#Коми_му_1992-08-15
СТАВӦН ЗІЛЬӦНЫ, НЕКОД ОЗ ДЫШӦДЧЫ
Ыджыд ӧдӧн кӧрым заптӧ «Железнодорожнӧй» совхозысь Центральнӧй отделениеса коллектив.
Торйӧн бура уджалӧ механизатор Вячеслав Старцев.
Аслас тракторӧн сійӧ сӧвтӧ турун.
Ковмас кӧ, вермӧ и ытшкыны.
Сы моз жӧ зіля уджалӧны ёртъясыс.
Некод оз дышӧдчы.
В. ЯЧМЕНЕВЛӦН снимокъяс вылын: «Железнодорожнӧй» совхозса тракторист В. Старцев; сӧвтӧны турун.
#Коми_му_1992-08-15
КУРЫД «ВИТАМИН»
Кольӧм лунъясӧ Емваын райпоса магазинъяс вузасисны свежӧй ӧгурцыӧн.
Нимкодь лои карса нывбабаяслы сыысь, мый витамина сёянсӧ иналісны донтӧмджыкысь мукӧдлаын серти.
Со и босьталісны.
Коді вит килограмм, коді дасӧс, а коді и унджыкӧс.
Но гортаныс быдӧн каитчыны пондіс.
Ньӧбӧмторйыс сэтшӧм курыд вӧлӧма, мый кышсӧ пуртӧн весавтӧг и сёйнысӧ оз позь вӧлі.
Райпоса вузасьысьяс, дерт жӧ, тӧдісны та йылысь да та вӧсна и чинтыштісны донсӧ.
Мед сӧмын инавны тӧварсӧ, а йӧзлы шогмас оз — абу налӧн делӧ.
#Коми_му_1992-08-15
САД-ЯСЛИЯС ЛОӦ ДЗОНЬТАЛӦМА
Куимсё сайӧ тысяча шайт сьӧм вичмӧдіс Выльгортскӧй сельскӧй Сӧвет детскӧй дошкольнӧй учреждениеяс дзоньталӧм да сад-яслияс гӧгӧрсӧ пелькӧдӧм вылӧ.
Талун кежлӧ уджъяссӧ нуӧдӧма нин пӧшти быдлаын.
Ыджыд отсӧг сетісны «Сельский строитель» частнӧй предприятие, коді дзоньталіс 2, 3, 4, 7 номеръяса садикъяс да «Строитель» кооператив.
Бӧръяыс ас вылас босьтіс первой номера ясли-сад.
#Коми_му_1992-08-15
ЗАПТӦМА ДЖЫНСӦ НА
Сысольскӧй районса овмӧсъясын талун кежлӧ заптӧма кӧрымсӧ план серти муртса джынсьыс унджык.
Совхозъяс ыстысьӧны, мый видзьяс вылын этша турун, оз тырмы техника, запаснӧй частьяс да с. в.
Сводкаяс серти водзмӧстчысьяс лыдын мунӧны «Сысольскӧй» совхозса турун пуктысьяс.
Но и тані планӧдз колӧ на заптыны матӧ тысяча тонна кӧрым.
Наысь муртса кольччыштӧ «Вотчинскӧй» совхоз.
#Коми_му_1992-08-15
НӦШТА 24 ОЛАНІН
Печора карса авиаторъяслы неважӧн на сдайтісны 36 патераа олан керка.
Помалан выйын нӧшта 24 патераа стрӧйба.
Тайӧ выльмӧдӧны вӧвлӧм гостиница, кодӧс и овмӧдасны аэропортсаяс.
Кыдзи висьталӧ мувывса службаяс кузя командирӧс вежысь Э. А. Серебряников, уджъяссӧ лоӧ эштӧдӧма тавося коймӧд кварталын.
Дерт, ставыс кӧ лючки лоӧ сьӧмӧн.
#Коми_му_1992-08-15
А «КИСЬМИМ-Ӧ»?
Август 1 лунӧ «Коми муын» петіс Н. Митюшевалӧн «Коді нӧ «кисьмытӧмыс»?» гижӧд.
Сійӧ чужтіс мӧвпъяс, окота лои вензьыштны.
Унаторйын ме авторыскӧд сӧглас, сылӧн ӧткымын видзӧдлас лӧсялӧ и меным.
Сы моз жӧ чайта, мый коми йӧзӧс сӧвмӧдан комитетса уна член оз лӧсяв тайӧ исполнительнӧй органас.
Ӧд комитетсӧ лӧсьӧдісны гусьӧнмоз, йӧзкӧд сёрниттӧгыд, налысь юасьтӧг дасьтісны список, кытчӧ гижалісны овъяссӧ, сэсся петкӧдісны гӧлӧсуйтӧм могысь.
Артмис: коді «за» — ставӧн.
Коліс эськӧ комитетса быд членӧс, председательӧс, сылысь вежысьяссӧ бӧрйыны торйӧн.
Кута лача, мый коми йӧзлӧн коймӧд съезд буретш тадзи и вӧчас.
Надейтча, выльысь бӧрйӧм комитетысь водзӧсыс лоас ыджыдджык, уджыс бурджык, ӧтувъяджык, сэтчӧ кӧ веськаласны сюсь да тӧлка войтыр.
Бергӧдчыла гижӧдлӧн сійӧ юкӧнас, кӧні Н. Митюшева критикуйтӧ В. Марковӧс.
Дерт жӧ, кыдзи и Н. Митюшева, ме чайта, колӧ чорыдджыка сулавны республикалӧн асшӧрлун вӧсна.
Но авторлӧн гижӧдас, кыдзи сійӧ асьсӧ кутӧ, эм унатор, мый меным абу сьӧлӧм серти.
Думайтчыссьӧ, Н. Митюшева нуӧдӧ ассьыс кутшӧмкӧ «ворсӧм».
Медым комитетса председательӧс няйтӧ лякигӧн тышкасьны сылӧн жӧ креслӧ вӧсна.
Кыдз шуласны, кӧсйыны позьӧ унатор.
Но сы вӧсна, мый Н. Митюшева оз куж сёрнитны комиӧн, сідзкӧ, ме ногӧн, сійӧс оз позь лыддьыны коми мортӧн.
Сідзкӧ, сійӧ оз вермы вӧзйысьны комитетса председатель местаӧ.
А вӧлі кӧ, шуам, Н. Митюшева комитетса председательӧн, ӧдвакӧ мыйкӧ вежсис бурланьӧ, а лёкланьӧ — вермис эськӧ, чайта.
Ме думысь, председательлы кӧть президентлы колӧ лоны центристӧн, а оз кытчӧкӧ сӧмын ӧтиладорӧ синысь мортӧн.
Н. Митюшева унаысь нин шуліс, мый ошкӧ революцияяс, вооружённӧй тыш, революционнӧй романтика.
А сэн, кӧні революция (а сідзкӧ, и контрреволюция), некутшӧм демократия йылысь сёрни оз вермы лоны.
Мортыс век тӧдчӧдӧ, мый сӧмын сійӧ медбура дорйӧ коми войтырлысь интересъяссӧ, сійӧ комилӧн юрнуӧдысь.
Гижӧдас тайӧ туйвизьсӧ жӧ нуӧдӧ, и тайӧс казялан.
Татшӧм вывтіасьӧмсӧ ме донъяла кыдз прӧстӧ кывъясӧн шыбласьӧм.
Медым тӧдны, пыдди пуктӧны али оз, мунасны-ӧ тэ бӧрся йӧзыс, петкӧдлас медбура бӧрйысьӧм-юасьӧм.
Сійӧс ме вӧзъя и нуӧдны, сэки тыдовтчас, коді лидерыс — Митюшева али Марков, либӧ нӧшта кодкӧ.
Колӧ сідзжӧ законнӧя бӧрйыны и коми народлысь съезд.
Сёрнитны кӧ сы йылысь, «кисьмисны» эз финно-угор котырыс ас кежысь овны, ме тырвыйӧ да помӧдз асшӧрлун вӧсна.
Но эм «но».
Колӧ уна кад, медым тайӧ асшӧрлунсӧ сӧвмӧдны, и государственностьсӧ тшӧтш, культурасӧ, кывсӧ, экономикасӧ да с. в.
А Н. Митюшевалысь подулалӧмъяс эськӧ ӧткодялі сыкӧд, кор большевикъяс 1917 воын босьтісны власть, шуисны, коммунизм пӧ Россияын «кисьмис», колӧ сӧмын «Сӧветскӧй власть да электрификация ставнас странаын».
Сідзкӧ, миянлы колӧ бырӧдны комитетсӧ да мед ставыс республикаын вӧлі Н. Митюшева киын.
Водзӧ мый — думыштлынытӧ он куж.
Ме сыкӧд воа ӧти кывйӧ — коми йӧзӧс сӧвмӧдан комитет кутіс «бюрократизируйтчыны».
Ог тӧд, бур тайӧ али лёк.
Но ог ошкы Н. Митюшевалысь коми йӧзлӧн мӧд съезд дырйи тайӧ исполнительнӧй органсӧ кисьтан уджсӧ.
Буретш быд революционер тасянь и заводитӧ.
Мед первой куш места вӧлі.
А мыйкӧ сэні бурыс, пӧльзааыс, чужас-ӧ?
Звиад Гамсакурдия нэмсӧ вӧлі диссидентӧн, сідз шусяна дудӧм кадӧ, кор пукаліс лагерьясын, и перестройка кадӧ, вежсьӧмъяс дырйи, Грузияын президенталігӧн.
Век вӧліс татшӧм.
И со кутшӧм лоис пом: сійӧс чӧвтісны.
Пыдісянь кӧ мӧвпыштлыны, мӧд ног эз и вермы лоны.
Тайӧс сы ради казьтывла, мый коми войтырӧс сӧвмӧдан комитетӧ колӧ бӧрйыны збыльысь решительнӧй, сюсь вежӧра войтырӧс, кодъяс оз прӧста бызгыны, а бура, ыджыд водзӧсӧн уджалӧны.
Но диссидент кодь видзӧдласа, официальнӧй властьлы паныд колӧ и оз мунысьыд сэні оз ков.
А орччаӧдны кӧ сідз шусяна «татарскӧй туйлысь» Коми Республикаын позянлунъяссӧ, тані Н. Митюшевалы эськӧ оз ков, чайта, бӧрйыны да вӧзйыны дзик ӧти воча кыв.
Сӧмын пӧ тадз, а оз мӧд ног.
Комиыд абу Татарстан, сійӧ аслас туйӧд мунӧ, сылӧн аслас история, культура да ставнас оланногыс, йӧзыс.
Но и Татарстанлысь бурсӧ, миянлы шогманасӧ, лӧсяланасӧ, бур жӧ сюркнявны эськӧ.
Ме чайта, Н. Митюшева коддьӧмыдлы колӧ дугӧдчыны политическӧй капитал чӧжӧм ради тышысь, ӧтиӧс-мӧдӧс мыждӧмысь, ковтӧм зык-шумысь.
Бурджык вӧчны, мед кӧть мукӧддырйи абу ёна тыдалана, удж.
Сійӧ ӧні колӧ медъёна ставнымлы — бӧръя кадас ёся да гораа сёрнитны велалім.
Сьӧкыдджык быд лун, вочасӧн сӧвмӧдны культура, кыв, вермана пай пуктыны экономика ловзьӧдӧмӧ.
Ӧти кывйӧн, ӧні эм кӧні вежӧртӧ да сямтӧ петкӧдлыны, зільлунтӧ, пӧсь сьӧлӧмнад мукӧдӧс «ӧзтыны».
В. САЖИН.
Сыктывкар.
#Коми_му_1992-08-15
«АСКИ ЛОАС СЁР»
Гижӧ тіянлы рочмӧм морт, коді чужан кыв вылын вермӧ сӧмын лыддьысьны, кора таысь прӧститны менӧ.
А шыаси тіян дорӧ, кор лыдди газетсьыд «Коді нӧ «кисьмытӧмыс»?» гижӧд.
Ме Надежда Митюшева дор, помсянь помӧдз сыкӧд сӧглас.
Миянлы нинӧм виччысьны Москвалысь, мый сійӧ коркӧ лэдзас лӧсьӧдны миянын ассьыным государство.
Татшӧм кадыс некор оз и ло, кӧть ми и «кисьмам».
Ковмас аслыным туйсӧ писькӧдны да асшӧрлунсӧ шедӧдны.
Дерт, ӧні тышкасьтӧг, мирнӧя, кыдз эськӧ и колӧ, миянлы ӧдвакӧ удайтчас мынтӧдчыны «ыджыд воклӧн» сывйысь.
Да и водзӧ вылӧ надейтчыны сьӧкыд.
Та вӧсна бур эськӧ ӧтувтчыны Россиякӧд конфедеративнӧй подув вылын, кор эм право петны Российскӧй Федерацияысь да лӧсьӧдны тырвыйӧ асшӧр государство.
Но туйыс лоас вутшкӧсь, сьӧкыд, ковмас сос пуджӧмӧн уджавны-мырсьыны.
Миян национальнӧй движениеса юралысьяслы, гашкӧ, ковмас ӧтувтчыны мукӧд российскӧй республикаысь лидеръяскӧд.
Тадз миянӧс унджыкӧн пыдди кутасны пуктыны, гӧлӧснымӧс бурджыка кывны.
Велӧдны-быдтыны быть и ассьыным коми национальнӧй веськӧдлысьясӧс, кодъяс эськӧ эз видзӧдны вомас Россияса юралысьясыдлы, асьныс вӧжжисӧ киас босьтісны, политикасӧ вӧчисны олӧмлӧн быд юкӧнын.
И тайӧс вӧчны колӧ заводитны ӧні нин, аски лоас сёр.
Нинӧмла кывзыны найӧс, кодъяс горзӧны, миянлы пӧ асланым государство оз ков.
Колӧ!
Ми рочьяс кодь жӧ йӧз, а налӧн эм асланыс государство — Россия, кодӧс ме ог лыддьы рӧдинаӧн.
Менам чужан му, горт, рӧдина — Коми Республика!
Мӧд оз вермы лоны.
И сылӧн эм аслас история, кодӧс ми ог на прамӧя тӧдӧй.
Александр КОЧЕВ.
Сыктывкар.
#Коми_му_1992-08-15
ВИДЗӦДЛАМ ПЫДІСЯНЬДЖЫК
Пыдди пуктана «Коми му» газет.
Кӧсъя панны неыджыд сёрни сӧмын на воӧм выль Конституция (Основнӧй Закон) кузя, кодӧс вӧлі вынсьӧдӧма РСФСР-са Верховнӧй Сӧветлӧн сизимӧд сессия вылын.
Ми, Коми Республикаса олысьяс, кыдзи и став Россияса йӧз, важӧн нин виччысим тайӧ колана документсӧ: ӧд эм кӧ Конституция, сідзкӧ, эм миян кутшӧмкӧ да государство.
Кор миян вӧвлӧм Сӧветскӧй Союз мӧдіс киссьыны, республикаяс босьтчисны лӧсьӧдны асшӧрлун, Россиялы нинӧм эз коль вӧчны, кыдзи мӧвпыштлыны ас йывсьыс: му-ва ыджыд, сэтчӧ пырӧны уна республика, область да округ.
И медым ставнысӧ ӧтувтны, ковмас думыштлыны сійӧ жӧ асшӧрлун йывсьыс да нӧшта босьтны ас вылӧ киссьӧм коляссӧ коркӧя Союзлысь.
Кор вӧвлӧм автономнӧй республикаяс сідзжӧ мӧдісны сёрнитны асшӧрлун йылысь, сувтіс мог зык-шумтӧг йитны-ӧтувтны кутшӧмкӧ сямӧн ставнысӧ ӧти борд улӧ.
Со и мӧдісны чужны уна пӧлӧс договоръяс республикаяс да Россия костын.
Республикаяс кӧсйӧны, медым Россия найӧс эз кедзовт да эз нартит важ Союз моз.
Россия вӧчис ставсӧ, медым не воштыны ассьыс чорыд кабырсӧ да не лэдзны республикаясӧс ас вӧля вылӧ.
Сэки эськӧ ставыс киссис, и некутшӧм сёрни эз вӧв ӧтка ён государство йылысь.
И со 1992 вося март 30 лунӧ Москваын вӧлі кырымалӧма да вынсьӧдӧма договор Россия да вӧвлӧм автономнӧй республикаяс костын, кодъяс пырӧны Российскӧй Федерацияӧ.
Тайӧ договорыс юкис ӧта-мӧд костас полномочиеяс да власть, пырис торъя юкӧнӧн Конституцияӧ.
Талун, кор, позьӧ шуны, мый ми олам выль экономическӧй законъяс серти да став выннымӧс сетам, медым кольны ловйӧн да дзоньвидзаӧн жаль тӧдтӧм рынок дырйи, чужӧ мӧвп: кутшӧм обществоын ми олам?
Конституция та кузя (9-ӧд статья) сетӧ воча кыв, мый шӧр визьнас миян политическӧй системаын лоӧ водзӧ ёнмӧдӧм да паськӧдӧм социалистическӧй демократия.
Бура эськӧ шуӧма да, бара на тайӧ лоӧ йӧзсӧ бӧбйӧдлӧм.
Август 12 лунӧ Россияса президент бердысь госсекретарь Г. Бурбулис вель дыр варовитіс центральнӧй телевидение пыр, и передачасӧ нуӧдысьлӧн юалӧм вылӧ: «Кутшӧм обществоын ми талун олам — капитализм дырйи нин, али социалистическӧйын на», — эз сяммы веськыда висьтавны — ни ӧтарӧ, ни мӧдарӧ.
Босьтны кӧ Конституциясьыс мӧд главасӧ, кӧні 10-ӧд статьяӧ гижӧма, мый государство вӧчӧ-зільӧ, медым паськӧдны да дорйыны став пӧлӧс собственностьсӧ (эмбурсӧ) и сэк жӧ шуӧ: экономическӧй уджын вӧлялы пӧ колӧ лӧсьӧдны потшӧс.
Тайӧ нин ньӧти абу гӧгӧрвоана.
Ми кӧ кӧсъям овны бурджыка, сідзкӧ, и уджавны колӧ ныр вылад усьтӧдз.
А татшӧм тшӧктӧмнад некутшӧм надея оз ло бур олӧм вылӧ.
Сідз нин майшасьӧны йӧзыс, мый колясны уджтӧг, заводъяс тупкысясны, выль уджалан местаясыд ӧні туй вылын оз туплясьны.
Сьӧм абутӧм вӧсна йӧзсӧ вӧтлӧны отпускъясӧ, а ӧд быдӧнлы колӧ сёйны-юны, пасьтасьны.
Ме думысь, татшӧм статьяыд ньӧти оз лӧсяв талунъя олӧмлы.
Мӧдарӧ, колӧ сетны вӧля ставлы, коді кӧсйӧ да вермӧ мыйкӧ унджык вӧчны.
Кор миян пӧтлытӧм рушкуа кодь рынокным тырас став колана тӧварӧн, сэки и донтӧммыны ставыс кутас.
Мыйла вермис тадзи лоны, кор тӧварлӧн доныс содіс 20–30–100 пӧв да унджыкысь, а йӧзлӧн сьӧмыс сӧмын 4–5 пӧв?
Мый нӧ, миян дзик нин юртӧм веськӧдлысьяс, кодъяс сӧмын ас йывсьыныс думайтӧны?
Либӧ ставсӧ тайӧс вӧлі вӧчӧма думыштӧмӧн, медым дзикӧдз дӧзмӧдны йӧзсӧ?
Со ӧд кымын юалӧм чужис менам Конституциялӧн ӧти юкӧн кузя.
Босьтны кӧ тайӧ жӧ главасьыс 11-ӧд статья, бура гӧгӧрвоан, мый Россияыд оз на ёна майшась аслас республикаяс вӧсна.
Сэні гижӧма, мый му, сы пытшкӧсса озырлунъяс, вӧр-ва, зверь-пӧтка лоӧны сійӧ народъяс киын, кодъяс олӧны асланыс му вылын.
А со мыйлакӧ кутны, вӧдитчыны да веськӧдлыны тайӧ эмбурнас ми сӧмын вермам российскӧй да миян республикаса законъяс серти.
Ми неважӧн на вынсьӧдім ассьыным закон му да му пытшкӧсса озырлунъяс йылысь, кӧні пасйим, мый ми асьным вермам и вӧдитчыны, и веськӧдлыны асланым эмбурӧн.
А быть-ӧ лыддьысьны сыӧн, мый гижӧма выль Конституцияӧ?
Ӧти кывйӧ, ме думысь, ми бара на ог воӧй Россияса веськӧдлысьяскӧд.
Шуны кӧ нин веськыда, кодлы кутшӧм делӧ менам зептӧдз.
Мый эм, сійӧ менам.
Рынокӧ вуджӧмыс, а экономическӧй реформаяссӧ тайӧ визь кузяыс нуӧдны, тшӧктӧ быдӧнӧс лоны ас местаас кӧзяинӧн, медым быдӧн вермис веськӧдлыны да вӧдитчыны аслас эмбурӧн.
Некодлысь юасьтӧг.
Дерт, ме гӧгӧрвоа Россияса ёртъясӧс: налы дзик абу кивыв вештыны чорыд кабырсӧ республикаяслӧн озырлунъяс вылысь.
Ми ёна сёрнитлім: республика да Россия костын колӧны ӧта-мӧд костса экономическӧй договоръяс.
Тайӧ сёрниыс воши, кор вӧлі кырымалӧма Федеративнӧй договор.
Сійӧ жӧ стратегическӧй сырьёыс, кытчӧ пырӧны пӧшти став озырлуныс, мый эм миян республикаын: тайӧ из шом, нефть, газ, бокситъяс, алмазъяс, зарни.
Конституция серти позьӧ гӧгӧрвоны, мый сійӧ Россиялӧн государственнӧй собственность.
Босьтам сійӧ жӧ вӧрсӧ.
Кӧсйӧ кӧ ньӧбны сійӧс Россия, мед ньӧбӧ дай.
Мыйла ми вермам гӧльмыны, а Россия озырмӧдчыны Коми му тшӧт весьтӧ?
Талунъя лунӧдз тай сідз на век вӧлі-а.
Меным лои зэв нимкодь, кор аддзи Конституциясьыс федеративнӧй договор дорӧ протокол, кодӧс кырымалӧма тшӧтш и Коми республикаса представитель.
Сэні шуӧма: Россияса республикаясысь представительяс ӧтсӧгласӧн воисны ӧти мӧвпӧ, медым содтыны федеративнӧй договорлӧн 1-ӧд статьяса 3-ӧд пунктӧ тӧдчӧдӧм: Россияса Верховнӧй Сӧветлӧн кодаркӧ палатасьыс быть колӧ 50 процентысь не этшаджык места сетны республикаясса представительяслы.
Сэк эськӧ быд колана решение позис примитны зэв бура и эз эськӧ ёнасӧ нартитны республикаясӧс, кодъяс пырӧны Россияӧ.
Тайӧ сӧмын кӧсйӧм на, а выль Конституцияӧ сюйӧмаӧсь 81-ӧд статья, кӧні висьтавсьӧ, мый Российскӧй Федерациялӧн законъясыс бытьӧсь республикаясын, кодъяс пырӧны Федерацияас.
Российскӧй законъясыс кӧ оз лӧсявны республиканскӧйясыскӧд, сэки «уджалӧ» Россияса закон.
Жугыль статья.
Мыйсянь босьтчылім — сэтчӧ бӧр и воим.
Кутшӧм нин асшӧрлун йылысь вермас мунны сёрни татшӧм статьяяс бӧрад.
Но ми велалӧмаӧсь нин тай бӧбйӧдлӧмыдлы да, ме думысь, та кузя сёрниыс кыптас на водзӧ.
Оз позь тадзи тэчны государствояс костын йитӧдъястӧ.
Серам пыдди вайӧда 3-ӧд главасӧ 19-ӧд статьялысь воддза юкӧнсӧ (рочӧн): «Социальную основу Российскӧй Федерации составляет нерушимый союз рабочих, крестьян и интеллигенции».
Гашкӧ, и сідз да, но нерушимый...
Ме думысь, мыйла тайӧ?
Гижысьыс ачыс, тыдалӧ, кувтӧдзыс сераліс.
Татшӧмторсӧ ми важӧн нин кывлім.
Сӧмын тай мыйлакӧ ас гӧгӧрысь ми сӧмын гӧльясӧс да озыръясӧс мӧдім ёнджыка казявны.
Нэмыс быдлаын вӧлі со кыдзи: гӧльыд озырыдлы абу ёрт.
Со и колӧ, гашкӧ, видзӧдлыны пыдісяньджык, кыдзи водзӧ овны.
Виталий ОСИПОВ.
Коми Республикаса народнӧй депутат.
#Коми_му_1992-08-15
БЫДТОРЙЫС СЮРЛІС...
Чӧскыда пӧжасьӧма Агния Андреевна Попова.
Некымын выя кӧвдумыс пӧсь чай сорӧн вомын сыліс ӧти здукӧн.
Ошка пӧрысь мортӧс, кодлы тавося январын сизимдас тырӧма.
— Кач нянь дорсьыд позьӧ видлыны, — шуӧ сійӧ.
— Тэ том на да, эн кӧнкӧ кач няньтӧ сёйлы, а ми-вокыслы война дырйиыд удайтчыліс.
Агния Андреевна война дырйиыс тракториставлӧма.
Сӧмын ачыс тӧдӧ, кыдзи лоис мучитчыны пескӧн ломтан тракторъяс вылас.
Тулысъяснас, гӧра-кӧдза дырйи, узьӧм ни олӧм.
Прамӧйджык тӧв кӧ пӧльыштас — кок йывсьыд усян.
Кыдзкӧ тай вермӧдчылӧма.
А жугӧдны, эбӧссьыс уськӧдны том нылӧс босьтчӧмаӧсь водз.
Дас куим арӧсӧн нин 1935 воын ыстӧмаӧсь ӧнія Тимшер посёлок местаӧ.
Гожӧмъяснас перйӧмаӧсь нитш, а тӧвъяснас кыскалӧмаӧсь вӧр.
Трактористас велӧдчынысӧ мырдӧн жӧ колхозсянь ыстылӧмаӧсь.
Кӧлесаа трактор вылын уджавны велӧдчылӧма Помӧсдінын, а газогенераторнӧй вылын — Ульянаын, кӧні восьтлӧмаӧсь вида-му овмӧс техникум.
Сэки, кӧсъян ли он, эз юасьлыны.
Война дырйиыс жӧ лои моториставны пуръяс кыскалысь катер вылын.
Пожӧг сиктдорса Кекур грездысь ковмис лэччыны Кӧрткерӧсӧ.
Кылӧдчанінын вӧлі да, весиг гортӧ пыравны эз лэдзны.
Уджалыштіс да гортӧ вӧзйысьліс начальстволысь.
А пышйӧмӧн чайтӧмаӧсь да, Вылыс Човйӧ пуксьӧдісны, нёль тӧлысь кежлӧ.
Сэні и кагасӧ вайис.
Розалияӧс.
— Война кӧть абу, а том дырйиыд вирыд ворсӧ, — нюмъялӧ Агния Андреевна.
— Кировскӧй областьысь Ӧльӧксан нима вӧлі зонмыс.
Катер вылын ӧтлаын уджалім.
Ставыс нывбабалӧн нёль челядь — куим пи да ӧти ныв.
Батьныс ставныслӧн разнӧй.
Эз тай кыдзкӧ удайтчы ӧтисӧ лӧсьӧдны.
Уна нывбабалӧн, коді сэкся кадас томӧн вӧлі, татшӧм судьбаыс.
Ясли ни сад эз вӧв.
Ӧта-мӧднысӧ челядьыс и быдтісны.
Ставныслӧн ӧні асланыс гӧтыр да котыр.
Миш ветліс жӧ войвывлань, асланым республикаын нефть перъянінын гоз-мӧд во оліс да, мамлӧн шуд вылӧ, бӧр Кекурӧ воис.
Зэв киподтуя.
Эз-эз да и гӧтрасис медбӧрын.
Раиса Васильевна абу татчӧс, но велаліс нин йӧз дорас, и йӧзыс сы дінӧ велалісны.
Кекурса фермаын дояркаалӧ.
Ачыс Михаил столяритӧ Помӧсдін лесхозын.
Ас местаын сьӧлӧмыс Ӧльӧксей вӧсна.
Югыдъягын лесхозын уджалӧ, семьяыс посёлокас пыдди пуктана.
Нинӧм лёксӧ, бурысь кындзи, эз аддзы Розалиялӧн олӧмысь, коді ылынджык — Ухтаын, кутшӧмкӧ предприятиеын бухгалтералӧ.
Уджачӧсь челядьыс.
Мамсяньныс, дерт, тайӧ вуджис, кодлӧн стажыс 38 во.
Война помасьӧм бӧрас мужичӧйяс локталӧны да, трактор вывсьыд чеччис, но кокньыдыс эз жӧ ло.
1954 воӧдз на мырсис кер дорын.
Сьӧдтыдінын, Ярашъюын и быдлаын вӧлі.
Эз бара видзӧдны, мый ичӧт челядя.
Мыйтакӧ лым пиӧд собалӧма, ваӧдыс келалӧма...
Быдторйыс сюрліс.
Неуна кокньӧдыштліс сӧмын «Пожегодскӧй» совхозын чань видзигӧн да конюхалігӧн.
Мыйсюрӧ удайтчыліс унджык вӧчны горт гӧгӧрын, гожӧмъяснад мичаджык кадӧ турунтӧ пуктыны.
Бара жӧ, кор окота вайны турунтӧ, вӧлыд ас киад да.
Но куим во и видзисны вӧвъяс дорас.
1977 воӧдз, кор пенсия вылӧ петіс, совхозас разнӧй уджъяс вылын вӧлі.
Кытчӧ ыстасны, сэтчӧ и мунан.
Татшӧм ёна уджалӧмсьыд, ме чайті, мый и наградасӧ морӧс тырыс нажӧвитіс, но совхозсянь убӧлитлӧмаӧсь сетны сӧмын «Ветеран труда» да «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» медальяс.
Коммунистическӧй уджвывса ударниклы нӧшта некымынысь сетлӧмаӧсь сідз шусяна дона козинъяс да премияяс.
1970 воын пыртлӧмаӧсь ВДНХ-са участникъяс лыдӧ, но Москваӧдзыс, кыдзи шуӧ ачыс, абу ветлӧма.
Став бурыс государствосянь — арталіс 72 шайта пенсия.
Мыйсюрӧ позьӧ вӧлі ньӧбны ӧнія сюрсысь унджык пенсия дорсьыс.
Ӧвтыштны эськӧ совхозса удж вылас, но отсасьлӧ на: то картупель бӧрйыны ветлас, то турун пуктыштны, то нӧшта мыйкӧ вӧчны.
Ёна дивитӧ том йӧзӧс, кодъяс, сы серти кӧ, дзикӧдз дышмисны.
— Ӧнія том йӧзыд, веськыда кӧ шуны, нинӧм оз уджавны.
Тайӧ нӧ удж, кор луннас локтӧны?
Дерт, оз ков уджавны синмысь би петмӧн, кыдзи ковмис миянлы.
Но ӧнія мозыс оз жӧ позь.
Некутшӧм водзӧ мунӧм, кыдзи телевизорыд висьталӧ, тадзитӧ оз ло.
Сэк жӧ Агния Андреевна аддзӧ, мый абу став йӧзыс тшыксьӧмаӧсь дыш висьӧмнас.
Со кутшӧм ёна кутісны му-видзтӧ аслыныс вӧдитны, керкаястӧ лэптыны, гашкӧ, вочасӧн татшӧм зільлуныс и совхозса удж вылас вуджас, вештысьны кӧ бура кутасны.
Посводзын ӧтувтӧм кык керкаын пӧрысь морт кындзи эм, гашкӧ, сӧмын олысяыс, керка видзысьыс, но гажтӧмтчыны некор.
То ачыс сиктӧ петалас, то сы ордӧ ас тшӧтшъяясыс воласны, то кысьыны пуксьылас, то нӧшта мыйкӧ.
Олӧмыс, код вылӧ босьтчӧма уджавны дас куим арӧссянь, мунӧ водзӧ.
Мед мунӧ да оз сэтшӧма повзьӧдлы.
В. ЛОДЫГИН.
Кулӧмдін р.
АВТОРЛӦН снимок вылын: А. А. Попова.
#Коми_му_1992-08-15
КЫК ЗЕПТЫСЬ СЮРАС
Каньпиӧс да понйӧс кӧ ичӧтсяньыс он велӧд пӧрадокас, ыджыднас ӧдвакӧ верман, ёна и пакӧститчасны.
Сідзжӧ и челядьӧс.
Ичӧтсяньыс жӧ мед эськӧ велалісны пӧрадокас.
И оз сӧмын гортын, а ывла вылын.
Бӧръя воясас ми сэтшӧма лэдзчысим олӧмсьыс.
Водзӧ весиг некытчӧ.
Керкаяс пытшкад, гашкӧ, пӧрадоксӧ видзам на.
Но порог воськовтам и веськалам быттьӧ мӧд мирӧ.
Подъездъясын няйт, лыа, ёг, стенъяссӧ гирскӧма, ӧшинь вывъяс сотӧмаӧсь, стеклӧ потӧма...
Подъездысь кӧ петам — быдлаын ёг, пӧвторъяс, кӧртторъяс, бумага кӧрӧбъяс.
Челядьлысь ворсан площадкаяс жуглӧмаӧсь, чегъялӧмаӧсь.
Ставныс мунӧны: ӧти истӧг тув тӧв йылӧ лэдзӧ, мӧд — чигарка пом, коймӧд — бумага, нёльӧд — сьӧлыштӧ, а витӧд ёг ведрасӧ кисьтӧ.
И некодлы некутшӧм делӧ абу.
Быттьӧ тадзи и колӧ.
Артмӧ, мый посни войтырӧс ми няйтас велӧдам овнысӧ.
Но дыр-ӧ позьӧ няйтас гудрасьны?
Кытчӧдз порсьясӧ асьным ог пӧрӧй?
Войдӧр быд керкаын вӧлі дворник, коді видзӧдіс пӧрадок бӧрся.
Мыйла ӧні ни ӧти подъездын абу уборщица, абуӧсь дворникъяс?
Мед асьныс олысьясыс пелькӧдчасны?
Но ӧд абу ставныс ӧткодьӧсь, кодкӧ весалас, а кодкӧ и оз.
Колӧ бӧр босьтавны дворникъясӧс да уборщицаясӧс.
Сетны налы бур удждон, мед бура и уджалӧны.
Делӧыс ӧд абу иждивенецъясын.
Ӧта-мӧд вылӧ надейтчӧмӧн керка йӧръяс пӧрисны жуг дозъясӧ.
Кӧні посни кага лыаӧн ворсӧ, сэтчӧ жӧ ветлӧны понъяс да каньяс.
А ещӧ шогсям, кытысь талун сы мында висьӧмыс!
Лоас кӧ ми гӧгӧр сӧстӧм, сӧстӧминад и озджык кут лэптыны лолыс сьӧлыштны-ёгӧсьтны.
А дворник-уборщицалы деньгаыд сюрас.
Карса казнаысь да олысьяслӧн зептысь.
Олысьясыд аттьӧ на таысь шуасны.
В. КАНЕВА.
Сыктывкар.
#Коми_му_1992-08-15
ӦТУВ ЭСЬКӦ ВОСЬЛАВНЫ
Тіянлы гижӧ Нина Ивановна Попова.
Лыдди газетсьыд «Ловзьӧдам важ алфавит» юӧр.
Ми думайтам пӧдругаяскӧд, мый колӧ миян Коми муын ловзьӧдны ассьыным эмбур (алфавит) и не вӧдитчыны йӧзлысь босьтӧмӧн.
Оз кӧ артмы важся алфавит, вӧчӧй латинскӧйӧн.
Ми думысь, колӧ заводитны лӧсьӧдны ассьыным гижӧд.
Медым воӧм йӧз эз шуны, мый найӧ вайисны миянлы грамота.
Школаясын роч велӧдысьяс шулывлӧны, коми йӧзлӧн пӧ сійӧ аслас эз вӧвлы.
Тадзи и тшӧктӧны миянӧс вунӧдны чужан кыв.
Урокъяс вылын коми классад сьылам рочӧн.
Сыктывкарса библиотекаясын, школаясын вӧлі этша коми книга.
И некодлы «висьны» коми йӧз вӧсна.
Быд воӧм мортлы позьӧ миянӧс резны няйтӧн.
Весиг детсадъясын челядьӧс велӧдісны сёрнитны рочӧн, а чужан кыв вунӧдісны.
Вай жӧ лӧсьӧдам ичӧт коми герба флагъяс, а сідз жӧ и коми кыв вылын гимн.
Флаг медым ӧшаліс быд праздник дырйи.
Сідзжӧ колӧ лэдзны эмбура (алфавита) кубикъяс, татшӧмыс мед вӧлі быд сиктса садикын да школаын.
Колӧ заводитны ловзьӧдны чужан кыв...
Тадзитӧ ми и колям потӧм вор дорын, огӧ кӧ кутӧй висьны чужан кыв вӧсна.
Сідзкӧ, колӧ уджавны, оз позь узьны.
Воӧм правительство кутӧ ас киас ставнас Коми мусӧ, а йӧзсӧ ылӧдлӧ, вузавлӧ озырлуннымӧс ӧтарӧ и мӧдарӧ.
Сійӧ тӧдӧ, мый «Коми котыр» да коми йӧзӧс сӧвмӧдан комитет оз вермыны паныд мунны.
Тӧдӧ, ми этшаӧнӧсь, ог кутӧй митингуйтны.
Сэсся коми йӧз оз ӧттшӧтш мунны водзӧ.
Колӧ котыртчыны да ӧтув восьлавны.
Мыйла, шуам, оз кӧсйыны ӧтувтчыны эжватас, изьватас?
Торйӧн-торйӧн миян нинӧм оз артмы.
Н. ПОПОВА, да мукӧд, ставыс 20 кырымпас.
#Коми_му_1992-08-15
ЛОКТАС, ОЗ ЛОК?
125 номера автобус.
Дыр, вывті дыр виччысисны дачникъяс, кор Тыла-юӧ воас сійӧ.
Дас во коли.
Тайӧ каднас йӧз стрӧитісны керкаяс, ас гӧрб вылас нуисны кызвын стрӧитчанторсӧ.
«Рябинушка» да «Тыла-ю» обществоясса дачникъяс вӧліны первойясӧн, кодъяслы усис медуна сьӧкыдлуныс, кор туй абутӧм вӧсна ковмис собны кизьӧр няйтті, нуны ас вылад и сёян, и инструмент, и челядьӧс.
И со чукӧртісны туй стрӧитӧм вылӧ деньга.
Стрӧитісны.
Туйсӧ примитігӧн пассажирскӧй автохозяйствоӧн веськӧдлысьяс пасйисны, мый некӧн пӧ бергӧдчыны автобуслы, абу виччысянінъяс да мукӧдтор.
Туйыс пӧ векни и.
Да, ставыс тайӧ правильнӧ, и тырмытӧмторъяссӧ бырӧдісны.
Но коді нӧ мыжа таын?
Проектируйтысьяс да строительяс?
Кодӧскӧ ӧд колӧ жӧ кыскыны кыв кутӧмас!
Ӧтчыд эг дышӧдчы да арталі, кымын морт чеччис Моровоӧ мунысь автобусысь Тыла-юӧ.
430 морт!
И быдӧнлӧн мыш саяс ноп либӧ инструмент.
И со, шойччан лунъясӧ Тыла-юӧдз кутіс ветлыны автобус.
Но абу надея, мый сійӧ дыр кутас ветлӧдлыны.
Сы вӧсна мый абу чорыд расписание, автобуссӧ сетӧны этша.
Бардак быдлаын.
Со, шуам, июль 26 лунӧ муні автобус вылӧ, коді мӧдӧдчӧ 6 час 55 минутын.
Автобус воис сёрмӧмӧн.
Йӧз уськӧдчисны понъяс моз сэтчӧ.
Эз на и ставныс тӧрны.
Некытчӧ сэсся автобусыс эз и сувтлы Тыла-юӧдз.
Кондуктор эз вӧв, да деньгасӧ босьталіс ачыс шофёрыс, Красильников (автобус номерыс 03-48).
Деньгасӧ босьталіс, а билетсӧ некодлы эз сет.
Тырмытӧмторъясыд миян уна.
И таысь нӧшта на сьӧкыдджык овнысӧ.
Дыр-ӧ нӧ ещӧ тырмас миян терпенньӧным...
Л. КОКОРИН.
#Коми_му_1992-08-15
СЬӦМ УНА, А ТӦЛКЫС ЭТША
Магазинын кодкӧ уськӧдӧма ӧти шайта деньга.
Ньӧбасьысьяс ветлӧдлісны, но некод эз лэпты сійӧс.
А ме лэпті.
Кӧсйи сетны магазинса кассирлы.
Эз босьт.
Вӧзйи тыртӧм сулея примитысьлы.
Эз жӧ босьт.
Ньӧбасьысьяс пиысь некод жӧ пӧ абу воштӧма.
Некод эз ышты шайт вылад, да лои аслам зептӧ пуктыны.
И мӧвпышті, кутшӧма, вӧлӧмкӧ, донтӧммӧма миян шайтыд.
А ӧд вӧлі кад, кор сійӧ дона вӧлі.
Быд шайт вӧлі тшӧт вылын.
Унатор аслыд он босьт, а зілян чӧжыштны сьӧкыд лунъяс кежлӧ.
Ӧти шайт вылад позис пажнайтыштны столӧвӧйын.
Весиг кӧпейка кӧ аддзан кок увсьыд, и то лэптан.
А ӧні — быдса шайт!
— и некодлы оз ков.
Дерт, промтӧварлӧн доныс нёль, а то и вит знака.
Кытчӧдз ещӧ найӧ лыбасны?
Ӧд ӧні нин магазинӧ мунам «кыз» деньгаӧн.
А сэтысь петан да быттьӧ нинӧм эн ньӧб.
Пенсионерлы пенсиясӧ тысяча сетӧны.
Быттьӧ мый ыджда деньга.
А мый сы вылӧ ньӧбан, кыдзи сы вылӧ овны тӧлысь быдсӧ?
Л. НИКОЛАЕВ.
Сыктывкар.
#Коми_му_1992-08-15
ЭЖВА КОВТЫСЫН КОМИЛӦН ОЛӦМ
(Заводитчӧ газетлӧн 92 номерын).
Вӧлі мӧд туй — комияслы пыртчыны выль вераӧ, та подув улын ӧтувтчыны, а сэсся Новгородса архиепископ пыр Константинопольса патриархлысь корны аслыныс епископӧс.
Гашкӧ, Новгородса архиепископлӧн вӧлі мӧвп: та бӧрын корны аслыс митрополитлысь сан.
1385 воын Стефанӧс Новгородӧ архиепископӧн корӧмыс петкӧдлӧ, мый Эжва ковтысса олӧм-вылӧмыс Новгородса архиепископлы эз вӧв веськодьӧн.
Емва вожсаясӧн бӧрйӧм юрнуӧдысь Пам да сы дор сулалысьяс заводитісны сёрнитны ас коми котыръяскӧд ӧтувтчӧм йылысь.
Вӧлі морт, коді бура тӧдіс коми да грек кывъяс.
Сылы вӧлі тшӧктӧма грек кыв подув вылын вӧчны коми алфавит да вуджӧдны грек кывъя молитвенникъяс.
Москваын тайӧ кадӧ митрополитӧн вӧлі сюсь да вежӧра Алексий.
Новгородсаяслысь да комияслысь водзмӧстчӧмсӧ сійӧ мӧвпыштіс бергӧдны Москвалань.
Корсисны тӧлка мортӧс, коді кужис сёрнитны комиӧн, Стефан Храпӧс.
Сылы тшӧктісны пырӧдчыны ас морт ним улын на дінӧ, кодъяс мунасны Эжва ковтысӧ выль вераӧ пыртчыны, да ставсӧ вӧчны сы могысь, медым дзугны комияслысь ӧта-мӧдныскӧд да новгородсаяскӧд ӧтувтчӧмсӧ.
Мый Ем котыр выль вераӧ пыртчӧмысь эз ӧтдортчыны, та йылысь петкӧдлӧ локтысьяслӧн Емдінӧ овмӧдчӧмыс.
Емдін сулаліс Ем котырлӧн вӧр-ваын, и найӧ эськӧ эз лэдзны овмӧдчыны сэтчӧ выль вераӧ пыртчысьясӧс, эз кӧ вӧв сёрнитчӧма Памкӧд.
Стефанлӧн вӧлі мог: лӧгӧдны Ем котырӧс Памкӧд.
Стефан суклясьӧмӧн кужис тайӧс вӧчны.
Сійӧ виис аскӧдыс локтысьяссӧ да овмӧдчис Ем котыр ордӧ.
Во сайӧ оліс на ордын.
А, гашкӧ, и ветліс Зин котыр ордӧ.
Медым дзикӧдз Памӧс да Ем котырӧс лӧгӧдны, колӧ вӧлі жуглыны Емдінысь кумирница.
Ем котыр Стефанлы отсасьны эз кӧсйысь, кӧть эськӧ кумирница вылас и йӧзыс видзӧдісны син гугнас.
Памӧс да сы дор сулалысьясӧс кӧ Емва вожысь не вӧтлыны, Стефанлы Эжва ковтысын вӧчны вӧлі нинӧм.
Ем да Зин котыр емвасаяскӧд лёкӧдчыны эз кӧсйыны, и Стефан муніс Москваӧ сёрнитчыны.
Митрополит Алексий тайӧ кад кежас кувсис, а Дмитрий Донской, коді медводз вӧлі вундӧ, а сэсся вӧлисти мурталӧ, сетіс Стефанлы дружина да тшӧктіс асвӧляасьны Эжва ковтысын.
Стефан жугліс Емдінын кумирница, вӧтліс Памӧс, а сыкӧд тшӧтш и Емва вожсаяслысь ньӧбасьӧм-вузасьӧмсӧ матӧ сё во кежлӧ тойыштіс-йӧткыштіс новгородсаяслы кианыс.
И эз сӧмын емвасаяслысь, но и мукӧдлысь.
Пам да сы дор сулалысьяс мунісны вылыс Эжва вылӧ да корсисны вогулъясӧс, медым лэдзасны найӧс овны Висер вожын.
Емвасаяс жӧ, кодъяс эз кӧсйыны пыртчыны выль вераӧ, овмӧдчисны Мозын йылӧ.
Тадзи емвасаяс нуисны кызвын ньӧбасьӧм-вузасьӧмсӧ Висер да Мозын вожъясӧ, кытчӧдз Москвалӧн киясыс тайӧ каднас эз на судзны.
Ляд котырлӧн юкӧн выль вераӧ пыртчӧм вӧсна жӧ муніс Пинега да Вашка вожъясӧ.
Кодарӧкӧ муніс, гашкӧ, и Зин котырлӧн кутшӧмкӧ юкӧн.
Эжва ковтысӧ кольӧм комияс, дерт жӧ, эз воштыны рӧдвужыскӧд ньӧбасян-вузасян йитӧдъяссӧ.
Но эз сӧмын ньӧбасьӧм-вузасьӧмын тані вошты Москва, но и дань сетысьяс унаӧн мунісны бокӧ.
Тайӧ кад кежлас сӧмын Ем котыр важ моз оліс племяяслӧн котырӧн, и некытчӧ найӧ мунны эз кӧсйыны.
Ем котыр вылӧ мыджсис Стефан.
Найӧ кӧсйысисны сійӧс дорйыны, мынтыны дань, пыртчыны выль вераӧ, но пуктісны ӧти мог, эз Стефан, а Москва водзӧ — Яренскысь катыдлань рочьяс медым эз овмӧдчыны.
Сӧмын Емдінын ен да княжескӧй служба нуӧдысьяс вермасны овны.
Та могысь Стефан Москваысь вайис ярлык да сетіс Эжва ковтысса комияслы.
Ем да Ляд котыръяс костын войвывлань йӧрӧсӧн (границаӧн) вӧлі Ерынь ю.
Лунвывлань —
Мӧдпас ю (Мадмас).
Тыдалӧ, бӧрынджык Стефанлӧн корӧм серти Ем котыр границасӧ вештісны вывланьӧ, Казлуклань.
Мый висьталӧ Казлук нимыс?
XІV нэмын рочьяс сувтӧдлісны ӧткымынлаӧ потшӧс, кодӧс ӧтияслы позис вуджны, а мукӧдлы эз.
И татшӧм потшӧссӧ шуисны решёткаӧн.
Комияс жӧ татшӧм потшӧссӧ сэки шуисны казьӧн, а местасӧ, кӧні сулаліс потшӧсыс — Казьлӧг.
Лӧг помыс тані петкӧдлӧ места.
Ӧткодялам — визлӧг, визлӧгин, визувин.
Граница вештӧмыслы подулӧн вермас лоны летописьын гижӧм 1389-ӧд вося лоӧмтор: «Пришедшу с Удоры и с Пенеги пермьяни идолопоклонницы на Еренский городок, монастырское Пречистше Богородицы пожгли, пограбили, людей монастырских посекли».
Яренск гӧгӧрса Ем котырлӧн вӧр-ваӧ, тыдалӧ, пырисны роч манакъяс.
Ем котыр сетісны Стефанлы кыв: выль енлы юрбитысьяс вылӧ кинысӧ не лэптыны, но и манакъяслӧн асныралӧм вылӧ веськодя видзӧдны эз кӧсйыны.
Пинега да Вашка вожса комияс выль вераӧ эз пыртчывны, Стефанлы кыв эз сетлыны.
Та вӧсна Эжватасса комияс и корисны сійӧс волыны да асныралӧмысь манакъясӧс ӧлӧдыштны.
Та бӧрын, тыдалӧ, Стефанлӧн корӧм вӧсна и вештісны границасӧ ӧнія местаас, Казлуклань.
Унаӧн Стефан Храплысь локтӧмсӧ ӧткодялӧны Юлий Цезарькӧд, коді шулӧма: локті, аддзи, вені.
Но Стефанлӧн некор эз вӧв уна лыда дружина, медым кодӧскӧ венны.
Памӧс комияс асьныс вӧтлісны, а Стефан дружина отсӧгӧн сӧмын асьсӧ видзис Пам дор сулалысьясысь.
Комияс эз повны Стефанлӧн дружинаысь, а полісны дзоньнас Москваса роч князьяслӧн асныралӧмысь.
Та йылысь некод на эз гижлы, а ӧд XІV нэмся коми-роч история вылӧ колӧ видзӧдны татшӧм схема серти: Орда — Москва, Новгород — Коми.
Тайӧ схемасӧ комияс бура тӧдісны, и такӧд колӧ вӧлі артасьны.
Ни Стефан, ни сійӧс вежысьяс дружина вылӧ мыджсьыны эз вермыны.
Тайӧ кадас дружинникъясӧн вермисны лоны сӧмын дворяна да бояра.
Найӧ кӧ татчӧ овмӧдчисны, налы ковмисны эськӧ имениеяс да рабъяс.
Колӧ тӧдны и мӧдтор: кыксё во мысти нин, XVІ нэмын вогулъяс Кама бердсянь да Печора бердӧдз паздирайтчисны, а Емдін некод эз грабитлы.
Емдін видзисны асьныс комияс.
Ем котыр, Стефанкӧд сёрнитчӧмӧн, мыльксӧ, кӧні сулавліс кумирница, джудждӧдісны да, паськӧдісны, медым сэтчӧ дорйысигӧн тӧрис уна йӧз.
Уна лыда вӧрӧгъяс кӧ кутлісны локны, Ем котыр кызвыннас воліс Емдінӧ.
Унджыкыс кайлісны мыльк вылӧ, а кутшӧмкӧ юкӧн, медся томъясыс да пелькъясыс шӧйтісны вӧрын, матігӧгӧрын.
Воысьяс вермисны локны сӧмын пыжъясӧн.
Емдін сулаліс ю боксянь дӧза ылын.
Локтысьяслы колӧ вӧлі юксьыны кык пельӧ.
Ӧтияслы тышкасьны Емдінын, а мӧдъяслы — вӧрын шӧйтысь комиясысь видзны пыжъяссӧ.
Ӧд кольны пыжъястӧг, сідзкӧ, кольны парма шӧрӧ, комияслӧн киӧ.
Александр Невский ассьыс нимсӧ колис историяӧ буретш писькӧс вежӧрнас.
Сійӧ эз сувт паныд вына шведъяслӧн дружиналы, кодъяс локтісны Новгородлань, а тӧдлытӧг вувзьысис этша лыда дружина вылӧ, коді видзис суднояс.
Унаӧс на пиысь виисны, суднояс сотісны.
Шведъяс ставӧн пышйисны.
Миян учёнӧйяс веркӧса видзӧдӧны и Памлӧн вогулъяскӧд Емдінӧ волӧм вылӧ.
Тӧдіс-ӧ Пам, мый лоас Емдінын, кор найӧ кутасны локны вогулъяскӧд?
Бура тӧдіс.
Ӧд Пам да вогулъяс, непӧштӧ тӧдлытӧг вувзьысьны емдінсаяс вылӧ, сувтісны дас верст ылнаӧн, Юрымӧ.
Мыйла сідзкӧ Пам вайӧдіс вогулъясӧс, тӧдіс кӧ, мый оз вермы босьтны Емдін?
Емдінын вӧлі Ем котыр.
Вежон чӧж вогулъяс олісны Юрымын, и вежон чӧж Пам корис Ем котырӧс мунны Емдінысь да кольны рочьясӧс ӧтнанысӧ.
Но Ем котыр эз кольны Стефанӧс, и Пам вогулъяскӧд бӧр мунісны.
Тайӧ волігас и муніс Пам да Стефан костын сёрниыс, кодӧс гижӧма летописьын.
Ни 1380-ӧд воын, кор Стефан пышйис Емдінысь, ни 1384-ӧд воын, кор Пам муніс Висер вожӧ, тайӧ сёрниыс на костын эз вермы лоны.
Сэки Москваса тивунъяс эз на вӧвны, а 1392-ӧд воын, кор воліс Пам вогулъяскӧд, тивунъяс вӧліны нин.
Пам, гашкӧ, унаысь воліс Емдінӧ, а, гашкӧ, и оліс сэні вежон чӧж, быд ногыс пинясис Стефанкӧд, но Стефан эз лысьт Памӧс вӧрзьӧдны.
Тайӧ петкӧдлӧ, мый Стефан мыджсис комияс вылӧ жӧ, а комияс ӧта-мӧд вылас кинысӧ эз лэптывлыны.
Коми войтырлӧн, тыдалӧ, вӧлі кутшӧмкӧ аслыссикас табу.
Пуктасны кӧ комияс пиысь кутшӧмкӧ морт вылӧ табу, сідзкӧ, сійӧс и асьныс комияс оз вины, и мукӧдысь видзасны.
Татшӧм табусӧ, тыдалӧ, вӧлі пуктӧма Стефан вылӧ.
Но кодкӧ кӧ пондыліс асныравны, виӧмысь эз кут весигтӧ епископлӧн саныс.
1443-ӧд воын виисны епископ Герасимӧс.
1455-ӧд воын виисны епископ Питиримӧс.
Коми войтыр йылысь унджык гижӧдыс петкӧдлӧ, быттьӧкӧ Стефан локтігкежлӧ комияс ставныс вӧліны ыжъяс кодьӧсь.
Но и сё во сайын нин комияс кутісны ассьыныс визь.
Со мый гижӧма летописьын: «1480 года.
Лета...
Почал князь Василей Вымской город на Выме на Турею строити, а вымичем не любо тое городок строити: пошто нам этот городок, и на кого, и посекли вымичи Василья князя на смерть».
Пошто нам это городок и на кого?
— юалӧны Емваса комияс.
Найӧ тӧдісны — Василей вӧчӧ карсӧ Москвалӧн индӧд серти, и лоас кӧ карыс, сэтчӧ овмӧдчасны рочьяс и босьтасны ас кианыс став матігӧгӧрсӧ.
Ӧд Москва сетліс кыв Яренскысь водзӧ рочьяслы не кайны.
И Москвалы ковмис артасьны.
Казлук дінса потшӧсыс уна сё во чӧж сулаліс, и роч князьяс да царьяс сійӧс потшкӧн-потшкӧн разисны, и сэсся нин большевикъяс сійӧс дзикӧдз сотісны.
Видзӧдлам, кыдзи Стефан Храп коми войтырӧс велӧдіс комиӧн гижны да лыддьысьны.
Кор Стефанлӧн «сьӧд» кӧсйӧмъясысь ӧти збыльмис, а стӧчджыка кӧ, Памӧс да Ем котырӧс лӧгӧдӧм бӧрын Ляд котыр колисны ӧтнаныс, сійӧ Ляд котырлӧн вӧр-ваӧ Котлассянь да Яренскӧдз пырысь-пыр сувтӧдаліс роч манастыръяс.
Зэв востера эськӧ шӧтіс манастыръястӧ став Эжва ковтыс пасьтала, но комияс ни Стефанлы, ни уна сё во чӧж мукӧд роч святительлы сідзи и эз сетлыны вӧчны тайӧс.
Ульяна манастырлӧн историяыс зэв бура петкӧдлӧ рочьяслысь мырсьӧмсӧ.
Мӧд сёрниа йӧзлӧн муяс вылӧ, кодъяс эз тӧдны письменность, роч манастыръяс сувтӧдӧмыс вӧлі сійӧ жӧ, мый лоис уна сё во мысти коми да мукӧд войтырлӧн муяс вылын.
Роч кывъя каръяс шӧтӧм да сэтчӧс войтырлысь ас кыв вылын велӧдан школаяс бырӧдӧм.
Шуны, быттьӧкӧ Стефан эз тӧд на йылысь, вермас сӧмын йӧйталысь морт.
1384-ӧд воын Стефан пуксис Емдінӧ, а 1389-ӧд воын, кыдзи гижӧма летописьын, Котлассянь да Яренскӧдз 5–6 воӧн шӧтіс манастыръяс.
Вермис-ӧ эськӧ тадзи вӧчны морт, коді тайӧ кадӧдзыс став олӧм чӧжыс мырсис комияслы алфавит вӧчӧм вылын да кодлӧн вӧлі олӧмас пуктӧма мог: комиясӧс выль вераӧ пыртны да велӧдны ас кывъя грамотаӧ?
Видзӧдлам мӧдтор вылӧ, мый Стефан ас вӧляысь эз лысьт вӧчны.
Босьтіс, шуам, Стефан-манак роч кыв вылын гижӧм тӧдчана молитвенник да комиӧдіс, мӧд манак, шуам, коді тӧдіс коми да ненецкӧй кывъяс, коми вылысь вуджӧдіс ненецкӧйӧ, а сэсся кодкӧ ненецкӧйысь водзӧ...
Мый эськӧ таысь артмис, орччаӧдны кӧ греческӧй кыв вылас гижӧм подлинниксӧ да некымынысь вуджӧдӧм молитвенниксӧ?
Константинопольса патриарх вӧлі грек, Москваса митрополит грек.
Сетісны-ӧ эськӧ найӧ асвӧляасьны кодлыкӧ?
Вӧліны ӧд традицияяс, медым сюрс вояс чӧж верасӧ кутны ӧти визьын, а сідзкӧ, мӧд кыв вылӧ вуджӧдны сӧмын греческӧй вылысь.
ХІV-ӧд нэмын Россияын грек кыв вылысь роч вылӧ вуджӧдысьыс вӧлі лыда морт, и тӧдысь йӧзсӧ корсьлісны рубеж сайысь.
Кирилл да Мефодий босьтісны подувнас греческӧй алфавит, содтісны славянскӧй шыпасъяс да вуджӧдісны грек кыв вылысь славянскӧй кыв вылӧ.
Тадзи жӧ вӧчисны и коми кыв вылӧ молитвенникъяс вуджӧдысьяс.
Босьтісны подувнас греческӧй алфавит, содтісны коми шыпасъяс и веськыда греческӧй кыв вылысь комиӧдісны.
Епифаний кӧ гижӧ, мый Стефан роч молитвенникъяс комиӧдіс, сійӧ тӧдіс, мый Стефан грек кывсӧ оз гӧгӧрво.
Сідзкӧ, и коми алфавитсӧ эз сійӧ вӧч.
Епифанийлысь гижӧдъяссӧ колӧ веськыда комиӧдны.
Гашкӧ, сійӧ внукъяслӧн лыддьӧм вылӧ колис уна кроссворд.
Оз позь чайтны Епифанийӧс, Стефанӧс да Памӧс миян ӧнія олысь йӧзысь йӧйджыкӧн.
Найӧ бура тӧдісны важся историясӧ.
Но Епифаний колис Стефан Храп йылысь гижӧдъяс, сійӧ — миян историялӧн юкӧн.
Стефан Храплысь збыль олӧм-вылӧмсӧ тӧдмалӧм могысь матысса кадӧ водзмӧстчысь коми учёнӧйяслы колӧ вочавидзны куим юалӧм вылӧ:
1. Мыйла Стефанӧс дзебисны-гуалісны сэтчӧ, кӧні ӧні куйлӧ сылӧн шойыс?
2. Мыйла Стефанӧс канонизируйтісны кулӧм бӧрас 150 во мысти?
3. Кутшӧм гижӧдъяс эмӧсь Стефан йылысь Константинопольса патриархлӧн архивъясын?
Тайӧ куимнан юалӧмыс кутшӧмакӧ ӧта-мӧд костас йитчӧма.
Нюжмасьтӧг жӧ колӧ корсьны гуяссӧ Памлысь да сылӧн матысса ёртъяслысь.
Ас кадӧ найӧ вӧліны медся водзмӧстчысь коми йӧзӧн, и налӧн гуясысь вермасны сюрны ёна тӧдчанаторъяс.
Налӧн гуясыс, ме думысь, кӧнкӧ шойна вылын, Нившера вомсянь матын.
Мыйла тадзи чайта?
Эжва ковтысса комияс важысянь вӧчавлісны дорйысян мылькъяс и сы гӧгӧр овмӧдчылісны.
Эз вермыны дорйысян мыльктӧг овны Пам да сыкӧд олысь йӧз, кодъяс вӧліны этшаӧнӧсь.
Колӧ корсьны дорйысян мыльксӧ.
Сэні кӧнкӧ матын и шойнаыс.
Му шарыдлӧн историяыд Му шарыскӧд жӧ бергалӧ, и мыйта кӧть сэтчӧ гудырсӧ эз сорлавны, уна кад чӧжӧн сепараторын моз став збыльыс сэні тыдовтчас.
Уна сё во коми войтырлы дольӧны, Стефан Храп пӧ вӧлі бур епископ, а сы бӧрын Коми муын став вӧвлӧм епископыс лёкӧсь.
Медся нин шогӧдӧ, кор талун кылан нима коми учёнӧйяссянь Сыктывкар шӧрын Стефан Храплы памятник сувтӧдӧм йылысь сёрни.
И Стефан Храп, и сійӧс вежысь епископъяс вӧчлісны сідзи, кыдзи налы тшӧктылісны Москвасянь.
Москваса князьяслы колӧ вӧлі озырлун.
Россияса митрополитлы сідз жӧ.
Тайӧ жӧ озырлуныс неуна вичмис и Константинопольса пыр водзӧ гӧльмысь патриархиялы.
Эжва ковтысӧ Стефан Храп локтіс крест да меч отсӧгӧн босьтны комияслысь озырлун.
Воысьлы паныд сувтісны Пам да сы дор сулалысьяс.
Дерт, налы и сувтас коркӧ Сыктывкар шӧрын памятникыс.
Г. ПИПУНЫРОВ.
Усть-Вымскӧй р.
#Коми_му_1992-08-15
КЫДЗИ МИ ТЫШКАСИМ КОРЕЯЫН
Комын ӧкмыс во сайын помасис корейскӧй война.
Сійӧ кыссис куим воысь дырджык, нуис куим миллион кореецлысь, 56 тысяча американецлысь, некымын сё тысяча китаецлысь ӧлӧмсӧ.
Пӧгибнитӧмъяс лыдын вӧліны и сӧветскӧй йӧз.
Найӧс дзебисны гусьӧн, ӧд войнаас сӧветскӧй йӧз быттьӧкӧ эз участвуйтны.
... Ставыс тайӧ вӧлі быттьӧкӧ зэв важӧн.
Быттьӧкӧ эн вӧв сэні, а кодкӧ тэныд висьтавліс корейскӧй война йылысь...
Кыдзи заводитчис войнаыс?
Кодлы колӧ кыв кутны вир кисьтӧмсьыс?
Кутшӧм тӧдчанлун вӧлі войнаас Сӧветскӧй Союзлӧн?
Бӧръя кадӧдзыс корейскӧй война йылысь збыльсӧ миянын вӧлі тӧдмавны сьӧкыд.
И со ме аддзыси морткӧд, коді вӧлі сэні тайӧ каднас.
Тайӧ — отставкаын полковник Георгий Кузьмич Плотников, историческӧй наукаясса кандидат.
Уджаліс Пхеньянын генштабса академияын преподавательӧн, вӧлі СССР-са главнӧй военнӧй сӧветниклӧн референтӧн.
— Медводдзаысь ме волі Кореяӧ 1952 вося гожӧмын, — шуӧ Георгий Кузьмич.
— Вӧлі переводчикӧн сӧветскӧй военнӧй делегацияын, коді вайис кореецъяслы вооружение сетӧм йылысь документ.
Татшӧм соглашениесӧ Москва да Пхеньян кырымавлісны быд во.
Ӧд война чӧжыс ми лышкыда сетлім Войвыв Кореялы танкъяс, артиллерия, снарядъяс, ломтас-мавтас.
Кореецъяссянь соглашениесӧ кырымаліс оборонаса министр Цой Ен Ген.
Тайӧ вӧлі Пхеньян дорын Ким Ир Сенлӧн команднӧй пунктын.
Сэні жӧ олісны и миян военнӧй сӧветникъяс.
Налӧн уджӧн веськӧдліс генерал-лейтенант Владимир Николаевич Разуваев.
Команднӧй пунктыс вӧлі гӧраса потасын.
Сынӧдсянь сійӧ эз тыдав.
Но американецъяс кыдзкӧ век жӧ тӧдмалӧмаӧсь местасӧ.
1952 вося августын ёна бомбитісны.
Та бӧрын сэтысь петкӧдісны дас ӧти сӧветскӧй военнӧй сӧветниклысь шойсӧ.
— Петкӧдісны гусьӧн?
— Дерт, гусьӧн.
Ӧд военнӧй сӧветникъяс кыдз быттьӧ эз вӧвны.
Ми волім гражданскӧй паськӧмӧн.
Тані жӧ кык-куим лун мысти миянлы вурлісны Сталинлӧн либӧ Мао Цзэдунлӧн кодь паськӧм.
Турунвиж дӧраысь.
Миян эз вӧв некутшӧм документ.
Миянӧс весиг эз лэдзлыны посольство йӧрса магазинъясӧ.
Тайӧ ёна дӧзмӧдліс сӧветникъясӧс.
А Москваысь мунӧм водзвылын ми гижлім КПСС ЦК-ӧ, мый «ог эрдӧдӧй гусяторъяссӧ».
Плотниковлӧн висьталӧм серти, Кореяын пыр вӧлі 240–250 сӧветскӧй военнӧй сӧветник — генералсянь майорӧдз.
Война чӧжӧн ставыс вӧлі 850 офицер.
Налӧн вӧлі мог: «сетны отсӧг быд боевӧй операция нуӧдӧм кузя».
Збыль вылас жӧ найӧ вӧліны эз сӧмын главнӧй ставкаын, но и армияясын, корпусъясын да дивизияясын.
И унаӧн пӧгибнитісны ассьыныс «гуся индӧдсӧ» олӧмӧ пӧртігӧн.
— Георгий Кузьмич, коді тіян чайтӧм серти, паніс войнасӧ?
— Миян пиысь кодсюрӧ ӧнӧдз шуӧны, мый 1950 вося июнь 25 лунлы паныда войӧ вӧлі тадзи.
Кык час войын лисынмановецъяс уськӧдчисны Войвыв Корея вылӧ.
Пхеньянын пыр жӧ чукӧртісны политбюро да шуисны сетны водзӧс.
А нёль час войын Корейскӧй народнӧй армия заводитіс контрнаступление.
Тайӧ жӧ сӧрӧм.
Вайӧдны войска граница дорӧ некымын часӧн либӧ жӧ некымын лунӧн он вермы.
Дасьтысисны тӧлысьяс, вояс.
Да, 38 параллель вылын частӧ пансьылісны тышъяс Войвыв да Лунвыв Кореяса воинскӧй частьяс костын.
Армияясын салдатъяслӧн да офицеръяслӧн лыдыс кӧть ылӧсас вӧлі и ӧтмындаӧн (100 тысяча мортӧн), КНА-лӧн вӧлі уна танк.
Лунвыв Кореялӧн жӧ — ни ӧти.
Со мыйла витӧд лунас жӧ вӧлі босьтӧма Сеул.
— Кымын танк вӧлі Войвывлӧн?
Кыксёысь унджык.
Миян «Т-34»-яс.
На пиысь мыйкӧ мында юкӧн Ким Ир Сенлы колис 25-ӧд сӧветскӧй армия, коді локтіс Войвылӧ 1945 воын.
Мукӧдъяссӧ вайисны СССР-ысь бӧрынджык, кыдзи и Ла-5, Ла-7, Як истребительяс.
Найӧс вайисны Хамхын да Вонсан портъяс пыр, а сідзжӧ кӧрт туй вывті.
— Рытыввылын пыр на чайтӧны, мый Лунвылӧ «походсӧ» заводитіс Ким Ир Сен.
Но ӧд сійӧ эз эськӧ лысьт панны татшӧм военнӧй авантюрасӧ Сталинӧн да Маоӧн бласлӧвиттӧг?
— Сёрнитны кӧ Сталин йылысь, сійӧ кутшӧмкӧ ногӧн мыжа таысь.
Бура тӧдса, мый 1949 вося мартын Ким Ир Сен воліс Москваӧ.
Но, кыдзи висьталӧ КНА-са генштабысь начальникӧс вӧвлӧм первой вежысь Ю Сон Чер, Ким вӧлі Москваын и 1950 вося февральын да сідзжӧ аддзысьліс Сталинкӧд.
Сійӧ вайис Кореяӧс военнӧя ӧтувтан оперативнӧй план.
Сталин босьтіс плансӧ, но эз шу ни «да», ни «ог».
А апрель заводитчигӧн Москваысь главнӧй военнӧй сӧветник пыр воис команда: «бур».
— Аслас мемуаръясын Хрущев гижӧ, мый Сталин недыр кад падъяліс.
Сійӧ поліс американецъяслӧн суитчӧмысь.
Но Ким Ир Сен эскӧдіс, мый Войвывсянь уськӧдчӧмыс пыр жӧ кисьтас Лунвыв Кореяса система.
Лунвылын кыптас восстание.
Но Сталин век жӧ кӧсйис тӧдны Мао Цзэдунлысь мӧвпсӧ.
Сійӧ ошкис Ким Ир Сенӧс.
— Мао Цзэдун эз пов сы вӧсна, мый 1950 вося февральын жӧ вӧлі кырымалӧма дружба, сотрудничайтӧм да ӧта-мӧдлы отсӧг сетӧм йылысь советско-китайскӧй договор.
Сійӧ лыддис, мый мыйкӧ кӧ лоас, рочьяс сійӧс оз эновтны.
И век жӧ Сталинлӧн полӧмыс эз вӧв весьшӧрӧ.
Американецъяс чеччӧдісны войска Ипхонын, вомӧналісны полуостровсӧ.
Та дырйи найӧ ыстысисны ООН-лӧн авторитет вылӧ, кӧні Безопасностьлӧн Сӧвет донъяліс Войвыв Кореяӧс кыдзи агрессорӧс.
Кимирсеновскӧй войска кутісны бӧрыньтчыны, бӧрыньтчисны Ялуцзян ю дорӧдз, коді корейско-китайскӧй граница вылын.
Лунвыв Кореяын восстание эз ло.
Китаецъяслы аслыныс ковмис суитчыны корейскӧй войнаӧ.
— Но та водзвылын тӧдчана решение вӧлі примитӧма Москваын.
1950 вося октябрын миянӧ воліс Чжоу Эньлай.
Сійӧ кыкысь аддзысьліс Сталинкӧд.
Висьталіс, мый Пекин дась мӧдӧдны Кореяӧ ассьыс воинскӧй соединениеяс, сідз шусяна доброволецъясӧс, но корис, медым рочьяс дорйисны найӧс сынӧдсянь.
Сійӧ жӧ Ю Сон Черыслӧн кывъяс серти, Сталин первойсӧ пыксис.
А сэсся быттьӧкӧ шуис: «Колӧ отсавны миян китайскӧй вокъяслы».
Тайӧ решениесӧ вӧлі примитӧма октябрь 17 либӧ 18 лунъясӧ.
И регыд мысти некымын сё тысяча китайскӧй «доброволец» вуджисны Ялуцзян ю.
Международнӧй конфликт паськаліс.
Ӧні сэні участвуйтісны и китаецъяс, и ми.
— Тышъясын участвуйтіс Сӧветскӧй армияса ПВО-лӧн 64-ӧд корпус, кодӧн командуйтіс генерал-лейтенант Георгий Агеевич Лобов.
Сылӧн могыс вӧлі видзны Войвыв Кореяса да Асыв-Войвыв Китайса военнӧй да промышленнӧй объектъяс.
Миян лётчик-истребительяслӧн базаыс вӧлі медсясӧ Китайын.
Зенитнӧй артиллериялӧн неыджыд отрядъяс вӧліны и корейскӧй му вылын, Андун — Пхеньян туй пӧлӧн.
Ме кывлі, мый миян лётчикъяслы стрӧга индылісны: некутшӧм ногӧн оз позь вуджны 38-ӧд параллель, медым эз уськӧдны враглӧн территория весьтын.
— Абу дзик тадзи.
Эз позь вуджны Вонсан Пхеньян граница.
Тайӧ нӧшта на войвылынджык.
И не лэбавны море весьтті.
Тӧданныд, мый тайӧ лоӧ реактивнӧй истребительлы?
Лэбин минут — и колӧ нин бергӧдчыны.
Кыдзи та дырйи нуӧдны бойсӧ?
Американецъяс тӧдісны та йылысь и бой дырйи мунлісны «шойччыны» миян истребительяслы «пырны позьтӧм территорияӧ».
— Коді мӧвпыштіс тайӧс?
Мыйла?
Медым дзебны, мый ми ог участвуйтӧй войнаын?
— Да, стӧч та могысь.
И нӧшта миянлы шулісны: сы могысь, медым американецъяслы эз веськав миян машина.
Найӧ сэки кыйсисны МИГ-яс бӧрся, медым босьтны ыджыд награда.
Но дзебны вӧлі оз позь.
Миян лётчикъяс бойяс дырйи сёрнитісны ӧта-мӧдыскӧд радио пыр, и, дерт жӧ, эз корейскӧй кыв вылын.
— Дерт, шылатӧ мешӧкӧ он дзеб.
Миян сёрнитісны рочӧн.
Да кыдзи нӧшта!
Американецъяс та йылысь ёна шумитісны.
ООН-лӧн заседаниеяс вылын кывзісны магнитофоннӧй гижӧдъяс.
И сэтшӧм кывъяс кылісны дипломатъяс!
Да, збыльысь ыджыд да гора роч кыв!
— Весиг пӧгибнитӧмъясӧс дзеблісны гусьӧн.
Дальньӧй карын, ӧні Далянь.
Кыксёысь унджык гу сэні.
Ставсӧ вӧлі уськӧдӧма 345 сӧветскӧй самолёт.
А Сӧветскӧй Союзса кызь кык Геройлы абу вӧлі тшӧктӧма висьтавны, кӧні найӧ босьтісны «зарни звездаяссӧ».
И тайӧ вӧлі бӧръя кадӧдз.
1985 воын миян ӧти издательство кӧсйис йӧзӧдны корейскӧй войнаын сӧветскӧй участникъяслысь казьтылӧмъяссӧ.
Сэні вӧлі колӧ лоны и юкӧнлы, кодӧс гижис ПВО-лӧн корпусса командир генерал Лобов.
Гижӧдсӧ видлалісны первой КПСС ЦК-ын, сэсся главлитын, быттьӧ некод эз вӧв паныд.
Но век жӧ шуисны страхуйтчыны, ыстісны военнӧй цензураӧ.
Тайӧн ставыс и помасис.
Г. ВАСИЛЬЕВ.
«Московские новости» газет.
1992 вося июль 26 лун.
#Коми_му_1992-08-15
СВАДЬБАӦДЗ ДА СЫ БӦРЫН ӦКМЫС ТӦЛЫСЬ...
Лоысь мамлӧн «зептын новлӧдлан гид», кодӧс лэдзисны француженкаяслы, дерт жӧ, уналы оз лӧсяв миян оланног дырйи.
Миян, кыдзи шуӧны, асланым проблемаяс.
И век жӧ тӧдмасьны сылӧн ӧткымын юкӧнъясӧн, оз мешайт.
Кӧть нин сы могысь, медым тӧдны, мый ӧтувтӧ да мый торйӧдӧ нывбабаясӧс нӧбасигӧн.
Ми гӧгӧрвоам, мый кутшӧмсюрӧ сӧветъяс петкӧдасны тіянлысь нюм.
СЁЙӦМ
Важ, быдӧнлы тӧдса сьыланкыв: «Кор виччысян кагаӧс, сёян кык мында».
Но сійӧ важмис нин.
Тӧдчана абу сійӧ, уна-ӧ сёян, а сійӧ, кыдзи да мый сёян.
Нӧбасьысь нывбабалы колӧ тӧждысьны кыктор вӧсна: медым сылӧн организмӧ веськаліс тырмымӧн кӧрт (а сійӧ торйӧн уна мускын, шпинатын, капустаын да... сыр коркаын) да кальций (луннас юны литрысь не этшаджык йӧв либӧ кефир).
Ньӧти оз ков сёйны устрица — сэні зэв уна интоксикация, а сідзжӧ татарскӧй ногӧн бифштекс (мӧд ногӧн кӧ, шырӧм уль яй).
СЬӦКТА
Тіянлы колӧ ёнмыны ӧкмыс — дас кык килограмм вылӧ воддза сертиыс.
Но эн мыжалӧй асьнытӧ кӧть и лои унджык вит либӧ дас килограмм вылӧ.
Торйӧн нин сэк, тіян кӧ вӧлі сӧмын лы да кучик.
ВРАГЪЯС
Нӧбасьысьлӧн сійӧ некымын.
Видзчысьӧй автомобильысь, торйӧн нин ылӧ мунігӧн.
Мунӧй поездӧн.
Табак вермас вайны зэв омӧльтор лоысь кагалӧн здоровьелы.
Торйӧн нин сэки, ті кӧ луннас куританныд дас да унджык сигарет.
Кӧсъянныд стӧча тӧдны?
Кагаяс, кодъяс чужӧны куритчысь мамъяслӧн, 300–400 граммысь кокниджыкӧсь нормаысь.
Ультрафиолетӧвӧй югӧръяс омӧля тӧдчӧны быд морт вылӧ.
А нӧбасьысьяслы — кык пӧв унджык.
Сэтчӧ жӧ кучик вылын вермасны артмыны руд чутъяс, кодъяс оз мичмӧдны нывбабаӧс.
ПАСЬКӦМ
Мамъяслы, кор нӧбасисны миянӧн, мича моднӧй паськӧмсӧ ковмыліс вежны сьӧд сарапанӧн либӧ халатӧн, кодъяс вӧчлісны найӧс матренаяс кодьӧн.
Талун некымын парижскӧй фирма лэдзӧ сэтшӧм паськӧм, кодъяс и нӧбасьысь нывбабаӧс вӧчӧны моднӧйӧн.
Тайӧ сідз шусяна кенгурулӧн зеп.
Тырмымӧн вурны сійӧс джинсы, юбка либӧ векни гач водзладорӧ, медым не лоны важӧнджык нӧбасьысь нывбаба кодьӧн.
УЗЬӦМ
Кымын ыджыдджык лоӧ тіян кынӧмныд, сымын сьӧкыдджык унмовсьны, сы вӧсна мый он тӧд, кодар бок вылас водны.
Медым ӧдйӧджык унмовсьны, колӧ корсьны бур вольпась.
Кор ті унмовсянныд, кутанныд аддзыны лёк вӧтъяс.
Найӧ, уна нывбабалӧн висьталӧм серти, пӧшти ӧткодьӧсь: либӧ ті чужтанныд кагасӧ кутшӧмкӧ дзик ковтӧм местаын, либӧ «вунӧдінныд» сійӧс вӧрӧ, магазинӧ да с. а.
Зільӧй садьмыны да нимкодясьӧй, мый ставыс бур.
ЗОНКА АЛИ НЫВКА
Эхография кабинетын врач сизимӧд тӧлысьнас вермас висьтавны нывка али зонка чужас тіян (стӧча висьталас 85 процентсӧ).
Но вермас лоны, мый ті он кӧсйӧй тӧдны тайӧс водзвыв.
Сідзкӧ, эн вунӧдӧй висьтавны та йылысь врачлы.
ЛОЫСЬ БАТЬ
Нывбабалӧн нӧбасигӧн верӧсыс вермас «висьны» сэтшӧм жӧ «висьӧмӧн»: восӧдны, бергӧдчыны юрыс, найӧ кутасны кызны.
Но эн полӧй.
Тайӧ «висьӧмыс» зэв бура тӧдса учёнӧйяслы.
Тадзисӧ овлӧ быд дас мужичӧй пиысь ӧтилӧн.
Важӧн ӧткымын племенаясын вӧлі весиг ритуал, код серти верӧсыс «пуктыліс асьсӧ гӧтыр местаас».
И кор гӧтырыс чужтыліс кагаӧс, тайӧ каднас верӧсыс лёкысь горзыліс.
Ӧні каръясын (инмӧ сӧмын Франциялы) 75 процент мужичӧйыс аддзылӧны ассьыныс кага чужӧмсӧ.
На пиысь унджыкыслы тайӧ вайӧ радлун.
Кага чужтӧм — тайӧ збыльысь сэтшӧм кад, код дырйи зэв бур лоны ӧтлаын.
Но мукӧддырйи тайӧ вермас дойдны мужичӧйӧс, вайӧдны весиг сексуальнӧй вынтӧмлунӧдз.
* * *
Неважӧн «Эль» французскӧй журнал тӧдмаліс нывбабаяслысь «кӧсйӧны али оз найӧ кага».
1978 воын кӧ 75 процент нывбабаыс шуис, мый налы и кагатӧгыс зэв лӧсьыд овны, то талун дзик мӧд ногӧн.
Донъялӧй асьныд (воча кывъясыс сетсьӧны процентъясын).
1. Бур олӧм — тайӧ, тіян ногӧн, медводз:
мужичӧйкӧд шуд — 16
профессиональнӧй вермӧм — 17
мамлӧн шуд — 62.
2. Францияын лоӧ пыр унджык ӧтка нывбаба, кодъяс лӧсьӧдӧны кагасӧ верӧстӧг.
Кыдзи ті видзӧданныд та вылӧ:
бура — 27
ог ошкы — 32
веськодь — 40.
3. Ті кӧ тӧдмалінныд, мый тіян оз ло кага, мый эськӧ вӧчинныд:
ӧткажитчи весиг мамӧн лоны мӧвпысь — 27
босьтны кодӧскӧ воспитайтны — 81
шыӧдчыны нывбаба дінӧ, коді чужтас кагасӧ «заказ серти» — 1.
«За рубежом» журнал.
#Коми_му_1992-08-15
КЫЛӦНЫ-Ӧ ГОРБАЧЕВӦС НАЙӦ, КОДЪЯС СІЙӦС ГУСЬӦН КЫВЗӦНЫ?
— Михаил Сергеевич, «Белӧй домын» да Старӧй площадь вылын сёрнитӧны, мый некымын тӧлысь мысти Россияын лоӧ правительствоса выль председатель — Аркадий Вольский.
Во сайын, августын, ГКЧП кадӧ, Вольский медводдзаяс пиын горӧдіс: «Горбачев здоров!».
Ме ӧні кӧсъя тӧдны, здоров-ӧ Вольский.
Мый сійӧ сӧгласитчӧ босьтны тайӧ местасӧ, и кыдзи ті видзӧданныд та вылӧ?
— Ӧти-кӧ, ме шӧпкӧдчӧмъяс гӧгӧр ог кут сёрнитны.
Лоас кӧ правительствоса выль председатель, сетас программа, сэки и сёрнитам, тіян кӧ лоӧ кӧсйӧм.
Мый инмӧ Вольскийлы — ме тӧда сійӧс кыдзи политикӧс, кыдзи практикӧс, и ставнас ме сійӧс зэв бура донъяла.
Меным чайтсьӧ, мый тайӧ сьӧкыд кадас сійӧ петкӧдлӧ мӧвпалӧм да кыв кутӧм.
— Мыйла ті стӧч сійӧс индінныд ас кадӧ Нагорнӧй Карабахын чрезвычайнӧй положение пыртан районын комендантӧн?
— Тыдалӧ, эм подув критикуйтны сійӧс — и ӧтар и мӧдар боксяньыс, но та вылӧ видзӧдтӧг, сійӧ уджалысь морт.
— Лоӧ-ӧ Вольскийӧс индӧмыс, мый Ельцин мунӧ, шуны кӧ, «Тіян» туйвизьті?
— Вайӧ ог кутӧй та йылысь...
— И век жӧ, чайтсьӧ, тіянлы ӧні колӧ радлыны Президентлӧн уджлы.
Зэв уна сыысь, мый ті висьтавлінныд, быд лун ньӧжйӧникӧн примитсьӧны, лоӧны решениеяс кодьӧн.
Правительствоӧ пыртісны промышленникъясӧс?
Правительстволысь программа йӧзӧдісны?
Весиг газетъясӧ сійӧс ыстӧны.
Чайтсьӧ, пӧшти сёрнитчисны нин СНГ-са органъяс лӧсьӧдӧм йылысь.
Ельцин да Кравчук аддзысьлӧны, лючки сёрнитӧны.
Кыдзи ті донъяланныд тайӧс?
— Ме юала ассьым — мый тайӧ?
Тайӧ кӧ збыльтор да сійӧ критическӧй индӧдъяс вылас воча кыв, мукӧддырйи весиг ёсь реформаторъяслӧн, кодъяс пиын ме лыддя и ачымӧс, то тайӧс верма сӧмын чолӧмавны.
Ме ӧні ог кӧсйы донъявны тайӧ воськовъяссӧ.
Ме со вочавидзи тіян юалӧм вылӧ.
Но ме кӧсъя шуны, мый тайӧ оз бырӧд сійӧ главнӧй тезиссӧ, кодӧс ме висьталі сэки, тіянкӧд бӧръя сёрнитігӧн.
Сэки ме донъялі Россияын олӧмсӧ кыдзи зэв сьӧкыдӧс да весиг ӧпаснӧйӧс.
Меным чайтсьӧ, мый тайӧ вӧлі правильнӧ шуӧма сэки, и пола, мый тайӧ и талун тадзи.
Ӧти-кӧ, сёян-юан вопрос.
Ме жӧ тӧда, мый тайӧ татшӧмыс да кутшӧм ӧпаснӧ воштыны кадсӧ.
Тайӧ абу флотлӧн проблема, кодӧс позьӧ видлавны тӧлысьясӧн.
Крестьянинлы оз отсавны, а босьтны кӧ тӧд вылӧ медся омӧль поводдясӧ, то гӧгӧрвоана, мый волӧн итогыс лоас оз ыджыд.
Сідзкӧ, миян лоас сёян-юанӧн проблема.
Видзӧдлӧй, Войвыв Кавказын помалӧны нин нянь идравны, а сійӧс оз вузавны.
Тайӧ жӧ миян медся няня край!
Кӧсъя нӧшта ӧтчыд шуны: правительство кӧ оз аддзы сёян-юан проблема решитан туй, став мукӧдыслӧн абу некутшӧм тӧдчанлун.
Мӧд-кӧ, ӧні локтасны отпускъясысь уна миллион морт — локтасны заводъясӧ, кодъяс пиысь унаӧн нин важӧн оз уджавны.
Мый лоас накӧд?
Кыдзи лоас?
А ме шуа, делӧыс ӧд абу сӧмын мортлы удж сетӧмын — тайӧ, веськыда кӧ, гӧгӧрвоана, мый мортлы колӧ уджавны да нажӧвитчыны.
Но ӧд тайӧ нӧшта и прибыль босьтанін да рынок вылӧ тӧвар.
Со ме водзын официальнӧй статистика.
Ме ӧні ог тырвыйӧ эскы, но весиг сы серти розничнӧй товарооборотыс квайт тӧлысьӧн лоис сӧмын джын мында кольӧм вося тайӧ кадын серти.
Товарооборотыс чиніс 42 процент вылӧ!
Ті гӧгӧрвоанныд, мый лоас водзӧ, оз кӧ ло тӧварыс, а промышленность воддза моз кутас сулавны?
Кӧть и удждон содас нӧшта дас пӧв — тайӧ нинӧм оз спасит.
Та вӧсна производстволӧн налогӧвӧй политикалӧн, финансӧвӧй йитӧдъяслӧн проблемаясыс, ставыс сійӧ, кодъяслы колӧ отсавны производстволы, кольӧны.
Ме ӧні ог тӧд, решитӧма-ӧ найӧс.
Воча кыв абу.
Кывзам правительствоӧс да быттьӧкӧ сійӧ ставсӧ аддзӧ да уджалӧ.
А предприятиеясса уджалысьяскӧд аддзысьлігъясӧн ставыс тыдовтчӧ мӧд ног.
— Кор, тіян серти, помассяс йӧзлӧн терпенньӧыс?
Тӧвнас, кор оз нин ло сёян-юаныс?
— Ме чайта, мый ми воим нин тайӧ кадӧдзыс.
Ме пола, мый йӧз оз вермыны кутчысьны, оз кӧ ло решитӧма став вопросъяссӧ матысса вежонъясӧ.
Тайӧ оз ло, мый найӧ кутасны кисьтны странаӧс, но ме пола, мый та дырйи и воас сійӧ здукыс, кор политическӧй процессъяссӧ вермасны босьтны медся ӧпаснӧй йӧз, кодъяс зільӧны либӧ бергӧдны миянӧс важас, либӧ лӧсьӧдны режим, коді нинӧмӧн оз кут торъявны воддзасьыс, а вермас лоны и лёкджыкӧн.
Та вӧсна правительстволы оз ков воштыны кадсӧ.
— Ті видзӧданныд сы бӧрся, мый талун вӧчсьӧ конституционнӧй судын?
Кыдзи ті тайӧс донъяланныд?
— Ме пыр ёнджыка эска сылы, мый висьтавлі водзті.
Тайӧ видлалӧмыс грӧзитӧ лоны политическӧй процессӧн.
Кӧть и жаль, тайӧ тадзи и лоӧ.
Меным чайтсьӧ, мый тайӧ содтӧ обществоын напряжённостьсӧ.
Тойлалӧ сійӧс торйӧдчӧмӧ.
Таӧн пӧльзуйтчӧны ӧта-мӧдыслы паныд мунысь политическӧй вынъяс.
Ме казьтыла сійӧ Верховнӧй Сӧветсӧ — кор ме сёрниті сэні Форос бӧрын, да кор залын горзісны: «Чышкыштны коммунистъясӧс!»
Ме сэки шуи: тӧданныд, кӧсйӧны кӧ чышкыштны 18 миллион коммунистӧс, а налӧн семьяяскӧд тайӧ ветымын либӧ сизимдас миллион, сідзкӧ, кодсюрӧлӧн оз тырмы мыйкӧ юрас.
Татшӧмторсӧ эз вермы думыштны весиг Сталинлӧн висьысь юр вемыс.
Тайӧс ме ставсӧ висьталі сэки.
И сэки жӧ вӧлі кырымалӧма партийнӧй структураяслысь уджсӧ дугӧдӧм йылысь указ.
И партийнӧй эмбур сеталісны местнӧй органъяслы.
А мӧд указыс, кодӧс лэдзӧма ноябрь 6 лунӧ, юридическӧй боксянь оз зэв лӧсяв.
Ме чайта, мый сӧмын суд корсяс лючки решениесӧ.
— Российскӧй КГБ-са вӧвлӧм веськӧдлысь Иваненко быттьӧкӧ сетіс судлы МДГ-са деятельяслысь, Ельцинлысь, правительстволысь телефон пыр сёрнияссӧ кывзӧм йылысь документъяс, кӧні тіян киӧн вӧчӧма пасъяс...
— Та йылысь менсьым юасьлісны и российскӧй прокуратураса следовательяс, мый быттьӧкӧ госбезопасностьса уджалысьяс содтылісны ассьыныс полномочиеяссӧ.
Ме налы шуи и ӧні кӧсъя шуны тіянлы: ни Чебриковсянь, ни Крючковсянь эз волыны тайӧ вопрос кузяыс шыӧдчӧмъяс.
Сетны индӧд, медым нуӧдны татшӧм мероприятиеяссӧ, ме эг вермы.
— Михаил Сергеевич, ме, дерт, ог вермы не казьтыштны, мый тӧдса лоӧмторъяссянь некымын лун мысти лоӧ во.
Ми сэки гижлім газетын, мый Горбачев эз вочавидз Форосын аслас олӧм йылысь юалӧмъяс вылӧ.
Помнитанныд, ті шуинныд: ставсӧ, мый ме тӧда, некодлы ог висьтав.
— А мый ті думайтанныд?
Некутшӧм президент тіянлы некор ставсӧ оз висьтав.
— Ми йӧзӧдім фотография: «Горбачев» водка сулея да гижим: коді вермас вочавидзны миян юалӧм вылӧ, кыдзи Форосысь плёнкаыс веськаліс Ыджыд муӧ, — коді сійӧс петкӧдіс, сійӧ вермас локны миян редакцияӧ да босьтны аскӧдыс сулеясӧ.
Татшӧм мортыс аддзысис.
И ми сетім сылы приз.
— А ме весиг эг и тӧдлы.
Йитӧдъяссӧ сэні вӧлі бура думайтӧма.
Ӧти туй — Черняев пыр, мӧд Ирина ныв пыр, коймӧд — миян офицеръяс пыр.
Стӧча ме и талун ог кӧсйы висьтавны.
— Ті эн видзӧдӧй Янаевкӧд «Момент истины»?
— Ме эг видзӧд, но тӧданныд, ме аддза, кутшӧм интервьюяс найӧ сетӧны газетъясын.
Меным гӧгӧрвоана, мый тайӧ водзвыв лӧсьӧдӧм туйвизь.
Налӧн кык главнӧй мог.
Ӧти-кӧ, быттьӧкӧ найӧ думайтӧны государстволӧн судьба йылысь.
Тайӧ кӧ тадзи, то юавсьӧ — мыйла жӧ путчыс, аски кӧ кырымавны договор.
Со сійӧ — государстволӧн судьбаыс.
Сідзи и шуӧй — сӧмын асланыс интересъяс.
Со мый.
Мыйла тані государстволӧн судьбаыс?
Да, ме думайта, найӧ кывзісны Ново-Огаревоын Ельцинкӧд да Назарбаевкӧд миянлысь сёрни да гижисны сійӧс.
А сёрниыс сэні муніс сы йылысь, мый оз ков виччысьны выль Конституция, а договор кырымалӧм бӧрын пыр жӧ выльмӧдны власть.
— Тӧданныд-ӧ ті, мый кӧсйисны вӧчны путчистъяс тіянлы паныд?
— Меным висьтавліс зэв тӧдысь морт, мый сы бӧрын, кор ме ӧткажитчи участвуйтны тайӧ авантюраас, Язов да Болдин вӧзйисны физическӧя вины президентӧс.
Крючков вӧлі паныд, и тайӧ вӧзйӧмсьыс сійӧ лунас нинӧм эз артмы.
— Ті кыдзкӧ виччысянныд судсӧ али тіянлы дзик веськодь, кутшӧм лоӧ приговорыс?
— Ме ог кӧсйы сёрнитны та йылысь.
Меным, кыдзи политиклы, кыдз и юристлы, гӧгӧрвоана, мый тайӧ йӧзыс сувтісны преступнӧй туй вылӧ.
Мед донъялӧ следствие, суд тайӧ налӧн делӧ.
Менӧ шензьӧдӧ, мый став газетъяс, «Комсомолкасянь» заводитӧмӧн да «Деньӧн» помалӧмӧн, ордйысьӧны — коді ӧдйӧджык сетас юӧр «Матросскӧй тишинаысь», ваяс юӧръяс общественностьлы да мирлы, мый думайтӧны найӧ, кодъяс кольӧм вося августын муртса эз кыскыны странаӧс войнаӧ.
Ме чайта, мый медся главнӧйыс — тайӧ урокъяс, ӧстальнӧйсӧ мед суд вӧчӧ.
А обществолы тӧдчана урокыс.
Мый вӧчисны путчистъяс?
Найӧ торкисны унитарнӧй государствоӧс сувереннӧй государствояслысь лӧсьӧдан союзӧ мунан туй, найӧ торкисны экономикаын антикризиснӧй программаяслысь заводитчӧм, найӧ орӧдісны партияӧс выльмӧдан процесс да йӧткыштісны странаӧс веськӧдлыны позьтӧм туй вылӧ, мый ми ӧнӧдз ог вермӧй веськӧдны ӧшыбкасӧ.
Тайӧ зэв омӧль делӧ, и обществолы колӧ тайӧс бура гӧгӧрвоны.
Эз кӧ вӧв тайӧ августыс, унатор эськӧ вӧлі мӧд ногӧн.
Д. МУРАТОВ, Ю. СОРОКИН, В. ФРОНИН.
«Комсомольская правда» газет, 1992 вося август 1 лун.
#Коми_му_1992-08-15
КАЗЬТЫЛА 1991 ВОСЯ АВГУСТ
Тавося август 19–22 лунъясӧ тырӧ во демократическӧй вынъяслӧн ГКЧП-ӧс вермӧмсянь.
Тайӧ лоӧмторъясысь миян вежӧрӧ кольӧм казьтыланторйыс некор нин оз вунлы.
Енлы эскысьяс да Православнӧй вичко кольӧм вося тайӧ лунъясӧ пасйисны Преображение лун, а Москваса уличаяс вӧлі тырӧмаӧсь танкъясӧн да бронетранспортёръясӧн, медым пӧдтыны демократия.
Ен аслас заповедьясын шулӧма: «Эн ви!»
Улич вылӧ веськалӧм йӧз шуалісны офицеръяслы да салдатъяслы:
— Ми жӧ тіянлы бать-мам вылӧ туям.
Танкнад миянӧс вазӧдны ӧмӧй локтінныд кар шӧрас?
Военнӧйяс эз тӧдны, кодлысь кывзысьны и мый вӧчны.
Ставныс виччысисны приказ, коді эськӧ мед эз вайӧд вир кисьтӧмӧдз.
Но со кодкӧ шуис гораа да ясыда: «Да тіянӧс ми ог кутӧй лыйлыны, некодӧс ог кутӧй лыйлыны ни талявны.
Ми асьным ог тӧдӧй, мыйла миянлы тшӧктісны кар шӧрӧ мирнӧй кадӧ локны танкъясӧн».
Кутшӧмкӧ том морт повтӧг каттьысис танк вылас да сетіс танкистлы Евангелие.
Мӧдыс босьтіс сійӧс да сюйис питшӧгас, сьӧлӧм бердас.
Тайӧс позис гӧгӧрвоны сӧмын сідзи, мый сійӧ оз веськӧд ассьыс танксӧ йӧз вылӧ.
Евангелие сетысь том морт зэв сюся видзӧдліс танкист вылӧ да шуис:
— Кутшӧм шаньӧсь да мичаӧсь тэнад синъясыд.
Тэ некор он вермы некодӧс вины.
Мортӧс вины медся лёктор и грек.
Мӧд мортӧс дорйӧм вӧсна кувны позьӧ повтӧг.
Тайӧ лоӧ мортӧс радейтӧм и пыдди пуктӧм.
Миян Христос Спаситель миян грекъяс вӧсна кулі крест вылын.
Мӧвпыштлы, дона ёрт, та йылысь.
Колӧкӧ, и отсаліс кутшӧмкӧ ногӧн тайӧ Евангелиесӧ сетӧмыс да Ен йылысь кывъясыс, но Москва шӧрын лыйсьӧм сэки эз вӧв.
И ӧні на быд асыв Россияса радио миянӧс велӧдӧ Евангелие серти морт ногӧн овны.
Ӧд некодлы абу сетӧма право некутшӧм помкатӧг лэптыны матысса вылӧ ки да вины сійӧс.
Ен шулӧма: «Радейт ассьыд матыссатӧ кыдзи ачыд асьтӧ».
А вот ГКЧП-са кырнышъяс мортӧс ӧтдортӧм да виӧм могысь тшӧктылӧмаӧсь вӧчны весиг наручникъяс.
Россияса президент Б. Н. Ельцин дор сулалысь йӧз ставсӧ тайӧс тӧдӧны да сюркнялісны пель саяныс век кежлӧ.
Найӧ тӧдӧны, мый Ен отсӧгӧн да ӧтсӧгласӧн олӧмӧн ми спаситам Россияӧс да перъям зыбуч нюрӧ вӧйӧмысь.
Виват, Россия!
Тадзи ми шуам ставӧн, коді эскӧ Господь Енлы да демократиялы.
Олӧмыс пыр мунӧ водзӧ да ӧдйӧ вешласьӧ.
Колӧ сӧмын эскыны миян йӧзлы, налӧн вынлы да вежӧрлы.
Миян водзын сулалӧ зэв ыджыд да сьӧкыд мог — вуджны рыночнӧй экономикаӧ.
А тайӧ абу комынӧд воясӧ моз колхозъяс котыртӧмыд да странаӧс индустриализуйтӧмыд.
Уна дас во мысти зэв сьӧкыд бӧр лӧсьӧдны карын кӧть сиктын частнӧй собственность, мед заводын и му вылын лоис збыль кӧзяин.
Миянлы ӧні зэв ёна колӧ бӧр ловзьӧдны эновтӧм грездъяс да муяс, корсьны мупытшса озырлунъяслысь выль месторождениеяс, водзӧ сӧвмӧдны энергетика, тырмымӧн вӧчны строительнӧй материал, уна мукӧдтор.
Колӧ вежны йӧзлысь видзӧдлассӧ аскиа олӧм вылӧ, налысь оласногсӧ карын и сиктын, выль ногӧн котыртны уджсӧ.
И меным кажитчӧ, мый рыночнӧй экономикаӧ вуджигӧн оз ков шыбласьны ӧтарӧ-мӧдарӧ, а вӧчны ставсӧ тэрмасьтӧг, садь вежӧрӧн, ӧнія мортлысь оласногсӧ тӧдӧмӧн.
Сёрнитны веськыда, пӧръясьтӧг, дерт, та дырйи колӧ пыр казьтывны мортлы духовнӧя ловзьӧм йылысь.
П. ЛИПИН.
Сыктывкар.
#Коми_му_1992-08-15
РЕГЫД — КЫЙСЯН КАД
Помасьӧ август.
Воӧ кад, кодӧс зэв ёна виччысьӧны вӧралысь-кыйсьысьяс.
Ӧд кыдз и пыр, тӧлысьлӧн коймӧд либӧ бӧръя субӧтаӧ воссьӧ утка-дзодзӧг кыян сезон.
Пыр жӧ содта: таво ми шуим ӧти кадӧ восьтны и сьӧла, тар, дозмӧр кыян кадсӧ.
Водзті найӧс лыйӧм вылӧ путёвка ми сетлім сӧмын сентябрын.
Сы вылӧ надеяӧн, мый парма-ягын лэбалысьыс «верстяммыштас».
Но миян татшӧм «кутӧдыс» прамӧя эз мӧрччывлы.
Утка кыйысьыд ты дорысь любӧй кадӧ вермис пырны вӧрӧ, лыйсьыны сэн пӧттӧдзыс.
Сувтӧдан сійӧс, казьтыштан, мый сьӧла-тар кыйны оз на позь, путёвка абу, а ме пӧ вӧрса ты дорӧ утка лыйны муна.
А ружьеыс пельпом саяс.
Нӧшта кутшӧмсюрӧ выльторъяс гарышта.
Унаӧн юасьӧны, мыйла ыдждіс обществоса членлӧн вося взнос.
Ӧти-кӧ, ставыс да быдтор донсяліс.
Обществолӧн услугаясыс сідзжӧ.
Мӧд-кӧ, ми путёвкатӧ сеталам дон босьттӧг.
Но казьтышті нин, взнос ыдждіс.
Коді сійӧс мынтіс тулыснас (25 шайт), содтӧд сьӧм мынтыны оз ков.
Налы ми медбӧръяысь нин сеталам сьӧм вылӧ путёвкаяс.
Кольӧм воясын серти найӧ донаджыкӧсь вит пӧв.
А коді мынтіс 180 шайт (та ыджда талун взнос), сылы путёвка сетсьӧ дон босьттӧг.
Ош, кабан, йӧра кыйӧм вылӧ выльторйыс оз паськав, путёвка да лицензияысь колӧ мынтысьны.
Бур юӧр висьтала Сыктывкарса кыйсьысьяслы.
Льӧмъюса миян базаын медбӧрти воссис лыйсян стенд, кӧні мыйтакӧ сьӧм мынтӧм бӧрын позяс видлыны делӧын ружьетӧ «лэбалысь тарелкаяс» кузя.
Сезон воссьытӧдз кодсюрӧ ньӧбис аслыс выль ружье.
Ме гӧгӧрвоа найӧс, но мыйла колӧ ӧдйӧджык котӧртны вӧрӧ да школӧдчыны-лыйсьыны пасӧ.
Нӧшта казьтышта: тайӧ кыйсян правилӧ торкӧм.
Сезон воссьытӧдз некодлы оз позь ружьеӧн ветлӧдлыны вӧрті.
Бурджык, чайта, виччысьлыны, мед сэсся эз мыждыны тадз тэрмасьӧмсьыд.
Но кодсюрӧ правдайтчӧ, рака лыйны пӧ петі, а асьныс бырӧдӧны том пӧтка.
Нӧшта стӧчмӧда: рака лыйны позьӧ индӧм кадӧ торъя разрешение серти, кодӧс сетӧ районса охотовед.
Тайӧ сезон кежлас унджык первичнӧй организацияыс дасьтысис бура.
Кыйсьысьяс уджалісны охотбазаясын, вӧрын да ты дорын, ёнмис овмӧсъяслӧн база, нуӧдім вӧр-ва видзан, мелиоративнӧй — сідз шусяна биологическӧй мероприятиеяс.
Мед бурджык вӧлі эз сӧмын вӧралысьяслы, но и зверь-пӧткалы.
Зумыд, бур кыйсян базаыс миян куим — Маджаса, Льӧмъюса (Сыктывкарсянь неылын) да Джерскӧй (Ухта дорын).
Сэні ставсӧ дасьтӧма кыйсьысьясӧс примитігкежлӧ.
Эмӧсь и мукӧд базаяс, но ми найӧс сетім арендаӧ: кутӧм-видзӧм вылӧ сьӧм абу.
Чайта, эз омӧля уджав миян кинологическӧй служба.
Понъяслӧн став Россияса выставка вылын ми лоим кӧкъямысӧдӧн.
Тайӧ бур.
Неважӧн вӧлі и республиканскӧй выставка.
Кыксё пон петкӧдлісны сямсӧ — лайкаяс, гончӧйяс.
Бур, мый вӧралысь-кыйсьысьяс лӧсьӧдӧны тшӧтш и спаниельясӧс, легавӧйясӧс.
Ӧнӧдз выставкаяс вылын, шуам, легавӧйясӧс некод эз петкӧдлыв.
Тыдалӧ, тӧдчис сійӧ, мый Сыктывкарса кинологическӧй центр лӧсьӧдіс зумыд йитӧд Эстонияса, Санкт-Петербургса, Кировса, Екатеринбургса пон радейтысь-рӧдмӧдысьяскӧд.
Ещӧ кыв-мӧд шуа локтан сезонкӧд йитӧдын.
Таво зэв уна кӧч.
Ми корам кыйны найӧс унджык.
Кор тайӧ зверыс вывті уна рӧдмӧ, заводитӧны висьны.
Кулӧны зэв ёна.
Вермас сідз лоны, мый сэсся уна во кежлӧ кӧч бырлӧ.
Колӧ, кыдз шуласны, вӧр-ваыслы отсыштны.
Но отсыштны быть и мӧд ногӧн.
Ӧні ӧд кыйсьысьясыдлы норма абу индӧма, артмӧ быттьӧ — мыйта кӧсъян, сы мында вӧрсьыд и босьт.
Та вӧсна нӧшта эськӧ казьтышті — эн горшасьӧй.
Ловъяыд абу помтӧм — таво пӧтка эм, а мӧд во, яндзим тӧдтӧг кӧ кутам став лэбалысь-котралысьсӧ бырӧдны, лыйнытӧ лоӧ нинӧм.
Сэсся таво тулысыс нюжаліс, ӧткымын пӧтка сёрӧн пуксис поз вылӧ.
Котыръяс сӧмын на бордъясисны.
Сӧвестя морт, дерт, посни, быдмытӧм на утка-дозмӧртӧ вӧрзьӧдны оз кут, ыліті кытшовтас да понсӧ кутас.
Но оз ставӧн.
Ме шыася вӧралысьяс дорӧ — вайӧй видзчысьӧмӧн кутамӧ ветлӧдлыны ружьеӧн ягті да ты бокті.
Ми эськӧ сэні асьнымӧс кӧзяинӧн лыддям, но пыр-ӧ тадзсӧ колӧ?
Ми — вӧр-ваыслӧн, став ловъялӧн, позьӧ кӧ тадз шуны, юкӧн.
Морт туйӧ кӧ асьнымӧс пуктам, морт ногӧн, тыдалӧ, колӧ Енмыслӧн сетӧм дорас матыстчыны, пыдди пуктыны, жалитны.
Медбӧрын казьтышта со мый.
Сёрнитӧны, кӧинъяс пӧ таво зэв лёкӧсь.
Да, нёль кока тайӧ хищникыс миян уна, но морт вылӧ найӧ оз усьласьны.
Век жӧ кӧинӧс кыйны колӧ, а тышкасям сыкӧд омӧля.
Миян мыж тані эм, «люкасям» сэтчӧ жӧ, кытчӧ и унаӧн: этша сьӧм вертолёт, мукӧд сикас техника медалӧм вылӧ.
А кыйсян сезон воссян стӧч кад йылысь лыддьӧй газетъясысь.
В. ТУРЬЕВ, вӧралысьяслӧн да чери кыйысьяслӧн республиканскӧй обществоса главнӧй охотовед.
#Коми_му_1992-08-15
ОК И ЛЫЙСЯМ!
Коми Республикаын 1992–93 воясся арся-тӧвся вӧралан сезонын (квота серти) позьӧ кыйны: 2.000 йӧра, 200 дикӧй кӧр, 45 кабан, 150 ош.
Районъяслы, каръяслы да организацияяслы 1–4 номера приложение серти сетны 2.500 йӧра, 300 кӧр, 45 кабан да 200 ош вылӧ лицензия.
Йӧра позьӧ кыйны 1992 вося ноябрь 1 лунсянь 1993 вося февраль 15 лунӧдз, кӧр вылӧ — 1992 вося август 15 лунсянь 1993 вося февраль 28 лунӧдз, кабан вылӧ — 1992 вося август 15 лунсянь 1993 вося январь 15 лунӧдз, ош вылӧ — 1992 вося август 15 лунсянь 1993 вося февраль 28 лунӧдз.
Чернамскӧй гослесоохотничӧй овмӧсын йӧра вылӧ позьӧ вӧравны Чернамскӧй ГЛОХ Положение серти.
«Комипромохота» производственнӧй объединение Прилузскӧй, Койгородскӧй, Сысольскӧй, Сыктывдинскӧй, Усть-Вымскӧй, Кӧрткерӧсскӧй, Княжпогостскӧй да Усть-Куломскӧй районъясӧ вичмӧм лицензияясысь 15 процентсӧ вермӧ сетны Сыктывкарса вӧралысьяслы спортивнӧй кыйсьӧм вылӧ.
Сы вӧсна, мый эз вӧв сетӧма стӧч лыдпасъяс, вынсьӧдны Инта карса администрациялысь корӧмсӧ: 1992–93 вося сезонӧ дугӧдны кыйны йӧра Инта горсӧветлӧн территория вылын.
Йӧра, кӧр, кабан да ош кыйӧмсӧ котыртігӧн «Комипромохота» объединение да районъясса, каръясса администрацияяс тӧд вылын кутӧны Российскӧй Федерациялӧн главохотаса инструкцияяс да Коми Республикалӧн вӧралӧм йылысь Правилӧяс, кодӧс 1990 вося май 28 лунӧ вынсьӧдіс Коми ССР-са Министръяслӧн Сӧвет.
#Коми_му_1992-08-15
ВЫЛЬЫСЬ ЧУЖИС
Чужис, збыльысь выльысь чужис «Природа и охота» журнал.
Сійӧ петаліс на 1877 воын.
Медводдза редакторнас вӧлі биолог да вӧралысь, ихтиолог, публицист да писатель Л. П. Сабачеев.
1917 восянь сылысь нимсӧ тшӧктісны вунӧдны зоология, охотоведениедорса социалистическӧй юралысьяс.
Мый пӧ вӧлі Октябрӧдз, сэсся оз шогмы.
Бӧрынджык тупкысис и журналыс.
А со дыр коставлӧм бӧрын петӧ журналыс, сабачеевскӧй традицияяс сылӧн подулын.
Сійӧс лыддигӧн ті быттьӧ воськовтанныд вӧрзьӧдлытӧм на вӧр-ваӧ.
Быд кыйсьысь-вӧралысь аддзас сэтысь сьӧлӧм серти гижӧд.
Медводдза номерсьыс нин лыддянныд, кыдзи вӧравлісны уна во сайын, тӧдмаланныд кыйсян понъяс да лэбачьяс йылысь, сюркняланныд аслыныд чери кыян гусяторъяс.
Эмӧсь выль юӧръяс тшак да вотӧс, лэбач да турунъяс йылысь.
Уна рӧмӧн мичмӧдӧм, бур снимокъяса тайӧ журналсӧ ме лыдди любӧпырысь.
Сӧветуйта и тіянлы.
А медся бур гижсьыны «Охота и природа» журнал вылӧ.
В. ТУРЬЕВ, вӧралысьяслӧн да чери кыйысьяслӧн республиканскӧй обществоса главнӧй охотовед.
