.
Тайӧс эськӧ Рытыввылын донъялісны кыдзи «небыдлун петкӧдлӧм».
Нью-Йорк.
1960 вося май 24 лун.
Американскӧй разведка ёна эскӧмӧн чайтіс, мый пилот Пауэрс пӧгибнитас да позяс мыжавны СССР-ӧс сыын, мый уськӧдіс вооружениетӧм «ылалысь» самолёт.
Чайтісны сідзжӧ, мый Хрущев «взорвитчас» да оз лок США-са президенткӧд сёрнитчӧмъяс вылӧ.
...Хрущев збыльысь взорвитчис, и зэв аслысногӧн.
Но неуна мӧд помка вӧсна.
Тайӧ строкаяссӧ гижысь сійӧ лунас вӧлі Хрущевсянь метр ылнаын кымын, кор сэкся сӧветскӧй лидер корис Горький нима культура да шойччан паркса павильонын улӧс, медым вӧлі вылынджык уськӧдӧм У-2-лӧн торъясысь да ёрны США-ӧс.
Хрущевлысь сёрнисӧ вӧлі гижӧма, да сійӧ веськаліс историяӧ.
Но со мый эз веськав сэки печатьӧ.
Аслас сёрни бӧрын Хрущев видзысьяс отсӧгнас лэччис «трибуна» вылысь да сӧветскӧй да иностраннӧй журналистъяслӧн топыд кытшын кутіс ньӧжйӧ мунны павильонті, кӧні вӧлі петкӧдлӧма «шпионскӧй кутшлысь» торъяссӧ.
Авиацияса главнӧй маршал Вершинин бура висьталіс ставныслы, кутшӧм прибор мый вылӧ колӧ да кутшӧмӧсь У-2-лӧн тактическӧй позянлунъясыс.
Хрущев кывзіс Вершининӧс да гӧгӧрвоана довкйӧдліс юрнас.
Сэсся матыстчим ӧти прибор дорӧ, коді вӧлі ичӧт печатайтчан машинка кодь.
— А тайӧ мый?
— юаліс Хрущев.
— Тайӧ магнитофон, код вылӧ Пауэрс гижаліс сӧветскӧй ПВО-лысь да радиолокационнӧй станцияяслысь сигналъяс, — вочавидзис Вершинин.
Хрущев мӧвпыштчис.
— А сійӧ уджалӧ?
— юалісны корреспондентъяс.
— Кыдзи часі!
— вочавидзис маршал.
— Аддзанныд асьныд.
И сійӧ личкыштіс магнитофонлысь ӧти кнопка.
Залын кутіс кывны гӧгӧрвотӧм шы.
Быд боксянь чургӧдісны микрофонъяс, медым пасйыны «сёрнитысь ящикысь» шыяссӧ.
И тайӧ здукӧ збыльысь лоис «взрыв».
— Дугӧдӧй!
Пыр жӧ дугӧдӧй тайӧ музыкасӧ!
— тшӧктіс скӧрмӧмысла гӧрдӧдӧм Хрущев.
— Колӧ жӧ татшӧмтор думыштны!
Сетны мӧдысь гижны сійӧс, мыйла миянӧ лэбис У-2-ыс.
— А ті, специалистъяс, бурӧсь жӧ!
— шыӧдчис сійӧ военнӧйяслань бергӧдчӧмӧн.
— Дасьӧсь эрдӧдны ставсӧ да быдӧнлы!
Тайӧ абу делӧ.
Колӧ думайтны!
— и медым эскӧдны, сійӧ петкӧдліс чуньнас аслас пӧсялӧм плешкӧ.
Кад мунӧ.
Дас вит во нин абу Френсис Гарри Пауэрс.
Оз нин лэдзны (кӧть и кӧнсюрӧ лэбалӧны на) У-2 важмӧм самолётъяс.
Казьтылӧмъяс колисны «кӧдзыд войнаысь».
Абу нин СССР, кодлысь помтӧм-дортӧм границаяссӧ коркӧ торкліс американскӧй самолёт-разведчик.
Унатор, зэв унатор вежсис.
Миянлы висьталӧны, мый вӧвлӧм врагъяс лоисны партнёръясӧн да муртса эз другъясӧн...
Ӧдвакӧ!
А история...
Сійӧ пыр коляс миянкӧд, и сыысь некытчӧ он мун некор, кӧть кыдзи он кӧсйы.
А. НИКОЛАЕВ.
«Правда» газет.
1992 вося август 1 лун.
(Сетӧма неуна дженьдӧдӧмӧн).

#Коми_му_1992-08-13
РАДЕЙТЧӦМ
Пыдди пуктана редакция!
Ӧні уличаяс вылысь, телевизорысь, гижӧдъясысь да сёрниясысь аддзан, лыддян и кылан, кыдзи том йӧз кутісны воштыны этшсӧ и сямсӧ.
Ачым висьӧм вӧсна ог вермы некытчӧ ветлыны, но менӧ видлыны волӧны и пыравлӧны важ тӧдсаяс, весиг стрӧка корсьӧны да волӧны ас чужан сиктысь бур йӧз, кодъяслы ме висьтала зэв ыджыд аттьӧ!
Дерт жӧ, сёрни-басни серти тӧдмалан медводз став выльторсӧ, мыйӧн и кыдзи олӧ пармашӧрса сикт.
И со мый кывлі ӧти бур мортсянь.
Шыльыда, гашкӧ, оз артмы, но висьтала сідзи, кыдзи вӧлӧма.
Чайта, мый менӧ эз пӧръявны.
Коля армияын служитӧм бӧрын неважӧн на локтіс гортас.
Бать-мамыс, рӧдняыс да сиктса йӧз тӧдісны ичӧтдырсяньыс.
Лӧнь характера, пыдди пуктана, бур сьӧлӧма морт.
Школаын велӧдчигӧн на ылалӧмӧн видзӧдіс Лена вылӧ.
И сьӧлӧмас сы дорӧ кутшӧмкӧ кыскӧм вӧлі, кӧть арлыднас вель ёна торъялісны.
Нывка вӧлі дзонь дас воӧн томджык!
Армияас мунтӧдз на Коля шуткаӧн моз Леналы шуас: армияысь менам локтӧдз эн пет верӧс сайӧ.
Виччысь менӧ, Ленук.
Лена та йылысь висьталіс мамыслы.
Мамыс эз кут шензьыны, а вочавидзис аслас муса нылыслы:
— Немтор сыысь лёкыс абу и оз ло.
Тэнад пӧчыд петавлӧма жӧ верӧс сайӧ зэв томӧн, и олӧмаӧсь пӧльыдкӧд зэв шуда да мича олӧм.
А Коля зэв бур характера, пыдди пуктана морт, и позьӧ сылы эскыны.
Мортлы лёктор вӧчны оз вермы и оз вӧч некор.
Армияас мунтӧдз Коля Ленакӧд кутіс асьсӧ ичӧт чойыскӧд моз.
Шондіа лунъясӧ гожйӧдчылісны да купайтчисны, корсюрӧ ветлісны вотны оз, ноксьылісны град йӧрын.
Леналӧн мамыс вӧлӧма веськыд кывъя: Лена збыль ёна мӧдіс радейтны Коляӧс, весиг вӧтнас кутіс корны Коляӧс ас дінас.
Дас вит арӧса нывка, а сьӧлӧмыс ловзис-ӧзйис верстьӧлӧн моз.
Гӧгӧрвоӧй правильнӧя, Лена радейтчис эз гусьӧн, эз сідз, кыдз радейтчӧны нывъяс олӧма мужичӧйяскӧд, а восьса сьӧлӧмӧн.
Эз ӧшйӧдчы Колялы сьыліас, эз котрав сы бӧрся.
Лоис зонмыслы зэв коланаӧн, сьӧлӧмшӧрӧн.
Кыскис ас дінас том мичлуннас да кӧзяйствоын быдтор кужӧмнас.
Видзчысьтӧг став сиктыс аддзис Ленаысь верстьӧ аньӧс.
И мамыс эз дивуйтчы, шуис сӧмын:
— Радейтчис, сідзкӧ, нэм кежлас, и кутасны овны шуда да йывмӧдчыны кывзысьысь да зіль челядьӧн.
Вермис-ӧ Коля ӧвтыштчыны татшӧм пӧсь радейтчӧмсьыс?
Вермис-ӧ не сетчыны аслас сьӧлӧмыслы?
Ленаысь кындзи, сійӧ эз аддзыв мичаджыкӧс.
Ни вир-яйнас, ни статьнас, ни юрсинас, ни синъяснас.
Коля гӧгӧрвоис асьсӧ збыль верстьӧ мужичӧйӧн, шуис вӧчны ставсӧ закон серти.
Сідзкӧ, виччысьны арлыд серти Леналӧн верстьӧ нывбабаӧн лоан кадсӧ?
А лов оз виччысь!
Корӧ ассьыс.
А сы кості Колялӧн и Леналӧн бать-мамыс лӧсьӧдчисны грымӧбтыны сикт шӧрӧ том гозъялы выль керка да карта, медым налӧн вӧліны асланыс скӧт, чипанъяс да дзодзӧгъяс, медым гӧбӧчын да кӧбрӧгын тыр вӧлі сёян-юан, лӧсьӧдӧма кӧм-пась аслыныс и виччысян челядьлы.
Дерт, кыдзкӧ колӧ вӧчны закон серти, Леналы петны верӧс сайӧ дас квайт арӧсаӧн, кӧть сиктын и лоӧ ыджыд йӧз сёрни.
Сёрни сёрниӧн, а овны ас семьяӧн Колялы и Леналы аслыныс.
А кыдз та вылӧ кутас видзӧдны сиктса власть?
Лэдзасны-ӧ том йӧзлы законнӧя гижсьыны и вичкоын венчайтчыны?
Колӧкӧ, шуасны:
«Водз на тіянлы семья лӧсьӧдны!
Колялы кызь вит лоӧ, а тэныд, Лена, сӧмын дас квайт ар...»
А тэныд, лыддьысьысь, кымын арӧс вӧлі гӧтрасигад да кутшӧм олӧмӧн олін гӧтырыдкӧд?
А ӧні миян олӧмын ставыс ӧдйӧ вежсьӧ.
Челядь водз верстяммӧны.
Сідзкӧ, и законӧн колӧ пыдди пуктыны том йӧзӧс.
Мед сӧстӧм да пӧсь сьӧлӧмӧн радейтысьяс кор кӧсйӧны, сэк и ӧтлаасьӧны, гӧгӧрвоӧны кӧ, мый дасьӧсь овны ӧтлаын.
Вот тадзи ме помала кывлӧм висьтсӧ.
П. ЛИПИН.
Сыктывкар.

#Коми_му_1992-08-13
АБУ ДЕРЕВНЯ НИ КАР...
Дачникыдлы, карсаыдлы ӧні прамӧя отсасьӧны.
Сыктывкар гӧгӧрын со бӧръя кадас нин кымын посёлок чужис.
Мичаысь-мича, чача кодь керкаяс.
Кӧть музейӧ сувтӧд.
Дачникыд зіль, пӧсьтӧ кисьтас мыйта кӧть колӧ.
Сьӧмтӧ оз жалит ни.
Государство сылы отсалӧ, местнӧй власть сідз жӧ.
Тайӧ, тыдалӧ, бур: ӧнія сьӧкыд олӧмыс карсаыдлы ас вылас надейтчыны велӧдӧ.
Дачникыд паськӧдчӧ.
Вужъясьӧ сикт-грездӧ.
Та вылӧ ассьыс видзӧдлас кывбурӧн вӧзйис Кӧрткерӧс районса Визябӧж грездысь К. Савельева.
Мортыс казялӧма дачникъяслӧн олӧмысь мӧдар боксӧ.

#Коми_му_1992-08-13
«АСКИЫС ЛОӦ МИЧА»
Владимир Васильевич Тиминӧс бура тӧдӧны миян республикаын.
Уна вын сійӧ пуктӧ коми кыв, коми литература сӧвмӧдӧмӧ.
Бура дыр вӧлі республикаса гижысьяслӧн котырӧн веськӧдлысьӧс вежысьӧн, а неважӧн Владимир Васильевичӧс бӧрйисны «Войвыв кодзув» журналса главнӧй редакторӧн.
Буретш газет-журнал вылӧ гижӧдчан кадӧ и шыӧдчим В. В. Тимин дорӧ да корим сійӧс юксьыштны аслас мӧвпъясӧн «Войвыв кодзувлӧн» аскиа лун йылысь, висьталыштны, мыйӧн олӧны талун сэтчӧс уджалысьяс, кутшӧм гижӧдъяс, кодлысь кӧсйӧны козьнавны коми лыддьысьысьяслы.
Сетам кыв Владимир Васильевичлы.
— Ме, дерт, бура гӧгӧрвоа, кутшӧм кыв кутана удж бердӧ босьтчи.
Таӧдз кутшӧмакӧ инмӧдчылі нин эськӧ тайӧ делӧас да.
Некымын во вӧлі «Войвыв кодзув» журналлӧн редколлегияса членӧн, и быд номер лэдзигӧн ковмыліс лыддьыны да донъявны том и олӧма нин гижысьяслысь вӧчӧмторъяссӧ.
Но дзик мӧдтор, дерт, веськӧдлыны творческӧй котырӧн, юрнуӧдны журналнас.
Кор, шуам, миян гижысьяслӧн собрание вылын менӧ вӧзйисны главнӧй редакторӧн, сьӧлӧмӧй ыркмунліс — зэв сьӧкыд да кыв кутана ноп ӧд тайӧ.
И кыскыны сійӧс колӧ мый вынсьыд, мед бӧрыннас эз ков гӧрдӧдны лыддьысьысьяс водзын, а сям кӧ тырмас, кыдзкӧ бурмӧдыштны журналсӧ, коді петӧ 1926 восянь.
«Войвыв кодзувлӧн» олан-вылан туйыс зэв озыр да тӧдчана.
Некымын ним сылӧн вӧлі: «Ордым», «Ударник», сэсся нин «Войвыв кодзув».
Войнаӧдзыс на медводдзаысь коми войтыр тӧдмасисны журналлӧн лист бокъясысь Иван Куратовлӧн кывбуръясӧн.
Ассьыныс гижӧдъяс жӧ, медводдзаяссӧ, йӧзӧдлісны журналын нималана коми писательяс Михаил Лебедев, Василий Юхнин, Яков Рочев, коді ачыс тані уджавліс, журналас, Иван Вавилин, Дмитрий Конюхов, Серафим Попов да унаӧн мукӧд.
Ставнысӧ, дерт, лыддьӧдлыны он вермы.
Да и ме, кор куті пырӧдчыны литератураӧ, тшӧкыда кежавлывлі «Войвыв кодзув» журналӧ.
Ӧні на помнита, кыдзи полӧмпырысь вайи татчӧ ассьым медводдза кывбур, шусьӧ вӧлі «Пӧрысь вӧв».
Збыль, полӧмпырысь, сьӧлӧм топавлӧмӧн.
Медводз сы вӧсна, мый сэки журналас уджалісны пыдди пуктана, нималана коми гижысьяс.
Сэсся и асьсӧ, «Войвыв кодзувсӧ», лыддьылісны бур, топыд тэчаса журналӧн.
Быд коми писатель, торъя книга лэдзтӧдз, зілис йӧзӧдны сылӧн лист бокъясын ассьыс роман, повесть, поэма, кывбур.
Ӧні, веськыда кӧ шуны, журналыслӧн авторитетыс, сійӧ пайыс, кодӧс пуктӧ литература сӧвмӧдӧм-паськӧдӧмӧ, кутшӧмакӧ чиныштіс.
Та вӧсна пукта мог, медым эськӧ журналса быд уджалысьлы сьӧлӧмас йиджис «Войвыв кодзув» вӧсна кыв кутӧмыс, ӧти лов шыӧн, ӧтув кыпӧдны колӧ сылысь тӧдчанлунсӧ.
Мӧд туйыс абу.
Ӧд ми зілям-мырсям коми войтырлӧн син водзын, налы лэдзам журналсӧ, сӧвмӧдам-кыпӧдам чужан кыв, коми литература.
Быдӧнлы, тыдалӧ, гӧгӧрвоана, мый журналтӧ здукӧн он бурмӧд.
Но кутшӧмсюрӧ удж мунӧ нин.
Шуам, июль тӧлыссянь, журналлӧн вежсис чужӧмбаныс, стӧчджыка кӧ шуны, обложкаыс, медводдза да бӧръя листъясыс.
Вӧчис-серпасаліс сійӧс художник Аркадий Мошев.
Сійӧ жӧ номерас йӧзӧдӧма лыддьысьысьяс дорӧ шыӧдчӧм, сетӧма юалӧмъяс.
Шуам, редколлегия кӧсйӧ тӧдны, кутшӧм восянь судзӧдӧ сійӧ либӧ мӧд лыддьысьысь «Войвыв кодзувсӧ», кутшӧм жанра гижӧдъяс медся воӧны сьӧлӧм вылас, коді сылӧн медся радейтана писатель, мый колӧ вӧчны журналсӧ бурмӧдӧм могысь да с. в.
Июльса номерас жӧ сетӧма Василий Амосовлысь кроссворд, корӧма предприятиеяслысь да организацияяслысь реклама.
Колӧ шуны, мый редакциялӧн шыӧдчӧм вылӧ воалӧны нин лыддьысьысьяссянь воча кывъяс.
«Войвыв кодзув» — медводз литературнӧй журнал.
Республикаын татшӧмыс дзик ӧти.
Сідзкӧ, и кыв кутӧмыс миян кык пӧвста.
Со ме водзын куйлӧны журналлӧн тавося номеръяс.
Мый позьӧ висьтавны сэні йӧзӧдӧм гижӧдъяс йылысь?
Веськыда шуа, ёна гырысьыс эз вӧв тавосӧ.
Сэтшӧм, кыдзи, шуам, «Тундраса бияс» либӧ «Чугра».
Миян писательяс ӧні быттьӧ лӧньыштӧмаӧсь.
Сэсся и кадыс, тыдалӧ, тӧдчӧ творчество вылад, талун колӧны дженьыдик гижӧдъяс, ёсь публицистика.
Быд писатель тӧдӧ: ыджыдторйыд чужӧ-пестысьӧ ньӧжйӧ.
И ме эска, мый найӧ лоӧны, тӧда: миян гижысьяс уджалӧны на вылын.
Со, шуам, Петр Шахов йӧзӧдіс неважӧн на «Коми му» газетын «Еджыд керка» книгаысь некымын юкӧн.
Думайта, мый лоӧны и драматическӧй произведениеяс.
Сэсся колӧ гӧгӧрвоны творческӧй йӧзтӧ, мукӧдыс на пиысь бӧръя точкасӧ пуктытӧдз асланыс мӧвпъясӧн оз юксьыны.
Вежавидзӧны, тыдалӧ.
Водзӧ кӧ сёрнитны, то позьӧ пасйыны, мый выль повестьяс йӧзӧдісны Алексей Попов («Водзӧс»), Виктор Напалков («Ме тэнӧ радейта»), Иван Тарабукин («Палялӧм»), Александр Ульянов («Мый вӧлі миян костын»), Повестьяс дорын зумыда сулалӧны и висьтъяс.
Окота меным, мед эськӧ найӧс унджык гижисны да вайисны журналӧ.
Висьтъяс вӧліны Александр Размысловлӧн, Владислав Афанасьевлӧн, Нина Куратовалӧн, Владимир Безносиковлӧн, Андрей Каневлӧн да мукӧдлӧн.
Торйӧн кӧсъя ошкыштны Владимир Безносиковӧс.
Кольӧм во сійӧс примитісны писательяслӧн котырӧ.
И ме эськӧ шуи, мый тайӧ гижысьыс зэв аслыспӧлӧс.
Медводз, дерт, кыв боксяньыс.
Сӧдз сійӧ Владимир Ивановичлӧн, мича, сӧстӧм.
Лыддян мортыслысь висьтъяссӧ да быттьӧ уялан ва коми кывъяс пӧвстын.
Сэтшӧма найӧ вӧрзьӧдӧны сьӧлӧмтӧ, ловтӧ кыпӧдӧны.
Сэсся и сюжетъясыс гижӧдъясыслӧн абу косӧсь, чуньсьыд нёнялӧмаӧсь.
Найӧс олӧмсьыс босьтӧма-гумлалӧма.
Унаысь думыштчылан: ӧнія гудыр кадӧ торйӧн нин сьӧкыда овсьӧ миян гижысьяслы, тыдалӧ, ставныслы, кодъяс тэчӧны-лӧсьӧдӧны духовнӧй олӧмсӧ.
Гонорар, шуам, журналын ичӧт, муртса нянь тупӧсь вылӧ тырмӧ.
Но гижӧны миянлы.
Оз, тыдалӧ, ков ставсӧ сьӧм вылӧ донъявны-вуджӧдны.
Ме думайта, мый и коми литературалы подув пуктысь Иван Куратов ыджыд гонораръястӧ, кыз сьӧмтӧ эз куравлы.
А со мыйта вӧчис, со кутшӧм гижӧдъяс колис ас бӧрас.
Кык кыв висьтала поэзия йылысь.
Окота эськӧ пасйыны Михаил Елькинӧс.
Сійӧ зэв бура, коми кывйӧ пырӧдчӧмӧн вуджӧдіс И. Жаковлысь «Биармия» поэма.
Тайӧ поэмасӧ, ме думысь, позьӧ лэдзны весиг торъя книгаӧн.
Вель уна кывбур йӧзӧдӧма журналын А. Ванеевлысь, В. Бабинлысь, Н. Тюрнинлысь, А. Некрасовлысь, А. Некрасовлысь (Гамса), Е. Козловлысь да мукӧдлысь.
Евгений Козлов, шуам, аслас кывбуръясӧн торъялӧ мукӧдысь.
Вермӧ пырӧдчыны темаас, казявны сійӧс, мый оз казявны мукӧдъяс.
Мӧвпалӧ философскӧя.
Дыр висьӧм бӧрын ловзьӧ-кыпӧдчӧ Владимир Попов.
Торйӧн кӧсъя тӧдчӧдны миян вокъяс, Коми-Пермяцкӧй автономнӧй округса гижысьяс йылысь.
Накӧд миянлы колӧ, дерт, лӧсьӧдны топыдджык йитӧд.
Медым весиг эськӧ журналлӧн редколлегияӧ пырис сэтчӧс гижысьяс пӧвстысь кодкӧ, сэсся и висьт-кывбуртӧ позьӧ тшӧкыдджыка йӧзӧдны.
Кудымкарас ме шыасьлі нин: гижи ӧти письмӧ Федор Истоминлы.
Чӧв-лӧнь.
Бара гижи письмӧ.
Мися, ло миян «Войвыв кодзув» журналлӧн редколлегияса членӧн.
Но воча кыв эз и мӧдӧд...
Дерт, йитӧд лӧсьӧдӧм кузя думысь ме ог кут лэччысьны.
Петалісны журналлӧн тавося номеръясын и драматическӧй гижӧдъяс.
Вӧліны национальнӧй гимназияса велӧдчысьяслӧн кывбуръяс.
Тайӧ гимназияас ме тшӧкыда волывла, весиг таво нуӧдны лои коми литература кузя урокъяс.
И меным сьӧлӧм вылӧ воӧ, мый татчӧс велӧдчысьяс кӧсйӧны уна тӧдны, асьныс нин босьтчӧны гижны.
Лыддьысьысьлы сьӧлӧм сертиыс «Войвыв кодзулӧ» вужъясьӧм рубрикаяс.
Шуам, «Чужан му, чужан кыв», «Вояс да йӧз», мукӧдъяс.
Тшӧкыда сетам коми войтырлы серамбана пасйӧдъяс.
Кӧть кутшӧм оз овлы олӧмыд, а нюмтӧгыд, сералышттӧг водзӧ он мун.
Зілям не вунӧдны челядь йылысь, йӧзӧдам налы лыддьӧм могысь посньыдик висьтъяс, кывбуръяс.
Лӧсьӧдім июль тӧлыссянь выль рубрика: «Коми котыр».
Юӧръяс.
Мӧвпъяс.
Тӧждъяс».
Нимкодь, мый йӧзыс казялісны сійӧс, воӧны нин воча кывъяс.
И водзӧ вылӧ ми кутам тӧдмӧдны лыддьысьысьясӧс нималана коми войтыркӧд.
Коми мулӧн историяӧн, миян том и олӧма нин гижысьяслӧн выль повестьясӧн, кывбуръясӧн.
Эскам, мый коми кыв ёна на мӧдас ловзьыны-кыптыны.
Ӧні ӧд сійӧ лоис государственнӧйӧн.
Эскам: миян лыддьысьысьяс и водзӧ кутасны судзӧдны «Войвыв кодзув» журнал.
Сылӧн доныс, ӧти номерлӧн, локтан во лоӧ 4 шайт.
Во кежлӧ — 48 шайт.
Но ме лыддя, мый миян правительство кӧ збыль тӧждысьӧ коми кыв да культура сӧвмӧдӧм вӧсна, сійӧ эськӧ дон босьттӧг разӧдіс чужан кыв вылын петысь став газет-журналсӧ.
Мед лыддьӧны йӧзыс, велӧдчӧны ас кывъяс.
Дерт, бур журнал вӧчӧм-лэдзӧм могысь унатор на оз тырмы, паныдасьлӧны сьӧкыдлунъяс.
И «Войвыв кодзувлысь» «пытшкӧссӧ» ёна на ковмас вежны, ёсьмӧдны-паськӧдны публицистика, пыртны выль жанръяс, шуам, детектив, фантастика да с. в.
Но ме чорыда эска, сьӧлӧмӧн кыла, мый аскиыс «Войвыв кодзув» журналлӧн лоӧ мича, аскиыс сылӧн сӧстӧм.
А. ВАСИЛЬЕВ.